Кіріспе

467–472 жылдардағы Рим императоры Прокопий Антемий (11 шілде 472 жылы қайтыс болды) – 467–472 жылдардағы Батыс Рим императоры. Шығыс Рим империясында туған Антемий тез арада жоғары лауазымдарға көтерілді. Ол Шығыс императоры Маркианның қызы Марсия Евфемияға үйлену арқылы Теодосий әулетімен туыстық байланыс орнатты. Көп ұзамай, ол түрлі лауазымдарға тағайындалды және Маркианның ізбасары деп есептелді. Алайда, 457 жылы Маркианның күрт қайтысы және Батыс императоры Авитуспен бірге, императорлық тақтың мұрагерлігі Аспардың қолына өтті. Аспар, Антемийдің тым тәуелсіз болып қалуынан сескеніп, төменгі шендегі офицер Леонды Шығыс тағына отырғызды. Бірақ, соңынан Леон Антемийді 467 жылы Батыс императоры етіп тағайындады. Бұл, 465 жылдың қараша айында басталган екі жылдық үзілістен кейін болды. Антемий Батыс Рим империясының қалдықтарына қатерлі болған екі маңызды әскери мәселені шешуге тырысты: Пиреней тауларын басып алған Еврик басқаратын вестготтардың қайта жандануы және Солтүстік Африканы толығымен бақылаған Гейзерик басқаратын жеңілмеген вандалдар. Антемий тез арада өзінің гот текті генералы Рицимермен қарым-қатынасын нашарлатты. Рицимер Батыс тағының нақты билігін ұзақ уақыттан бері өз қолында ұстап, бұрынғы императорларды қуыршақтай басқарған болатын. Көптеген басқа императорлардың айырмашылығы, Антемий мойынсұнбады және тәуелсіз билік етуге ұмтылысы Рицимермен қақтығысқа әкелді. Бұл ақырында екеуінің арасында ашық соғысқа ұласты, нәтижесінде Антемий 472 жылы тағын ғана емес, өмірін де жоғалтты.

Ерте өмір

Антемий Шығыс Рим империясына бірнеше жоғары әскери және азаматтық шенеуніктерді берген Прокопий әулетінен шыққан ақсүйек отбасының мүшесі болды. Оның анасының әкесі Антемий, Шығыс преториандық префект (404–415 жж.) және 405 жылы Рим консулы болған. Әкесі Прокопий, 422–424 жылдары Шығыс үшін әскери магистр болды, ол император Юлианның туысы және Шығыс императоры Валенске қарсы көтеріліс жасаған Прокопийдің ұрпағы еді. Константинопольде дүниеге келген ол Александрияға неоплатондық философ Проклдың мектебінде оқуға барды. Оның құрбыларының арасында Марцеллин (magister militum және Иллирияның губернаторы), Флавий Иллюстрий Пусей (Шығыс преториандық префекті және 467 жылы консул), Мессий Фейб Север (470 жылы консул және префектус урби) және Пампрепий (язықшыл ақын) болды. 453 жылы ол Шығыс императоры Маркианның (450–457 жж.) қызы Марция Эвфемияға үйленді. Үйленгеннен кейін ол comes шеніне көтеріліп, 453 жылы Аттиланың қайтысынан кейін ескере алмаған шекара қорғанысын қайта құру үшін Дунай шебіне жіберілді. 454 жылы ол Константинопольге қайтарылды, онда 454 немесе 455 жылы патриций атағын алды және Шығыстың екі magister militum немесе magister utriusque militiae-сының бірі болды. 455 жылы ол Батыс императоры Валентиан III-мен бірге консулдыққа ие болды. Бұл құрметті оқиғалар – Маркианның қызымен үйлену; маңызды әскери шенге көтерілу, бірақ әскери емес, әкімшілік міндеттермен; патрицийдің беделді шені және ең жоғары әскери лауазым; императормен бірге консулдық – Маркиан Антемийді Шығыс немесе Батыс тағына мүмкін үміткер ретінде қарастырғанын көрсетеді. Бұл гипотезаны Антемийдің беделі 6-ғасыр тарихшысы Иоанн Малаланың Маркиан Авитустан кейін Антемийді Батыс императоры етіп тағайындады деген қате пікірге келтіргені күшейтеді. 456 жылдың қазан айында Батыс императоры Авитус тақтан алынды. Маркиан Антемийді өзінің мұрагері деп санаған болуы мүмкін, бірақ Шығыс императоры 457 жылдың қаңтарында өзінің әріптесін таңдамай тұрып қайтыс болды. Сондықтан екі империяда да император болмады, ал билік Батыс генералдары Рицимер мен Майорианның және Шығыс magister militum, Алан Аспардың қолында болды. Аспар өзінің варварлық тегіне байланысты таққа отыра алмағандықтан, ол өзін тәуелсіз ететін Антемийге қарсы шығып, төменгі шенді әскери офицер Леоды таңдады. Батыста, оның варварлық тегі Рицимерді таққа отырғызбағандықтан, Майориан қызғылт түсті мантиені киді. Антемий жаңа императордың қызметінде қалды. Magister militum ретінде оның міндеті империяны шекарасына қысым жасайтын варварлық тайпалардан қорғау болды. 460 жылы ол Иллирияда Валамирдің остготтарын жеңді. 466/467 жылдардың қысында ол Хормидак бастаған ғұндар тобын жеңді, олар тоңған Дунайдан өтіп, Дакияны тонаған. Шабуылшылар Сердиканы басып алды, ал Антемий қаланы қоршауға алды, аштықтан өлген ғұндар ашық шайқасқа келісуді шешті. Ат әскерінің қолбасшысының (ғұн) сатқындығына қарамастан, Антемий өзінің жаяу әскерін жеңіске жеткізді, ал Хормидак берілуді ұсынғанда Антемий дезертирді өзіне беруді сұрады.

