Кіріспе

Хан империясы мен Сюньну арасындағы қақтығыстар (б.з.д. 133 – б.з. 89 ж.)

Хан-Сюньну соғысы, сондай-ақ Синь-Сюньну соғысы деп те аталады, екі ғасыр бойы (б.з.д. 133 жылдан б.з. 89 жылға дейін) қытайдың Хан империясы мен көшпелі Сюньну конфедерациясы арасында жүрген әскери қақтығыстардың сериясы болды. Конфликттердің бастауын б.з.д. 200 жылға дейін, ал соңғысы б.з. 188 жылға дейін жетеді. Қытай өркениеті алғашқыда Соғысқан мемлекеттер кезеңінде кейін Сюньну конфедерациясына айналған көшпелі тайпалармен қақтығысты. Сонымен қатар, түрлі солтүстік мемлекеттер моңғол даласынан болатын шабуылдардан қорғану үшін ұзын қамалдар (кейін Ұлы Қабырғаға айналған) салды. Бірінші императордың билігінде барлық басқа мемлекеттерді жаулап алған біріктірілген Цинь әулеті б.з.д. 215 жылы генерал Мэн Тяньды Орддос аймағынан Сюньнуларды қуу үшін сәтті науқанға жіберді. Алайда, Цинь әулетінің құлауынан кейінгі азаматтық соғыстар Моду Чаньюдың басшылығымен үлкен конфедерация құрған Сюньну тайпаларына Ордос аймағына қайта шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Б.з.д. 202 жылы Батыс Хан әулеті құрылғаннан кейін император Гао Сюньну шабуылдарына қарсы күресуге тырысты, бірақ Байден шайқасында тұтқындалып, бітімге келді. Он жылдықтар бойы де-юре "бейбітшілік" орнады, содан кейін қытайлықтар Сюньнуларды қанағаттандыру үшін "некелік одақтар" сыйлады, олар қытай шекарасын үнемі шабуылдап отырды. Алайда, жетінші хан билеушісі император Удың билігінен бастап, Хан империясы салыстырмалы түрде пассивті сыртқы саясаттан солтүстік қауіпті тұрақты түрде жоюға тырысатын белсенді шабуылдау стратегиясына көшуді бастады. 133 жылы хан әскері Маядағы Сюньну шабуылшыларына тұзақ құрғанда сәтсіздікке ұшырады, содан кейін қарсы шабуылдар күшейді. Император У жаңа буын әскери қолбасшыларды тағайындады және Ордос айналымын, Хекси дәлізін және Батыс аймақтарды бақылау үшін бірнеше экспедиция жүргізді, ақырында б.з.д. 119 жылы шешуші науқанмен Сюньнуларды Гобі шөлінің арғы жағына ықпалдады. Император Удың б.з.д. 87 жылы қайтыс болғаннан кейін, қақтығыс көбінесе шағын шекаралық қақтығыстарға дейін төмендеді, алайда император Сюань мен Юань өзінің билік ету кезеңдерінде Сюньнуға қарсы ірі шабуылдарды санкциялады. Ханның Сюньнуға қарсы стратегиялық табыстары қытайлықтарға өз ықпалын Орталық Азияға тереңдетуге мүмкіндік берді, бұл б.з.д. 60 жылы аймақтық протекторат құруға әкелді. Сюньну үшін жағдай әр сәтсіздікпен нашарлап, шаньюдың беделі мен үстемдігін құлдырауға әкелді, ал одан кейінгі ішкі күштер күресі конфедерацияны одан әрі әлсіретіп, оны әртүрлі өзін-өзі басқаратын топтарға бөлді. Хан империясы кейінірек "бөлу және билік ету" стратегиясын ұстанып, кейбіреулерін басқаларға қарсы жалдау үшін некелік одақтарды (мысалы, Ван Чжаоцзюнь мен Хуханэ) пайдаланды. Синь әулетінің аралық кезінде Ужулиу шанью Ван Манг Хан тағын басып алып, 15 жаңа шанью орнату арқылы Сюньнуды бөлуге тырысқаннан кейін б.з. 11 жылы соғыс бастады. Ван Манг Сюньнуға қарсы 300 000 әскер жинады және Гогурё, Ухуань және Батыс аймақтарының әртүрлі қалаларын әскерге шақырушылар мен азық-түлік жіберуге мәжбүр етті, бұл осы вассалдық мемлекеттердің жаппай бас сауғалауына әкелді. Б.з. 25 жылы Шығыс Хан әулеті құрылғаннан кейін, қытайлықтар бастапқыда қолын толығымен толғандырады және Сюньну шабуылдарына қарсы толыққанды мобилизация жүргізе алмады, сондықтан олар Сюньну фракцияларының басшылары арасында лоббилеуді жалғастырды. Бұл тағы екі онжылдыққа созылды, б.з. 46 жылы қайталанған табиғи апаттар Сюньнуларды әлсіретіп, оларды Ухуань шабуылынан солтүстікке қашуға мәжбүр етті. Сюньну б.з. 48 жылы екі топқа бөлінді, олар Солтүстік және Оңтүстік Сюньну деп аталды. Оңтүстік Сюньну ақырында Хан империясына мойынсұнып, Солтүстік Сюньнуға қарсы көмекші / жалдамалы әскер болды, олар қарсы тұруын жалғастырды және Хан империясы мен оның вассалдары жүргізген экспедициялардың нәтижесінде батысқа қарай қуылды, сондай-ақ Сянбэй сияқты басқа да жау Дунху мемлекеттерінің көтерілуіне де себеп болды. Б.з. 89 жылы генерал Ду Сянь 50 000 атты әскерді бастап, Солтүстік Сюньнудың негізгі күшін жеңілдетті, бұл одан әрі бөлінуге әкелді. Б.з. 91 жылы Солтүстік Чаню Алтай таулары шайқасында жеңілді және Жунгарияға қашты, онда олар б.з. 151 жылға дейін кейде-кейде қиындықтар туғыза берді, содан кейін 4 000 адамнан тұратын Хан милициясы оларды жеңді, олар Орталық Азияға қарай батысқа қашты, онда олар тарихи жазбалардан жоғалып кетті. Екінші жағынан, Оңтүстік Сюньну Шығыс Хан әулетінің тұсында Сары шапалақ көтерілісіне дейін "көтерілісші, содан кейін қайтадан мойынсұну" циклін жалғастырды, бірақ б.з. 89 жылдан бастап Хан империясының басты қамқорлығы Цянға ауысты, олар Сюньнудан да үлкен қауіпке айналды.

