Кіріспе
Калабриядағы грек халқының қолданатын итало-грек тілінің нұсқасы – Калабриядағы грек халқының қолданатын итало-грек тілі, Греция Салентинада сөйленетін итало-грек тілінің нұсқасына қарама-қарсы. Екеуі де аймақты ежелгі және Византиялық гректердің отарлауының қалдықтары болып табылады. Калабрия грек тілі, Греко тілімен бірге, ЮНЕСКО-ның жоғалуға жақын тілдердің «Қызыл кітабында» тіркелген. Сонымен қатар, Euromosaic оны Еуропалық Одақта жоғалуға жақын және азшылық тілі ретінде талдап, мойындайды. Ethnologue оны грек тілінің қазіргі заманғы жергілікті тілі ретінде, грек тілдер отбасының бір бөлігі ретінде сипаттайды (Понт және Цакония грек тілдері сияқты).
The Calabrian dialect of Greek is the variety of Italiot Greek used by the ethnic Griko people in Calabria, as opposed to the Italiot Greek dialect spoken in the Grecìa Salentina. Both are remnants of the Ancient and Byzantine Greek colonization of the region. Calabrian Greek is mentioned in the Red Book of UNESCO on endangered languages, together with Griko. In addition, Euromosaic analyses and recognizes it as being an endangered and minority language in the European Union. It is mentioned by Ethnologue as a dialect of Modern Greek in the sense of a modern vernacular language of the Hellenic family (as is the case with Pontic and Tsakonian Greek).
Тарих
Калабрия грек тілінің қолданылуының тамырларын Магна Грецияның ежелгі колонияларына, және мүмкін одан да ертерек кездерге дейін із баруға болады. Калабрия б.з. 536 жылдан бастап 1071 жылы нормандықтар басып алғанға дейін Византия империясының құрамында болды. Византия билігі тұсында бұл аймақ Италияның катепанаты деп аталды. Калабрия грек тілі 15-16 ғасырларға дейін Оңтүстік Калабрияның барлық аумағында қолданылды, бірақ содан кейін бірте-бірте роман тілінің диалектісімен (калабриялық тіл) ығыстырылды. Дегенмен, калабриялық грек тілі грамматикасына және оның сөздік қорының көп бөлігіне әсер етті. Анжу дәуірінде (1266–1435) грек диалектісі Семинара, Таурианова, Месима аңғары және Поро платосы арасындағы кең аумақта кеңінен таралды. Ықшам тарихи талдау 16 ғасырдан бастап грек диалектісінің Калабрияның әртүрлі аймақтарындағы прогрессивті жоғалуын анық көрсетеді. 16 ғасырдың ортасында ол Петраче аймағынан, әсіресе Диверсо және Тасидің жоғары жатқан аңғарларынан жоғалып кетті. 17 ғасырда регрессия Мессина бұғазының жанындағы Аспромонте тауының батыс беткейіндегі кейбір аңғарларға, мысалы Катона және Галлико аңғарларына тарады. 19 ғасырда ол Пентедаттило, Африко, Бранкалеоне, Мотта Сан-Джованни, Монтебелло және Сан-Лоренцо сияқты Аспромонте тауының иониялық жағындағы бірнеше ауылдарда жоғалып кетті; ал 20 ғасырдың басында Палицци, Стаити, Кардето, Роккафорте-дель-Греко, Амендолеа және Кондофури қалаларына тарады. Италиядағы фашистік кезеңде тілдік азшылықтар өз ана тілдерін қолданудан қатты тыйылды, бұл Калабрия грек тілінің қолданылуына кері әсер етті.
Тарату
Бүгін Калабрия грек тілінде Бовезияның тоғыз қаласында сөйлейді, оның ішінде Бова Супериоре, Рогхуди, Галициано, Чорио ди Рогхуди, Бова Марина және Реджио ди Калабрия қаласында, әсіресе Сан-Джорджо Экстра және Рионе Модена аудандарында. Бірнеше жүз Griko халқы Калабрия грек диалектісінде сөйлей береді, Реджио Калабрияның Арангея және Сбарре аудандарында, ал Мелито ди Порто Сальвода да шамалы саны бар, олар негізінен 1971 жылы болған күшті су тасқынынан кейін Рогхуди мен Чориодан көшіп келген. Қазір шамамен 2000 Griko халқы тілді сөйлеп, түсінеді, бірақ олардың небары 50-і тридцать бес жасқа дейін, мәдени қауымдастықтар мен әкімшілік органдар тілді қайта жандандыруға күш салғанына қарамастан. Бовада көптеген адамдар енді Калабрия грек тілінен гөрі қазіргі грек тілін үйренуде.
