Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед географы және картографы (1676–1747)
Swedish geographer and cartographer (1676–1747)
Филипп Йохан фон Страленберг (1676–1747) – неміс тегінен шыққан швед офицері және географы, Ресей картографиясына маңызды үлес қосып, дамытуға көмектескен.
Philip Johan von Strahlenberg (1676–1747) was a Swedish officer and geographer of German origin who made important contributions to the cartography of Russia.
Өмір
Страленберг Швецияға қарасты Стральзунд қаласында дүниеге келген, ал оның нағыз аты Филипп Йохан Табберт еді. 1694 жылы швед әскеріне қосылып, 1703 жылы капитан шенін алды. 1707 жылы ол дворян титулы алып, фон Штраленберг деген әуелеттік атауын қабылдады. Ұлы Солтүстік соғысына қатысып, 1709 жылы Полтава шайқасында жеңіске жеткен орыс әскерлеріне тұтқынға түсті. Тұтқын ретінде Тобольск қаласына жіберілді, онда 1711 жылдан 1721 жылға дейін өмір сүрді. Осы жылдары ол Сібірдің географиясын, антропологиясын, сондай-ақ жергілікті тайпалардың тілдерін, мәдениетін және әдет-ғұрыптарын зерттеді. 1730 жылы Стокгольмге оралғаннан кейін, өзінің зерттеулерінің нәтижелерін «Das Nord und Ostliche Theil von Europa und Asia» (Еуропа мен Азияның солтүстік және шығыс бөліктері) атты кітабында жариялады. Кітап жақсы қабылданып, көп ұзамай ағылшын, француз және испан тілдеріне аударылды. Кітабының бір бөлігі ретінде Штраленберг пен Йохан Антон фон Матерн Ресейдің толық картасын жасады, бұл өте қиын міндет еді. Ол сонымен қатар Ресей аумағында Еуропа мен Азия арасындағы жаңа шекараны ұсынды. Бұл шекара Урал тауларының жоталарынан басталып, батысқа қарай кішкентай тау тізбегімен бұтақталады, Волга өзенінің солтүстік жағалауымен және одан әрі Дон өзені арқылы 49-шы параллельге дейін, содан кейін Қара теңізге дейін созылады. Василий Татищевтің айтуынша, Штраленберг осы идеяны оның ұсынысымен қабылдаған. Штраленбергтің кітабында татарлар, якуттар, чуваштар, қырым татарлары, өзбектер, башқұрттар, қазақтар, түркімен татарлары және моңғолдардың тілдері мен мәдениеті туралы кеңінен мәлімет берілген. Ол сондай-ақ кальмық-неміс сөздігін құрастырып, жариялады, кейіннен ол француз және ағылшын тілдеріне аударылды. Сібірдің жергілікті халықтарының шамандық обрядтары туралы жазғанда, олардың қызыл саңырауқұлақты (Amanita muscaria) қолданғанын атап өтті. Өмірінің соңғы жылдарында Штраленберг Ресей тарихы туралы екі томдық еңбекті жазды, ол 1757 жылы француз тілінде «Description Historique de l'Empire Russien» (Ресей империясының тарихи сипаттамасы) деген атпен жарияланды. (15766) Страленберг астероиді оның құрметіне аталған.
