Кіріспе

Макро Пама Нюган – Австралияның жергілікті тілдерінің бірлестігін білдіретін шаңырақты термин. Оны австралиялық тіл білімі маманы Николас Эванс 1996 жылы жарық көрген «Археология және тіл білімі: аборигендер Австралиясы – жаһандық перспективада» атты кітабында ұсынған, кітаптың авторы ретінде Патрик Макконвелл де қатысқан. Бұл термин Эванстың екі ірі жергілікті австралиялық тілдер отбасының ортақ тегі болжамынан туындады, олардың «Макро Пама Нюган» аясында біртұтас тілдер отбасы ретінде жіктелуі керек деп санайды. Эванс атап көрсеткен екі негізгі отбасы – Солтүстік Австралиядағы Макро Гунвингуан отбасы және материктік және Оңтүстік Австралияны қамтитын ең кең таралған Пама–Нюган отбасы. Австралияның тілдік тарихы және австралиялық тілдер отбасының эволюциясы туралы әртүрлі теориялар кеңінен талқыланып жүр, сондықтан Макро Пама Нюган – бұл Австралия аборигендері қауымдастығының тіл білімі мамандары жиі келіспейтін, нақты қорытындысы жоқ тілдер отбасының жіктелуі. 2020 жылдың мамыр айына дейін Макро Пама Нюган жіктелуінің дұрыстығы және оны қолдайтын теориялар әлі де күмәнді болып қала береді, себебі Австралияның жергілікті тілдер отбасының тілдік реконструкциясы бастапқы сатысында тұр. Осы ұсынысқа енгізілген тілдер отбасылары:

Макро Пама Нюган
Макро Гунвингуан (Шығыс Далиге қатысты ма?) Үлкен Пама–Нюган
Танкик
Гараван
Нақты Пама–Нюган

Макро-Пама-Нюган терминінің пайда болуы

"Макро Пама Нюган" термині немесе басқаша "Гунвинигуан Танкик Карруан (Гарруан) Пама Нюган" деп аталатын термин алғаш рет 1997 жылы австралиялық тіл білімі маманы Николас Эванс "Археология және тіл білімі: Австралияның аборигендері – жаһандық көзқарас" атты кітабында қолданылды, оның авторы – Патрик Макконвелл. Бұл – Австралияның солтүстігіндегі Арнем жерінен оңтүстік-батысқа дейін географиялық түрде тараған, ортақ тілдік тегі бар Австралия тілдері отбасының ұсынылған жіктелуі. Эванс өзінің көптеген еңбектерінде жоғары деңгейдегі "Макро Пама Нюган" Австралияның абориген тілдері отбасының жіктелуін зерттейді. Оның ең белгілі кітаптары – 1997 жылы Рис Джонспен бірлесіп жарық көрген "Пама Нюган тайыншасы: Археологиялық және тілдік болжамдар" және 2003 жылы Эванстың редакциялауымен шыққан "Солтүстік Австралияның Пама Нюган емес тілдері: континенттің ең күрделі тілдік аймағын салыстырумен зерттеу". Эванс өз еңбектерінде "Макро Пама Нюган" терминін пайдаланып, Австралиядағы абориген тілдерінің көпшілігі ортақ тектен шыққандығын және ортақ тілдік ата-бабасынан мұрагерлік алғандығын көрсетеді. Эванстың сөзіне сәйкес, "Макро Пама Нюган" тілдер отбасы Солтүстік Австралиядағы Арнем жеріндегі Гунвинигуан тілдерінен, Квинслендтің Уэлсли аралдарындағы Морнингтон аралындағы Танкик тілдерінен, Квинсленд пен Солтүстік территориядағы Гаррван (немесе Карруан) тілдерінен және Австралия құрлығының шамамен 90% -ын қамтитын үлкен Пама–Нюган тілдер отбасынан тұрады. Солтүстік Австралиядағы Гунвинигуан, Танкик және Гаррван тілдер отбасының бірігуі Пама–Нюган тілдер отбасының "макро" кеңеюін құрайды, осылайша "Макро Пама Нюган" термині пайда болады. Үлкен Пама–Нюган отбасына 300-ге жуық абориген тілі кіреді, олар негізінен Австралияның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бұрын американдық тіл білімі маманы Кеннет Л. Хейл 1964 жылы "Солтүстік Паман тілдерінің жіктелуі" атты еңбегінде Пама–Нюган тілдер отбасының жіктелуін енгізген. Ол Пама–Нюган тілдер отбасының "континенттің көп бөлігіне таралып, көбейген, бір-бірімен тығыз байланысты тілдер тобы" екенін, ал қалған онға жуық тілдер тобы Солтүстік жағалауда шоғырланғандығын тұжырымдады. Эванс редакциялаған "Солтүстік Австралияның Пама Нюган емес тілдері: континенттің ең күрделі тілдік аймағын салыстырумен зерттеу" кітабында Эванс Хейлдің Пама–Нюган жіктелуіне сілтеме жасайды және Солтүстік Австралияда шоғырланған онға жуық тілдер отбасының ішінде Гунвинигуан, Танкик және Гаррван тілдерінің Пама–Нюган тілдер отбасына жақын екенін, сондықтан оларды бір үлкен "Макро Пама Нюган" тілдер отбасына жатқызу қажет екенін мәлімдейді. Эванс Джеффри О'Грейдидің "Proto Nuclear Pama Nyungan stem list" мақаласынан алынған Пама–Нюган тармақ моделін қолданады, бұл модель Пама–Нюганның осы үш Пама Нюган емес топтармен тікелей туыс екенін көрсетеді. Эванс Гаррван тілін Пама–Нюган тілдерінің жақын туысы деп санайды, себебі Гаррван тіліндегі морфологиялық және фонологиялық элементтер Пама–Нюган тілдерін прото-Пама–Нюган тілдерінің алдыңғы түрлерінен бөлінген кезеңдермен байланыстырады. Эванс сондай-ақ О'Грейдидің Гунвинигуан және Танкик тілдерін Пама–Нюган тілдер тобымен біріктіруін "ядролық Пама–Нюган" деп атайды, бұл жоғары деңгейдегі "Макро Пама Нюган" тілдер отбасының жіктелуін жасау үшін қажет. Австралияның абориген тілдерінің көпшілігі жойылып, тірі сөйлейтін адамдары қалмаған және қалған абориген тілдерінің көпшілігі де белгілі бір дәрежеде жойылу қаупінде екенін ескере отырып, көптеген тіл білімі мамандары тілдер отбасын жіктеу – бұл одан әрі зерттеуді қажет ететін әлі де даулы мәселе екенін мойындайды, өйткені Австралияның абориген тілдер отбасын қайта құру жұмысы әлі бастапқы сатысында және таңдалған қайта құру әдістерінің заңдылығы кеңінен талқыланады.