Сипаттамалары
Калабрия грек тілінің қазіргі стандартты грек тілімен көптеген ортақ белгілері бар. Оның шығу тегіне қатысты кейбір филологтар оны ортағасырлық грек тілінен туындаған деп санайды, ал басқалары оның тікелей ежелгі грек тілінен, әсіресе Магна Грецияда сөйленген дорийлік грек тілінен шыққандығын, және оның көне грек тілінің ықпалына түспеген тәуелсіз даму жолын өтті деп мәлімдейді. Бұл пікірге негіз – осы тілдегі архаизмдер, соның ішінде дорийлік грек тілінен алынған, бірақ қазіргі Грецияда қолданылмайтын сөздер (сакония тілінен басқа). Стандартты қазіргі грек тілімен салыстырғанда да көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, көп жағдайда көптеген сөздердің соңғы "s" әрпі жоғалып кеткен (мысалы, "гаидар" (есек) калабриялық грек тілінде "гадар" болады). Сонымен қатар, бұл диалектте болашақ шақ жоқ, оның орнына қазіргі шақ қолданылады. Тілде сөйлейтіндер грек әліпбиін емес, латын әліпбиін пайдаланады. Грек тілінің θ және χ әріптері латын тіліндегідей th және ch деп жазылады, k әрпі κ әрпінің орнына қолданылады, ал j әрпі /j/ дыбысын көрсетеді. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, ол стандартты грек тілінен гөрі айналасындағы жергілікті итальян тілдеріне көбірек ұқсайды, бірақ негізгі грек сөздік қорын сақтайды. Мысалы, грико тілінде екі есті дауыссыз әріптері кездеседі, ал δ, γ әріптері стандартты грек немесе испан тілдеріндегідей жұмсақталмай, итальян тіліндегідей /d/, /g/ болып айтылады, ал басым дауыстылар итальян сөздіктеріндегідей акцент белгісімен жазылады.
Гуманизмдегі рөлі
Калабриялықтар гуманизм мен Ренессанс дәуірінде жақсы өкілдік етілді. Шындығында, сол кездегі грек ғалымдарының көпшілігі Калабриядан шыққан, мүмкін, бұл оларға грек тілінің әсерінен болған шығар. Батыс христиандығында ежелгі грек тілінің қайта жаңғыруы өте қиын болды, себебі бұл тілге жартылай ұмытылған еді. Калабриялық гуманистердің және Константинопольден келген қашқынның болуы маңызды рөл атқарды. Ежелгі грек тілін зерттеу Семинара монастырының екі монахының еңбегі болды: Гераче епископы Барлаам және оның шәкірті Леонцио Пилато. Леонцио Пилато, әсіресе, Реджио Калабрияның жанында туған грек-калабриалық этникалық грек еді. Ол ежелгі грек тілінің маңызды ұстазы және аудармашысы болды, сонымен қатар Джованни Боккаччоға Гомердің шығармаларын аударуға көмектесті.
Музыка
Калабриялық грек тілінде кең музыкалық дәстүр болған емес, бірақ осы диалектте ән салатын бірнеше жергілікті фольклорлық топтар бар. Бова және аймақтың басқа да көрнекті қалаларында жыл сайын "Palea riza" ("Ежелгі тамыр" – Калабриялық және стандартты грек тілдерінде) аталатын әлемдік және Калабриялық грек музыкасы фестивалі өтеді.
Мәдени бірлестіктер
Ролфтың еңбегінен шабыттанған университет студенттері тобы бұл диалектті одан әрі тарату үшін "Ионика" атты кітапша жариялауға кірісті. Бұл тілді қорғауға бағытталған алғашқы ұйымдастырылған әрекет болды. 1970 жылы топ La Ionica деп аталған мәдени қауымдастық құрды, ал кітапша итальян және грек Калабрия тілдеріндегі өлеңдер мен прозадан тұратын журналға айналды. Осы қауымдастық Греция Салентинада грек тілінде сөйлейтін адамдармен байланыс орнатып, аймақтың екі тілділігін бірлесіп қорғау және екі тілді жол көрсеткіштері сияқты мәселелерде мемлекеттік мойындауға қол жеткізу мақсатында UGIM (Оңтүстік Италия гректерінің одағы) құруға ұмтылды. La Ionica-ның үлгісімен, басқа да жергілікті қауымдастықтар құрылды, олардың ішінде Реджио Калабрияда Zoí ce glossa (Өмір және тіл), Бова Маринада Cinurio Cosmó (Жаңа әлем) және Jalò tu Vúa, Галичианода CUMELCA, ал Бова Супериореде Roghudi және Apodiafázi (Таң) қауымдастықтары ашылды.
