Кіріспе
Келесі ұрпаққа рухани құндылықтарды жеткізу құжаты. Этикалық өсиет (צוואה) – бұл бір ұрпақтан келесі ұрпаққа рухани құндылықтарды беруге арналған құжат. Раввиндер мен яһуди діндарлары 19 және 20 ғасырларда да этикалық өсиеттер жазуды жалғастырды. (Ример) Соңғы жылдары бұл практиканы жалпы халық арасында кеңінен қолдануда. BusinessWeek журналы мен Американдық адвокаттар қауымдастығының электрондық жаңалықтарында бұл мүлікті жоспарлауға көмектесетін құрал ретінде сипатталған; (Мерфи; Фридман) ал денсаулық сақтау және хоспис салаларында (Бэйнс; Фридман) және рухани жазылу құралы ретінде қолданылады. (Вейль; Фридман).
An ethical will (צוואה) is a document that passes ethical values from one generation to the next. Rabbis and Jewish laypeople have continued to write ethical wills during the nineteenth and twentieth centuries. (Riemer) In recent years, the practice has been more widely used by the general public. In BusinessWeek magazine and in an American Bar Association electronic newsletter it is described as an aid to estate planning; (Murphy; Friedman) in health care and hospice (Baines; Freed) and as a spiritual healing tool. (Weil; Freed).
Шығу тегі
Этикалық өсиет – ежелгі яһуди дәстүрінен келген құжат. Оны қолданудың бастапқы үлгісі «Жаратылыс» кітабында кездеседі. Өлім төсегінде жатқан Яқып ұлдарын жинап, оларға батасын берді және оны Мысырда емес, Қанаандағы Махпела үңгірінде ата-бабаларының қасына жерлеуді өтінді. Киелі кітапта этикалық өсиеттерге қатысты басқа да мысалдар бар, мысалы, «Ескі өсиет» кітабында Мұса ізраилдіктерге қасиетті халық болуға және балаларын оқытуға бұйрық берген. «Жаңа өсиет» кітабында Иса шәкірттеріне батасын берген. Ертедегі раввиндер ер адамдарды «дәстүрдің этикалық үйретімдерін таратуға» шақырды және олар осы үйретімдерді ауызша ұлдарына жеткізді. Кейіннен олар хаттар түрінде жазыла бастады. 1357 жылы қайтыс болған Германияның Майнц қаласының тұрғыны Елеазар бен Самуил Халеви ұлдарына хат жазып, «Мені әкеме оң жақта жерлеңдер» деп тапсырды.
Орта ғасырдан бастап қазіргі заманның басына дейін
Этикалық өсиеттер 11-13 ғасырлар аралығында Испанияда, Германияда және Францияда кеңінен таралды. Орта ғасырлық этикалық өсиеттерде әкелердің балаларына немесе қарт ұстаздардың шәкірттеріне арналған нұсқаулары қамтылған. Көбінесе олар қартайған шақта тыныш күйде жазылған. Олардың кейбіреулері мұқият құрастырылып, формалды этикалық трактаттар сияқты оқылды. Алайда, көпшілігі жеке стильде жазылып, балалар мен туыстардың, немесе ұстазының ерекше құрмет тұтқан сүйікті шәкірттерінің жеке пайдалануына арналған. Олар жариялануға арналмағандықтан, көбінесе жазушының ішкі сезімдері мен ұстанымдарын ашып көрсетеді. Израиль Абрахамс, «Jewish Quarterly Review» журналының редакторы болған кезінде, осы этикалық өсиеттердің көпшілігі зияткерлік тұрғыдан нашар болғанын, бірақ жоғары моральдық деңгейде екенін айтты. Ең ерте сақталған этикалық өсиетті Вормстың Исак ұлы Елазар жазған (шамамен 1050 жыл). «Жаман ойлама, себебі жаман ойлар жаман істерге әкеледі. Денеңді тазала, ол сенің жаныңның мекені. Тағамыңның бір бөлігін Құдайға бер. Құдайға арналған үлес ең жақсысы болуы керек, оны мұқтаждарға таратыңдар», – деді Елазар. Аудармашы Юда бен Саул ибн Тиббонның өсиеті (шамамен 1190 жыл) Раскинге лайық келетін кем дегенде бір жол қамтиды: «Жаман серіктерден аулақ бол, кітаптарыңды достарың ет, кітап сөрелерің мен жартастарыңды бақшаларың және демалыс орныңа айналдыр. Онда өсетін жемістерді жина, раушан гүлдерін, хош иіс заттар мен мирраны жина. Егер жаның тойып, шаршасаң, бір бақтан екінші баққа, бір егістіктен екінші егістікке, бір көріністен екінші көрініске ауыс. Содан кейін құштарлығың жаңарып, жаның қуанышпен толады». Нахманидтің өсиеті – қарапайымдылықты мақтау. Ехиелдің ұлы Ашер (14 ғасыр) өсиетін «Тұрмыс жолдары» деп атады, және ол 132 нақылдан тұрады, олар көбінесе дұға кітабында жарияланады. Мысалы: «Сыйақы алу үшін заңды орындама, жазадан қорқудан себепті күнәдан аулақ болма, бірақ Құдайға махаббатпен қызмет ет». Сүлеймен Аламидің (15 ғасырдың басы) жазған «Кеңес хаты» ұйқасты прозамен жазылған және тарихи жазба болып табылады. Алами 1391 жылы Иберия түбегіндегі еврейлердің қасіретін бөлісті, және бұл оның кеңесіне контекст береді: «Діни бостандықты қамтамасыз етудің жалғыз жолы жер аударылу болса, еш ойланбастан қашып кет; дүниелік мансабыңа немесе мүлкіңе мән берме, бірден кет». 16-18 ғасырлардағы этикалық өсиеттер бұрынғыларына ұқсас, бірақ олар көбінесе білімдірек және қарапайым емес.