Өмірбаян

Соғысты мемлекеттер кезеңінде Цинь, Чжао және Ян мемлекеттері шионнулар мен басқа да ху халықтары қоныстанған түрлі көшпелі аймақтарды жаулап алды. 221 жылға қарай Цинь мемлекеті барлық басқа мемлекеттерді басып алып, Қытайды біріктіру арқылы Шығыс Чжоу кезеңін аяқтады. 215 жылы Цинь Ши Хуан генерал Мэн Тяньге Ордос аймағында орналасқан шионну тайпаларына қарсы жорыққа шығуға және Ордос иілімінде шекаралық аймақ құруға бұйрық берді. Шионнулар қауіптің көзі болуы мүмкін деп санайтын император, өз империясын кеңейту ниетімен шионнуларға қарсы алдын ала соққы берді. Мэннің қолынан күйреген жеңіліске ұшырағаннан кейін Туман Чаню және оның жақтастары Моңғол жазығына қашып кетті. Фусу (Цинь ханзадасы) мен генерал Мэн Тянь Суйдедегі гарнизонға орналасып, көп ұзамай қабырғалы қорғаныс құрылысын бастады, оларды Цинь, Ян және Чжао мемлекеттері салған ескі қабырғалармен байланыстырды. Бұл нығайтылған қабырғалар Ляодуннан Линтаоға дейін созылып, жаулап алынған Ордос аймағын қоршады. Шионнулар жиі Хан шекарасына шабуыл жасады және шекаралық аймақтарға елеулі саяси ықпал етті. Оған жауап ретінде император Гаодзу 200 жылы хань әскерін шионнуларға қарсы жетектеп, оларды Пинчэнге (қазіргі Датун, Шаньси) дейін қуды, бірақ Моду Чанюдың атты әскерінен шабуылға ұшырады. Әскери шешімнің сол кезде мүмкін емес екенін түсінген император Гаодзу Лю Цзиньді Моду Чанюмен бейбіт келісімге келу үшін жіберді.