Тілдің таралуы туралы теориялар

Пама-Нюган және Пама-Нюган емес тілдер отбасылары мен олардың кіші топтары бойынша шектеулі қайта құру жұмыстары жасалғандықтан, Австралияның түпкілікті халқының әлеуметтік-мәдени және экологиялық тарихы туралы гипотезалар жасау үшін қарыз сөздердің тілдік стратиграфиясын одан әрі зерттеу қажет. Тілдік топтарда кездесетін тілдік элементтердің қайсысы ортақ ата-тектен қалған ортақ мұраға жатқызылатыны және қайсысы тілдік топтар арасындағы соңғы байланыстарға жатқызылатыны туралы көптеген пікірталастар бар. Бұл екі мәселе Пама-Нюган тілдерінің Австралияда таралу деңгейіне қатысты екі теорияны құрайды, соның салдарынан заңды Мақро-Пама-Нюган тілдер отбасының болу мүмкіндігін анықтау бойынша пікірталастар жалғасуда. Бірінші теория бойынша, Пама-Нюган тілдері отбасының көлемі мен таралуы климаттық өзгерістерден туындаған демографиялық таралуға байланысты, нәтижесінде адамдар тұруға жарамды аймақтарда пана іздеуге мәжбүр болды. Әлемдегі ең ірі аңшы-жинақшы тілдер отбасы ретінде Пама-Нюган тілдері отбасының кеңею уақыты Gulf Plains аймағында болуы мүмкін, демографиялық таралудың төрт мүмкін кезеңі қарастырылады. Біріншісі – Австралияның бастапқы отарлануы, екіншісі – Соңғы Плейстоцен, үшіншісі – Ерте Голоцен, ал төртіншісі – Соңғы мұздық максимумнан кейін. Екінші теорияда әлеуметтік және технологиялық артықшылықтар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникаларын күшейту және тарату, Голоценнің ортасында Пама-Нюган емес тілдердің кең ауқымда алмасуына мүмкіндік берді, бұл Gulf Plains аймағынан бастау алды. Тіл білімі мамандары Буккарт, Боуэрн және Аткинсон «Пама-Нюган тілдері кеңейіп келе жатқан мәдени жаңарулар жиынтығының бір бөлігі ретінде таратылды, бұл, мүмкін, қазіргі аңшы-жинақшылар топтарының сіңірілуіне және ассимиляциялануына ықпал етті» деп мәлімдейді, дингоның енгізілуімен, жаңа тас өңдеу технологияларымен және әлеуметтік институттармен байланысты болу мүмкіндігін мойындайды. Буккарт, Боуэрн және Аткинсонның «Аустралиядағы Пама-Нюган тілдерінің шығу тегі мен таралуы» атты еңбегіндегі 2-суретте көрсетілгендей, Пама-Нюган тілдері отбасынан ең алғаш бөлініп шыққан үш кіші топ – Батыс тармағы, Оңтүстік тобы және Танкик тармағы. Бұл топтар Оңтүстік Австралия, Батыс Австралия, Солтүстік территория, Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльстің көп бөлігі және Оңтүстік-Шығыс Квинсленд жағалауында кеңінен тараған. Буккарт, Боуэрн және Аткинсон тілдік топтардың су арналары бойында қоныстану үлгілерінің бар екенін мойындайды, бұл өзендер мен жағалау аймақтарын топтар мен тілдердің бөлінуіне ықпал ететін бастапқы нүктелер ретінде көрсете алады, алайда бұл сол журналда жарияланған көші-қон моделімен расталмайды.