Strahlenberg was born in Stralsund, which then belonged to Sweden, and his original name was Philip Johan Tabbert. He joined the Swedish army in 1694 and was promoted captain in 1703. In 1707, he was ennobled and took the name von Strahlenberg. Taking part in the Great Northern War, he was captured by the victorious Russian forces during the Battle of Poltava in 1709. As a prisoner of war, he was sent to Tobolsk, where he lived from 1711 to 1721. During this time, he studied the geography of Siberia and the anthropology, languages and customs of its native tribes. After returning to Stockholm in 1730, he published his book Das Nord und Ostliche Theil von Europa und Asia (North and Eastern Parts of Europe and Asia) with the results of his studies. The book was well received and soon translated into English, French and Spanish. As part of his book, Strahlenberg and Johan Anton von Matérn drew new maps of all of Russia – a formidable task in itself. He also suggested a new border between the continents of Europe and Asia in Russian territory. This border follows the peaks of the Urals, then branches off westwards along a minor mountain range, follows the hilly west bank of the Volga River downstream to the 49th degree of latitude and the Don River thereon to the Black Sea. Vasily Tatischev claimed that it was at his suggestion that Strahlenberg adopted the idea. Strahlenberg's book also extensively deals with the languages and customs of the Tatars, Yakuts, Chuvash, Crimean Tatars, Uzbeks, Bashkirs, Kyrgyz, Turkmen Tatars and Mongols. He also compiled and published a Kalmyk German dictionary, subsequently issued with French and English translations. In writing about the shamanic rituals of the indigenous peoples of Siberia, he noted their use of the fly agaric mushroom (Amanita muscaria). In his later years, Strahlenberg wrote an extensive two volume treatise on the history of Russia, which was published in French translation as Description Historique de l'Empire Russien (Historical Description of the Russian Empire) in 1757. The asteroid (15766) Strahlenberg is named after him.
Фон Страленбергтің желісі
Фон Страленберг өзінің зерттеулеріне сүйене отырып, Еуропа мен Азия құрлықтары арасындағы шекара сызығын ұсынды. Бұл сызық Солтүстік Мұзды мұхиттан басталады, оның ішінде Новая Земля және Югорский түбегі Еуропаға жатады, Урал таулары бойымен жүреді, содан кейін Емба өзені арқылы Каспий теңізінің жағалауына дейін созылып, ақырында Кума-Маныч депрессиясын кесіп өтіп, Азов теңізінде аяқталады. Бүгінде Емба емес, Орал өзені екі құрлықтың арасындағы шекара ретінде қолданылады. Ұлы Петрдің географы Василий Татищев Еуразия шекара сызығын таңдауда маңызды рөл атқарды, оған тарихи және табиғаттану негіздемесін берді. Страленберг пен Татищев 1720 жылы Тобольск қаласында кездесіп, тығыз ынтымақтастық орнатты, сондықтан орыс ғалымының идеялары Страленбергтің ұсыныстарына әсер еткен деп есептеледі. Ресейлік зиялылар мен мемлекет қайраткерлері фон Страленберг ұсынған шекараға ынталанды, бұл 18 ғасырдың бірінші жартысында Петр I саясатының нәтижесінде Ресейде кеңінен тараған батыстық үлгідегі өркендеу идеалдарымен түсіндіріледі. Бұрынғы қалыптасқан шекара сызығы Еуропа мен Азия арасындағы шекараны Ресейдің орталық аймағында, Дон өзені бойымен жүргізіпті, бірақ бұл енді қабылдауға болмайтын жағдай деп саналды. Страленберг ұсынған шекара сызығы тек Ресейде ғана емес, Еуропаның басқа да аймақтарында қолдау тапты. 1730 жылы Ресей императрицасы Анна бұл континенттік шекараны ресми түрде бекітті, ал биолог Питер Симон Паллас және географ Карл Риттер геологиялық, ботаникалық және жануарлар дүниесін зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, оны растады. 1958 жылы КСРО Географиялық қоғамы (қазіргі Ресей Географиялық қоғамы) мектеп оқулықтары үшін Еуропа мен Азия арасындағы шекара ретінде Страленберг сызығын қабылдады. Бүгінгі таңда да фон Страленбергтің шекара сызығы, Емба өзенінің орнына Орал өзені қолданыла отырып, көптеген елдердің географиялық әдебиеттерінде пайдаланылады. Кума-Маныч депрессиясы бойымен Еуразия шекарасының бір бөлігін жүргізу туралы келісім кеңінен қолданылса да, барлық географтар тарапынан қабылданбайды: кейбір географтар, әсіресе АҚШ-тан және олардың критерийлерін ұстанатындар, континенттік шекараны Ресейдің саяси шекараларымен сәйкес ету үшін екі өзеннің ағысына қарағанда Үлкен Кавказдың суайырын ұсынады.
