Кіріспе

Киелі Рим империясының (1102–1803) Вестфалия герцогтігі (Herzogtum Westfalen) – 1102 жылдан 1803 жылға дейін болған Киелі Рим империясының тарихи аймағы. Ол Вестфалияның кеңінен таралған аймағында орналасқан, бастапқыда Германияның Саксония тайпалық герцогтігінің үш негізгі аймағының бірі болған, қазір Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының құрамына кіреді. Герцогтік 1803 жылы секуляризацияға дейін Кельн архиепископтарының сайлаушыларының билігінде болды.

География

Герцогтік шамамен қазіргі Олпе және Хохзауэрланд аудандарының аумағын, сондай-ақ Сост ауданы мен Маркишер Крейстің (Менден және Бальве) іргелес аудандарын, 1507 жылдан бастап Волкмарсеннің (Корвей императорлық аббаттығының бұрынғы меншігі) эксклавын қамтыды. Сост қаласы 1449 жылғы Сост дауынан кейін Клевес-Марк герцогтігіне қарады. Герцогтік солтүстікте Липпе өзенінің ар жағындағы Мюнстер князь-епископтығының және солтүстік-шығыста Падерборн князьдік епископтығының аумақтарымен шектеседі; екі шіркеулік княздік те бұрынғы Саксония герцогтігінен пайда болған, ал Гессен ландграфтығы, оңтүстік-шығыстағы Нассау және Вальдек графтықтары бұрынғы Франкония княздік герцогтығының бір бөлігі болды. Рейн герцогтігі Берг және батыстағы Вестфалия графтығы Марк төменгі Рейн өзеніндегі Кёльн аумағымен құрлық байланысын қиындатты. Вестфалия герцогтігі Кёльн сайлауының ең ірі бөлігін құрады. Вестфалияның жазықтарының бір бөлігі болып табылатын Хаар тауларының солтүстігіндегі құнарлы Хеллвег Бордеден басқа, герцогтық жерлер көбінесе таулы және тығыз орманды аймақтардан тұрады, сонымен қатар маңызды металл кендері мен минералды су көздері де бар еді. Хеллвег бөлігі Верл, Эрвитте және Гезеке қалаларын байланыстыратын Аахеннен Госларға дейінгі маңызды сауда жолының бір бөлігі болды.

Тарих

Бұрын Саксония герцогтығының Ангрия және Истфалиямен бірге бөлігі болған Вестфалия жерлері, Франк билеушісі Карл Ұлының Саксония соғыстарындағы жауаптарынан кейін Кельн архиепископтарының бұйрығымен христиан дініне көшті. Алғашқы приходтар Рейн иеліктерінің шығысында, Сост маңында құрылды, онда архиепископтар өз епископтық аумақтарын кеңейтті. 1072 жылы Кельннің Анно II-і құрған Графшафт аббаттығы сияқты көптеген монастырьлар шіркеу билігін нығайтты.

Герцогтіктің құрылуы (11021180)

Инвеституралық дау кезінде 1102 жылы Кельн архиепископы Фредерик I, император Генрих IV-тің қолдаушылары болған Вестфалияның Арнсберг графтарының иеленген жерінің жартысын басып алып, тартып алды. Аймақтың басқа графтықтары күшті архиепископтықтың басып кіруіне қарсы тұра алмады, көп ұзамай Верл, Рютен және Волмарштейн (Веттер маңындағы) графтықтары да оған қосылды. Бұрынғы Верль графтары Верль-Арнсберг деп аталатын жаңа графтық құрды және 1368 жылы сатылғанға дейін архиепископтардан тәуелсіздіктерін сақтап қалуға тырысты. 1180 жылы бүлікші саксон герцогы Генрих Арыстан жеңілгеннен кейін император Фредерик Барбаросса Кельн архиепископы Филипп Гейнсбергке осы аумақтарды және бұрынғы Саксония герцогтығының оңтүстік-батысын «Вестфалия герцогтығы» ретінде сыйға берді.