Бастау

Император Ву билік еткен кезде Хан империясы гүлденіп, ұлттық қазынасы көптеген артықшылықтар жинақтады. Дегенмен, Хан империясының шекарасындағы Сюньну шабуылдарының жиілеуінен салмақтанған император, өзінің билігінің басында Сюньнумен бейбіт қарым-қатынас сақтау үшін алдыңғыларының саясатын өзгертті. Б.з.д. 136 жылы, Сюньнудың солтүстік шекараға жақын жерлерге шабуылдарын жалғастырғаннан кейін, Император Ву сарай кеңесін шақырды. Сюньнуға қарсы соғыс жақтастары, қаржы ресурстарын ұзақ науқанға жұмсаудан қорқып, оларға келісім жасап, көпшілік пікірін өзгерте алды: Майи маңындағы шекарада Хан әскері Джунчен Чанюды байлық пен дезертирлік уәделерімен алдап, оны жою және Сюньну ішінде саяси дағдарыс тудыру жоспарын жасады. Ван Хуэй (王恢) бұл жорықты басқарды және 30 000 сарбаздан тұратын күшпен Дэйден Сюньнудың жабдықтау жолына шабуыл жасау ниетімен ілгері жылды. Джунчен Чаню 100 000 сарбазбен Майиге қарай жол тартты, бірақ ол жағдайға күдікпен қарады. Осы шайқас нәтижесінде Сюньну Хан сарайының соғысқа дайындалып жатқанын білді.

Солтүстік шекарадағы шайқастар

129 жылдың күзінде 40 000 атты әскерден тұратын хань әскері, сауда үшін көптеген сионну халқы келген шекаралық сауда орындарында сионнуға күтпеген шабуыл жасады. 128 жылы генерал Вэй Цинь 30 000 әскермен Янменнің солтүстігіндегі аймақтарда шайқасып, жеңіске жетті. Келесі жылы (127 ж.б.д.) сионнулар Ляосиге шабуыл жасап, оның губернаторын өлтірді және Янменге қарай жылжыды. Осы уақытта Ли Си шекараны кесіп өтіп, бірнеше сионну әскерін тұтқынға алды. 124 ж.б.д., 123 және 119 жылдары хань сарайы 100 000-нан астам әскерді Монғолияға жорыққа жіберіп, сионну территориясының орталығына шабуыл жасады. 127–119 ж.б.д. науқандарының сәтті аяқталуынан кейін император Ву екі генералдың ерліктері үшін мақтау жарлықтарын жазды.

Ордос бұрышы

127 ж.б.ц. генерал Вэй Цин Ордос аймағына басып кіріп, оны толыққанды қайта бақылауға алды. Сол жылдың басында ол Юньчжуннан Лонгсиге қарай Ордостағы Сяньбилерге шабуыл жасау үшін аттанды. Ескі Цинь қабырғаларын өздерінің бақылауында ұстағаннан кейін, Хань әскері қабырғаларды жөндеуге және кеңейтуге кірісті. 126 ж.б.ц. Сяньбилер Дай, Динсянь және Шанға шабуыл жасау үшін әрқайсысы 30 000 сарбаздық үш жасақ жіберді.