Бұқаралық ақпарат құралдары
Калабрия грек тілінде екі мерзімді басылым бар: I Riza, ол үш тілді (итальян, калабриялық грек және қазіргі грек тілдерінде) және Jalò tu Vúa қауымдастығы тарапынан шығарылады, сондай-ақ CUMELCA. Біріншісі төрт айда бір рет жарияланады, ал екіншісі үш айда бір рет шығуы тиіс, бірақ тұрақты емес. Аймақ басылымдарды қолдау үшін қандай да бір қаржылық көмек көрсетеді. Калабриялық грек тілінде хабар таратушы радиостанциялар жоқ, көбінесе жергілікті жеке радиостанциялардың дағдарысына байланысты. 1977 мен 1984 жылдар аралығында, жергілікті станциялар өркендеген кезде, бірнеше станция осы тілде бағдарламалар берді. Олардың ішінде Бова Маринадағы Дон Боско радиоантеннасы, Реджио-ди-Калабриядағы Сан-Паоло радиосы және Мелито-ди-Порто-Сальводағы RTM радиостанциялары болды. Бұл диалект теледидарда ешқашан қолданылмаған.
Білім беру және хабардарлық
Афинадағы грек үкіметі Associazione Internazionale degli Ellenofoni (SFEE) немесе Халықаралық грек тілінде сөйлейтін қауымдастық арқылы La Ionica-мен қарым-қатынас орнатты және Калабрия гректерін Грекияда өткізілетін жыл сайынғы жиналыстарға ресми түрде шақырды. La Ionica мемлекеттік органдардан тиісті қолдау алмады; бұл мәселе туралы хабардарлық тек соңғы жылдары ғана артты. Калабрия облысы мектептерде диалектті оқытуды, албан тілі саласындағы жұмысты қолдап, екі тілділікті дамытуға көмектесті. 1993 жылы облыс Бова Маринада орналасқан Региональдық жоғары эллинофониялық зерттеулер институтын құрды. Бастапқы белсенділікке қарамастан, білікті оқытушылардың жетіспеуі және әкімшілікте екі тілділіктің болмауы себепті бағдарлама көп үлгермеді. Жағдайдың жақсаруы өте баяу, мысалы, қазіргі уақытта тек Бова және Бова Марина қалаларында ғана екі тілдегі көше тақтайшалары бар. Грек-калабриа тілінің қолданылуының азайуының басты себебі – халықтың оны тек диалект деп қарауы, ауылдық және/немесе сауатсыз адамдарға тән төменгі топтың сөйлеу тілі ретінде қарауы. Тілдік стильдердің (күнделікті қарым-қатынастан басқа жағдайларда қолдану) жетіспеуі оның сақталуына кедергі келтіреді. Тіл, халық Аспромонте тауларында оқшауланғанда сақталды. Көптеген адамдар қоныс аударғаннан кейін, бүгінгі жас ұрпақтардың тіл туралы білімі өте шектеулі. Білім беру деңгейінің жоғарылауы итальян тіні сияқты басқа тілдерді күнделікті қолдануға ынталандырады. Білім беру саласындағы жұмыс, жергілікті басқару мен заңнаманың қолдауымен сыныптарда және университеттерде грек тілінің болуын қамтамасыз етуге бағытталғанмен, грек-калабриа тілін жеткілікті білетін оқытушылар мен тәлімгерлердің жетіспеуіне байланысты шектеулі. Бастапқы жұмыстар жергілікті мәдени топтардың бастамаларымен шектелді және жергілікті кеңестерден қаржылық қолдау алды. Мектептердегі тіл оқыту екі тілді форматта емес, аймақтық үкімет пен Еуропалық қауымдастықтың қаржылық қолдауымен бастауыш мектептердегі қосымша пән ретінде жүзеге асырылды. Оқушылар саны салыстырмалы түрде аз. Орта мектептерде тіл оқытылмайды. Дегенмен, мәдени бірлестіктер ересектерге арналған курстар ұсынады. Сондықтан, ең үлкен мәселе – оқытушылардың тіл білімінің жетіспеуі, екі тілділік олардың біліктілігінің міндетті шарты емес. Мұндай түлектерге "Жалло ту Вуа" сияқты мәдени бірлестіктер қосымша білім береді, бірақ тек Еуропалық қауымдастықтың қолдауымен. Бұл қауымдастық грек-калабриа грамматикасын жасауға да жұмыс істеді.