Кеңейту (11801445)

Бергтік Энгельберт, 1220 жылдан бастап Кельн архиепискобы, Вестфалиядағы ақсүйектерді бағындыруға мәжбүрлеу және олардан шіркеудің шашыраңқы жерлерін басқару құқығын алу үшін науқан бастады. Энгельберт Хеллвегтен Димельге дейінгі аумақты қосып, герцогтіктің жерлерін біріктірді және 1222 жылы Аттендорнда Сауэрландтың оңтүстігін қамтамасыз етті. Оның кеңеюіне байланысты туған келесі даулар 1225 жылы Фридрих I Изенбергтің қолынан Энгельберттің қазасына әкелді. 1260 жылы Брансвик герцогтерімен жасалған келісім бойынша Везер өзені олардың ықпал аймақтарының ресми шекарасы болды. 1277 жылы архиепископтар Вестфалия және Төменгі Рейн қарсыластарының ірі одағын жеңді, бірақ 1288 жылғы одан әрі әрекеттер архиепископтарды Вестфалияның көп бөлігіндегі ниеттерінен бас тартуға мәжбүр етті. 1368 жылы Верл-Арнсбергті сатып алу және қосып алу Сауэрландтың солтүстік және оңтүстік аймақтарын біріктірді. Архиепископ Фредерик фон Саарверден Марктағы Кельн құқықтарын сақтау үшін үмітсіз күресті бастады және 1392 жылы олардан бас тартуға мәжбүр болды. Оның ізбасары Дитрих II Моерс Кельннің Вестфалияда билікке ие болуға жасаған соңғы әрекеттеріне куә болды, Клевес пен Марк позицияларын бұзуға тырысты. Вестфалия герцогтігінің рыцарлары мен қалаларына жүктелген қаржылық салмақ оларды 1437 жылы бірігуге итерді. Кельн 1441 жылы Клевеспен бейбіт келісімге келді, бұл Вестфалияның ең бай қаласы Состті 1444 жылы Сост дауында Кельн билігін мойындаудан бас тартуға мәжбүр етті, ол 1449 жылға дейін жалғасты. Сост Клевес герцогтігінің құрамына кірді. Одан кейін Арнсберг қаласы Вестфалияның әкімшілік орталығы болды. Экономикалық тұрғыдан Состты жоғалту герцогтікті әлсіретті, әсіресе қаланың төңірегі өте құнарлы болғандықтан және астық оңтүстіктегі таулы аймақтарға қажет болды. 1445 жылы Маркпен бейбіт келісім жасалды, нәтижесінде екі тарап та аумақтық жеңілдіктерге келісті.

Вестфалия империяның соңына дейін (14451806)

Сост қақтығысынан кейін Сост қаласы Клевес герцогтігінің құрамында қалды. 1463 жылдан бастап Вестфалиядағы рыцарлар мен қалалар лигасы архиепископтарға қарсы ұзақ және қатал күрес бастады. Вид архиепискобы Герман V (1515-1546) тұсында Реформация Вестфалияға келді. Ақырында Реформация басылды, бірақ архиепископ Гебхард Трухсесс фон Вальдбургтің (1577-1583) тұсында Реформация қайта оралды және ол 1582 жылы Вестфалияға баруға мәжбүр болды, онда бірнеше рыцарьлар мен қалалар жаңа дінді қабылдады. Жаңадан сайланған Бавария архиепископы Эрнест (1583-1612) және оның бауыры Фердинанд Бавария 1583 жылы Кельн соғысының басында архиепископтыққа герцогтікті қайтарып алуға қол жеткізді, ал протестантизм тек Вальдек пен Гессеннің шекаралық аймағында ғана сақталды. Вестфалия герцогтігі 1590 жылы архиепископтықтың ажырамас бөлігі ретінде қайта расталды. Германияның көптеген басқа да аймақтары сияқты Вестфалия да Отыз жылдық соғыс кезінде қиындықтарды бастан өткерді. 1794 жылы архиепископтар француздар Рейн өзенінің батысындағы аумақтарды жаулап алғаннан кейін Вестфалияға көшіп келді. 1803 жылғы секуляризация кезінде Вестфалия герцогтігі Гессен-Дармштадт құрамына енді.

Империядан кейін (18061815)

1807 жылы Вестфалия Корольдігі құрылды, бірақ оған Герцогтік кірмеді және оның астанасы Гессенде, Кассель қаласында орналасты. 1815 жылы Вена конгресі Вестфалия Герцогтігін Пруссияға Рейн өзенінің батысындағы маңызды жерлерге айырбастады, және Герцогтік сол жылы Вестфалия провинциясының құрамына енді.