Таққа отыр .

Жаңа сайланған Шығыс Рим императоры, Леон I Тракиялық, үлкен сыртқы саясат мәселесіне тап болды: король Гейзерик басқарған вандалдардың Италия жағалауларына жасаған шабуылдары. 465 жылы Либий Север қайтыс болғаннан кейін Батыс империясында император болмады. Гейзериктің өзіндік үміткері Олибрий болды, ол Гейзерикпен туыс еді, себебі Олибрий және Гейзериктің ұлы император Валентиний III-тің екі қызына үйленген. Олибрий таққа отырса, Гейзерик Батыс империясының тағындағы нақты билікке ие болар еді. Леон болса, Гейзерикті Равеннадағы императорлық сарайдан мүмкіндігінше алыс ұстағысы келді және Северуске мұрагер таңдауға уақыт бөлді. Леонға қысым көрсету үшін Гейзерик Сицилия мен Италияға жасаған шабуылдарын Шығыс империясының территориясына дейін кеңейтті, Иллирия, Пелопоннес және Грецияның басқа аймақтарында тұратын халықты тонап, құлдыққа салды, сондықтан Леон шара қабылдауға мәжбүр болды. 467 жылы Леон I Антемийді Батыс императоры етіп тағайындады және оны Италияға, Magister militum per Illyricum Марцеллин басқарған әскермен жіберді. 12 сәуірде Антемий Римнен үш немесе он екі миль қашықтықта император (август) деп жарияланды. Антемийдің сайлануы Константинопольде Диоскордың панегиригімен тойланды. Антемийді таңдау арқылы Леон үш нәтижеге қол жеткізді: ол Шығыс тағына үміткер болатын адамды алысқа жіберді; Гейзериктің Батыс тағына өз марионеткасын орнату әрекетін тоқтатты; және вандалдармен күресуге дайын, жаттықтырылған армиясы бар қабілетті және тәжірибелі әскербасшыны Италияға орналастырды.

Шығыс империясымен қарым-қатынасы

Антемийдің билігі Шығыс империясымен жақсы дипломатиялық қарым-қатынаспен сипатталды; мысалы, Антемий – Шығыс заңына тіркелген соңғы Батыс императоры. Екі сарай да жыл сайынғы консулды таңдауда ынтымақтастық танытты, әр сарай өз консулын таңдап, екіншісінің таңдауын қабылдады. Антемий 468 жылы императорлыққа келген жылы консулдықты sine collega (әріптессіз) атқару құрметіне ие болды, бұл құрмет 466 жылы Леоға да берілген еді. Келесі жылы екі консул Антемийдің ұлы Маркиан мен Леоның күйеу баласы Флавий Зенон (кейін Леоның Шығыс тағындағы мұрагері) болды. 470 жылы консулдар Антемийдің ескі досы және Прокл мектебіндегі оқушысы Мессий Фоб Север мен Шығыс армиясының жолбасшысы (Magister militum per Orientem) Флавий Иордан болды. 471 жылы Лео төртінші рет консулдыққа ие болғанда, Италияның преториандық префекті Келий Аконий Пробианмен бірге, екі император Антемийдің ұлы Маркиан мен Леоның қызы Леонтияның некесі арқылы байланыстарын нығайтты. Маркиан келесі жылы екінші рет консулдыққа тағайындалды, бұл жолы Шығыс сарайы оны таңдады. Антемийдің отбасылық саясатының бір бөлігі – оның жалғыз қызы Алипияның күшті армия жолбасшысы (Magister militum) Рицимермен некелесуі де болды. Ақын Сидоний Аполлинарис 467 жылдың соңында Римге келді және барлық әлеуметтік топтардың қатысуымен өткен тойды сипаттады; сонымен қатар, Алипия күйеуіне, варварға риза болмаған болуы мүмкін екенін де айтты.