Тілдер отбасының жіктелуі

Көптеген Австралияның жергілікті тілдерінің жойылуына байланысты, тіл біліміне қатысты деректерге қол жеткізу шектеулі. Сондықтан тілшілер тілдер отбасының реконструкциясы мен байланысын құру үшін географиялық, генетикалық, археологиялық және тіл білімі әдістерін қолданды. Бұл әдістердің дұрыстығы тілшілер арасында күмәндану тудырып, белгілі бір Австралияның жергілікті тілдер отбасыларын және олардың кіші топтарын жіктеу және жіктемеу туралы кең талқылауға әкелді. Эванс ұсынғандай, үш Пама-Нюган емес тіл отбасы – Гунвинигуан, Танкик және Гаррванды Макро-Пама-Нюган ретінде жіктеу Пама-Нюган тілдер отбасымен байланысының дұрыстығына байланысты нақты емес. Эванстың Гунвинигуан отбасын жіктеуі, орнықтырылмаған, дәстүрлі емес тіл білімі реконструкциясы әдістерін қолдануына байланысты түсініксіз. Тілші Ребекка Грин етістік морфологиясындағы ортақ ерекшеліктер Гунвинигуанның іс жүзінде Макро-Пама-Нюган отбасының бір бөлігі екенін көрсетеді деп мәлімдейді, ал тілші Харви Эванстың «Бұл тілдер классификация тарихы бойында Пама-Нюганның ішінде де, сыртында да болды» деген грамматикалық негіздегі ұстанымын Макро-Пама-Нюган классификациясын қолдау үшін дәлел ретінде келтіреді. Эванс Гунвинигуан отбасының Танкик, Гаррван және негізгі Пама-Нюганды қамтитын Макро-Пама-Нюган отбасының «бауырлас» отбасы болуы мүмкін екенін ұсынады. Бұл үш кіші топтың ішінде Танкик Үлкен Пама-Нюган тілдер отбасының ең ерте қалыптасқан тармақтарының бірі саналады, ал Боуэрн кейбір тілшілердің Танкик Пама-Нюган Йолнгу тілдерімен тығыз байланыста екенін айтатынын мойындайды. Макконвелл мен Боуэрн Хейлдің тілдік географиялық гипотезасын атап өтеді, онда Пама-Нюган отбасы Карпентария шығанағының түбінде пайда болғандығы айтылады, және Эванстың сөзіне сүйенсек, бұл Пама-Нюган отбасыларын Гаррван және Танкик отбасыларына жақын орналастырады.

Макро-Пама-Нюган келіспеушілігі

Макро-Пама-Нюган тілдері – бұл толыққанды дәлелдемесіз тілдер тобының жіктелуі, бірақ Австралияның абориген тіл білімі мамандары осы жіктелудің мүмкін екенін мойындайды. Тілдер отбасылары мен олардың кіші топтары арасындағы тілдік реконструкциялар мен байланыстарды жасау үшін жеткіліксіз дәлелдер мен күмәнді әдістер қолданылғандықтан, Макро-Пама-Нюган жіктелуі Австралия аборигендері тілдер қауымдастығының тіл білімі мамандары арасында кеңінен қолдау таппайды. «Австралиядағы тарихи тіл білімі: ағаштар, желілер және олардың салдары» еңбегінде Боуэрн Эванстың қолданған Макро-Пама-Нюган тілдер ағаш моделінің «бір ғана ортақ жаңалық осы түйіндердің әрқайсысын анықтайды» деген себеппен «өте аз дәлелге негізделгенін» айтады. Буккарт, Боуэрн және Аткинсон Пама-Нюган емес бірнеше топтардың бар екенін, олар Пама-Нюган Гарван отбасы мен Пама-Нюган Йолңу отбасы арасындағы қарым-қатынасты жоққа шығаратынын мәлімдейді. Боуэрн Gunwinyguan отбасының құрамында Макро-Пама-Нюган тілдерімен тығыз байланысты емес Арнем-Ленд тілдерінің көптеген түрлері бар екенін айтады, соның салдарынан Gunwinyguan, Tangkic және Garrwan тілдерін Макро-Пама-Нюган тілдеріне жатқызу мүмкін емес. Эванстың Gunwinyguan тілі Макро-Пама-Нюган тілдер отбасының сіңілі отбасы болуы мүмкін деген пікіріне қатысты, Макконвелл мен Боуэрн Gunwinyguan тілін бір мезгілде Макро-Пама-Нюган тілдер отбасының сіңілі отбасы және Арнем-Ленд тілдер отбасының кіші тобы ретінде жіктеуге болмайтынын атап көрсетеді.