Қазіргі заманғы көзқарас
Белгілі дәрігер Эндрю Вейл этикалық өсиетті отбасына қалдыратын "рухани денсаулықтың сыйы" ретінде ұсынды, сондай-ақ этикалық өсиеттің "басты маңызы – жазушыға өмірдің ортасында беретін нәрсе" екенін айтты. Этикалық өсиет жазудың мақсаты – адамды оның отбасымен және мәдени тарихымен байланыстыру, оның этикалық және рухани құндылықтарын анықтау, болашақ ұрпаққа мұра қалдыру; ол адамдардың "жалпыға ортақ қажеттіліктерін" қанағаттандырады. Этикалық өсиет жазу жеке сәйкестілікті анықтап, өмірлік мақсатқа назар аударады. Этикалық өсиет жазу адамның жатақтық сезімін, танылуын, есте қалуын, өмірінің маңызды болуын, бата беруді және бата алуды қажет етеді. Этикалық өсиеттерді кез келген жастағы, ұлттық, діни сенімдегі, экономикалық жағдайдағы және білім деңгейіндегі ерлер мен әйелдер жазады. Жарияланған мысалдарға Марион Райт Эдельманның "Біздің жетістіктеріміздің өлшемі: менің және сіздің балаларыңызға хат", "Еврей анасының өмірлік ережелері: мен білетіннің бәрі" және президент Барак Обаманың 2009 жылғы 18 қаңтардағы қыздарына жазған хаты кіреді. Этикалық өсиет – діни қауымдастықтарда рухани жазылуға және қарттарға, ауруларға, өлім төсегінде жатқандарға көмектесу құралы. Мүлік және қаржы мамандары клиенттерге құндылықтарды түсіндіруге көмектесу үшін этикалық өсиетті пайдаланады, сондай-ақ мүліктік және қаржылық шешімдерді, соңғы өсиетті жасауға дайындыққа бағыттайды. Дегенмен, этикалық өсиет заңдық құжат емес. Ежелгі дәстүрлі этикалық өсиеттің мағынасы – "болашақ ұрпаққа этикалық нұсқаулар беру" болды. Қазіргі замандағы мұрагерлер "бекітілген бағыттан" қашып кетуі мүмкін, ал ақсақалдардың рухани баталарын қабылдауға көбірек дайындық көрсетеді.
Мазмұны
Этикалық өсиеттің мазмұны естеліктер мен өмірбаянға ұқсас болуы мүмкін, бірақ оның "болашақ ұрпақтарға махаббат пен білім беру ниетімен" ерекшеленеді. Жазуға отбасы тарихы мен мәдени және рухани құндылықтар; балалар мен немерелерге деген сүйіспеншілік пен мақтаныш, оларға арналған үміттер мен армандар; өмірлік сабақтар мен өмір тәжірибесінен алынған даналық; өкінген істер үшін кешірім сұрау; қайырымдастық және жеке қаржылық шешімдердің себептері; мұрагерлерге берілетін мағыналы заттар туралы әңгімелер; алдын ала денсаулық туралы нұсқауларды түсіндіру және жекелендіру; сондай-ақ, өлімнен кейін қалай есте сақталуды тілеу сияқты мәселелер кіруі мүмкін.