Von Strahlenberg, based on his studies, proposed a demarcation line between the European and Asian continents that starts from the Arctic Ocean, including Novaya Zemlya and the Yugorsky Peninsula in Europe, runs along the Ural Mountains, then follows the of the Emba River to the coasts of the Caspian Sea and finally crosses the Kuma–Manych Depression, ending in the Sea of Azov. Today, the Ural River, and not the Emba, is usually used as the border between the two continents. The geographer of Peter the Great, Vasily Tatishchev, had a notable role in the choice of the Eurasian border line, giving it a historical naturalistic justification. Strahlenberg and Tatishchev had met in 1720 in Tobolsk, and collaborated intensely, so much so that it is thought that the Russian's ideas influenced Strahlenberg's proposals. Russian intellectuals and statesmen were enthusiastic about the line proposed by von Strahlenberg, which was understandable given the ideals of Westernization that were increasingly spreading in Russia in the first half of the 18th century, due to the policies of Peter the Great. The previous conventional line in fact placed the border between Europe and Asia along the course of the Don River, in the heart of Russia, and this was now considered unacceptable. Strahlenberg's line triumphed not only in Russia, but also in the rest of Europe. In 1730, this continental border was officially approved by Anna of Russia and validated by the biologist Peter Simon Pallas and the geographer Carl Ritter, based on their geological research, botanical and faunal. In 1958, the Geographical Society of the Soviet Union (now known as the Russian Geographical Society) adopted the Strahlenberg line as the border between Europe and Asia for school textbooks. Even today, von Strahlenberg's line, with the replacement of the Emba river with Ural river, is followed in the geographical literature of many countries. The convention that places a stretch of the Eurasian border along the Kuma–Manych Depression, although it is widely followed, is not universally accepted: some geographers, especially those from the United States and those who follow their criteria, prefer to follow the Greater Caucasus watershed rather than the course of the two rivers, so as to make the continental border coincides with the political borders of Russia.
Европа-Азия шекарасын белгілейтін фон Штраленберг сызығындағы ескерткіштер
XIX ғасырдың бірінші жартысынан бастап, Еуропа мен Азияның шартты шекарасына, фон Страленберг сызығы негізінде, Эмба өзенінің орнына Еділ өзені қойылған модификациямен, шамамен жүзге жуық ескерткіш орнатылды. Алғашқысы – 1837 жылы Березовая тауында салынған Первоуральск қаласы, оны әйгілі жазушы Достоевский да сипаттаған. Ең маңыздылары мыналар: Орал тауларының суайырылысында: Екатеринбург, Первоуральск, Березовая тауы, Чусовой тракты, Нижний Тагил, Транссибір темір жолы. Еділ өзені бойында: Оренбург, Магнитогорск, Атырау, Орал (Орал қаласы). Кума-Маныч ойысында: Дондағы Ростов, Нефтекумск (осы жағдайда, қаланың елтаңбасында Еуропа-Азия стеласы бейнеленген).
Starting from the first half of the nineteenth century, about a hundred monuments were installed on the conventional Europe Asia border based on von Strahlenberg's line, modified with the substitution of the Ural river in place of the Emba river. The first was that of Pervouralsk, built in 1837 on Mount Berezovaja, about which the famous writer Dostoevsky also wrote. The most notable are the following. On the Ural Mountains watershed: Yekaterinburg, Pervouralsk, Berezovaya Mountain, Chusovoy highway Nizhny Tagil, Trans Siberian railway. On the Ural River: Orenburg, Magnitogorsk, Atyrau, Oral (Uralsk). On the Kuma Manych Depression: Rostov on Don, Neftekumsk (in this case, the Europe Asia stele is depicted in the coat of arms of the city).