Вандалдарға қарсы жорықтар

Вандалдар Батыс империясының басты мәселесі болды. 467 жылдың соңында Антемий, мүмкін Марцеллиннің басшылығымен, Батыс Рим әскерінің жорығын ұйымдастырды. Вандалдарды құлату жорығы 100 000-нан астам сарбаздан тұратын кең ауқымды шара болды. Дегенмен, соғыс сәтсіздікке ұшырады: нашар ауа райы Рим флотын операцияны аяқтамай базасына қайтаруға мәжбүр етті. 468 жылы Лео Фракийлік, Антемий және Марцеллин Африкадағы Вандал мемлекетіне қарсы ірі операция ұйымдастырды. Операцияның бас қолбасшысы Леоның күйеу баласы Базилиск болды (ол жеті жылдан кейін Шығыс императоры болады). Біріктірілген Шығыс және Батыс Ильрия армиясын тасымалдау үшін мыңнан астам кемеден тұратын флот жиналды, және шығындардың көп бөлігін Шығыс империясы төлесе де, Антемий мен Батыс қазынасы да шығындарға үлес қосты. Базилиск Гейзерикке бейбіт келісім шарттарын жасауға бес күн бергендіктен, Рим флоты Бон мүйісіндегі шайқаста ауыр жеңіліске ұшырады, ол осы уақытты кемелерін жинап, Рим флотына күтпеген шабуыл жасап, Рим кемелерінің кем дегенде жартысын жойды.

Визиготтарға қарсы жорықтар

Африкадағы апатты науқаннан кейін Антемий өзінің империясының екінші мәселесіне назар аударды, яғни визиготтардың кеңеюіне ұшыраған Батыс провинцияларын бақылауда ұстады. Ол саяси тұрақсыздықтан туған Римнің әлсіз билігін пайдаланған амбициялық патша Еврик басқарған визиготтар басып алған Галлияны қайта басып алуға кірісті. Евриктің ықпал аймағы кейбір императорлық провинцияларды империяның қалған бөлігінен бөліп тастады. Оңтүстік Галлиядағы Арелат пен Марсель әлі де Батыс сарайының басқаруында болса, Аверния империяның қалған бөлігінен оқшауланып, император Авиттің ұлы Экдиций басқарды, ал кейін Сойсон домені деп аталатын аймақ солтүстікке қарай орналасқан. 470 жылы Антемий Британияда немесе Арморикада тұратын британиялықтарды Еврикке қарсы күресуге шақырды. Король Риотамас бастаған британиялықтар бастапқыда сәттілікке жетіп, он екі мың сарбазбен Бурже қаласын басып алды. Бірақ визиготтардың өзекті аймағына енгенде, Деолды жаулап алуға тырысқанда, олардың саны кемдігінен жеңіліске ұшырап, визигот әскерінен талқан жеді. Риотамас римдік одақтас болған бургундтарға қашуға мәжбүр болды. Антемий мәселені өз қолына алып, визиготтарға тікелей шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол өзінің ұлы Антемиолдың номиналды басшылығымен әскер жинады, бірақ іс жүзінде генералдар Торизарий, Эвердинг және Гермиан басқарды. Антемиол Арелаттан шығып, Рона өзенін кесіп өтті, бірақ Еврик оны тоқтатып, римдік генералдарды жеңіп, өлтіріп, аймақты тонады.

Ішкі істер және Рим Сенатымен қарым-қатынас

Африка жоғалып, Батыс провинциялардың бақылауы әлсіз болғанда, Антемийдің Италиядағы билігі ішкі қарсылықтармен қауіп төнді; ол грек тегінен шыққан, Шығыс императоры оны Шығыс сарайының мүшелерінен таңдаған және ол пұтқа табынушы деген күдік туды. Сенаторлық аристократияның қолдауын алу үшін Антемий итальяндық және галлдық басқарушы топтың мүшелеріне патриций дәрежесін берді. Ол Шығыста кең таралған, тіпті азаматтық қызметкерлерді де патриций дәрежесіне тағайындау тәжірибесін енгізді және аристократияның көптеген өкілдерін осы атақпен марапаттап, атақтың құнсыздануына себеп болды. Жаңа патрицийлердің арасында итальяндық сенаторлар, мысалы Роман мен Мессий Феб Север болды, бірақ бұрынғыдан айырмашылығы, ол галлдық сенаторларды және ерекше мансаптары жоқ аристократтарды да тағайындады, мысалы Магнус Феликс пен галл ақыны Сидоний Аполлинарис. Сидоний халқының петициясын жеткізу үшін Римге келген еді; сарайдағы байланысы, консул Кэцина Деций Базилий, оған Антемийдің консулдығының басында, 468 жылдың 1 қаңтарында орындалатын мақтау сөз жазуды ұсынды. Император ақынды патриций дәрежесімен, Капут сенатус жоғары атағымен марапаттады, тіпті Римнің префекті (Praefectus urbi) лауазымын берді, бұл лауазым әдетте итальяндық аристократияның өкілдеріне арналған. Сидонийдің ықпалы соншалықты зор болғандықтан, ол императорды визиготтармен одақтасқан Галлияның преториан префекті Арвандоның өлім жазасын жеңілдетуге көндірді.

Ақша шығару

Екі рим императорының арасындағы жақсы қарым-қатынас Рим империясының екі бөлігі арасындағы соңғы оқиғаларда қуаныш жаңалығы болды және императорлық үгіт-насихат құралы ретінде қолданылды. Антемий Медиолан, Равенна және Римдегі монета орындарында екі император қол ұстасып, бірлік таныстыратын солид монеталарын шығарды. Антемий Римдегі сарайын қалпына келтірді, осылайша бұл монета орындарының маңызы артып, қалған екі монета орынын көлеңкеге түсірді. Кейбір монеталар оның әйелі Марсия Евфемияның атынан шығарылды; олардың ішінде тақтарда отырған екі императрицаны бейнелейтін солид монетасы бар, бұл Әлипияның некесіне сілтеме болуы мүмкін.

Өлім

Батыс сарайының ең маңызды тұлғасы – Рицимер, бірнеше императордың тағдырын шешкен күшті магистер милитум еді. Бірақ жаңа императорды Шығыс сарайы таңдаған, және Рицимер мен Антемийдің қызы Алипияның арасындағы неке байланысына қарамастан, олар жақсы қарым-қатынаста болған жоқ. Олардың қарым-қатынасының шешімді нүктесі Рицимер қолдаған итальяндық сенатор және патриций Романустың ісі болды; Антемий Романусты опасыздықпен айыптап, 470 жылы өлім жазасына кесті. Рицимер вандалдарға қарсы соғыс үшін 6000 сарбаз жинады, ал Романус өлген соң ол әскерімен солтүстікке бет бұрып, Антемийді Римде қалдырды. Екі тараптың жақтастары бірнеше рет төбелес шығарды, бірақ Павия епископы Эпифанийдің араласуымен Рицимер мен император бір жылға бітімге келді. 472 жылдың басында олардың арасындағы күрес қайта жанданды, және Антемий ауруға шалдыққандай болып, Киелі Петр базиликасына сиынды. Шығыс Рим императоры Лео Рицимер мен Антемий арасында келісім жасау үшін Олибрийді жіберді, бірақ Джон Малаластың сөзіне сүйенсек, Антемийге құпия хат жолдап, Олибрийді өлтіруге үндеді. Рицимер хатты ұстап алып, Олибрийге көрсетті де, оны император деп жариялады. Күрес ашық соғысқа ұласты. Антемий аристократия мен қала халқымен бірге гот магистер милитумымен және Одоакрдің әскерлерін қамтитын варварлық бөлімдермен бетпе-бет келді. Рицимер Антемийді Римде қоршауға алды; одан кейін бес ай бойы шайқас жүрді. Рицимер қалаға кіріп, Тибрдегі портты Палатинден бөліп, императордың жақтастарын аштыққа ұшыратты. Екі тарап та Галлиядағы әскерге көмек сұрады, бірақ Галлия магистер милитумы, бургунд Гундобад өзінің ағасы Рицимерді қолдады. Антемий Билимерді Галлия ректоры дәрежесіне көтерді және оған адал әскермен Италияға кіруге рұқсат берді. Билимер Римге келді, бірақ Рицимердің Тибрдің арғы жағынан, Адриан мавзолейінің алдындағы Понс Элий арқылы қала орталығына кіруіне кедергі келтіруге тырысып қаза тапты. Сыртқы көмекке үмітін жоғалтып, азық-түлік тапшылығына тап болған Антемий күш жинауға тырысты, бірақ оның әскері жеңіліп, көптеген адам қаза тапты. немесе Рицимер 11 шілдеде 472 жылы өлтірді.