Оңтүстік Гоби шөлі

Б.з.д. 123 жылдың көктемінде генерал Вэй Цинг армиясымен Монғолияға Сионнуға шабуыл жасау үшін аттанды; олар жеңіспен Дингсянға оралды. Екі айдан кейін хан әскері тағы да Сионнуға қарай жылды, бірақ бұл жолы Сионнулар хан әскерінің шабуылына дайын болды. Император Ву Хекси дәлізін нығайып бақылауға алғысы келді және аймақтан Сионнуларды тазартатын ірі әскери науқанға кірісуге шешім қабылдады. Сол жылы Лонгсиден генерал Хуо Кубинг жеңіл атқыштарды бастап, бес Сионну мемлекеті арқылы өтіп, Сионнулардан Янцзи және Цилянь тауларын бағындырды. Сол жазда (б.з.д. 121) Хуо Аншан шөліне кіріп, Цилянь таулары маңындағы жерлерді басып алды. Ауыр шығындарға ұшырағандықтан және Сионну Чаньюының ашуынан қорқып, Сиуту патшасы мен Хунье патшасы генерал Хуо Кубингтің әскеріне бағынуды жоспарлады. Бірақ Сиуту патшасы күрт ойын өзгертіп, өзінің жақтастарымен бірге қашып кетті. Жеңістер тізбегінің нәтижесінде Хан Хекси дәлізінен Лоп Нурға дейінгі аймақты жаулап алды, осылайша Сионнуларды Цианг одақтастарынан бөліп тастады. Б.з.д. 111 жылы ірі Цианг-Сионну одақтас әскері Хекси дәлізінен ығыстырылды.

Гоби өзенінің солтүстігінде

Мобей шайқасында (119 ж.б.д.) хань әскерлері Гоби шөлінің солтүстігін, сондай-ақ Гобидің солтүстік аймақтарын басып алды. Екі генерал хань әскерін Хантай таулары мен Орхон аңғарына жетелеп, онда олар Чанюды Гоби шөлінің солтүстігіне қашуға мәжбүр етті. Екі әскердің құрамында 100 мың атты әскер болды, олар шөлге Хьоннулардың бас күштерін қуа түсті. Осы жерде Хьоннулар Гоби шөлінен ығыстырылды. Хьоннулардың жоғалғандары 80-90 мың әскерге жетті, ал хань әскерлерінің жоғалғандары 20-30 мыңға дейін болды. Хуо Кубиннің әскері жауды қоршап алып, талқан етті, шамамен 70 мың Хьонну әскерін өлтірді. Одан кейін ол Хан хандығының тарихи жеңісін бейнелеу үшін Хентай тауларына келгеннен кейін бірқатар рәсімдер өткізді, содан кейін Байкал көліне дейін ізденуін жалғастырды. Вэй Циннің әскері Динсяньнан шығып, Ицзикси Чаню әскерімен кездесті. Шайқас кешкі уақытқа дейін жалғасты, ал құмдауыл майданды бүлдірді. Хан империясына адалдыққа келтіру үшін бірнеше хань әскери экспедициялары жүргізілді; хань стратегиялық мақсаттар үшін аймақтарды бақылауына алды, ал Хьонну аймақтарды табыс көзі ретінде қажет етті. 115 ж.б.д. хань Цзюань және Увэйде әкімшілік орталықтар құрды, сондай-ақ Лингжудан Дунхуан батысына дейінгі ескі Цинь бекіністерін кеңейтті. Бұл хань империясының Орталық Азияның шығысындағы билігінің күшеюіне және Хьонну билігінің әлсіреуіне әкелді. Хан империясы 108 және 101 жылдар аралығында Лулан, Джуши (Турфан), Лунтай (Бюгур), Дайуан (Ферғана) және Канджу (Соғдиана) мемлекеттерін тәуелділікке әкелді. 115 ж.б.д. Чжан Цзянь тағы да Батыс аймақтарға Хьоннуға қарсы әскери одақ құру үшін жіберілді. Ол Орталық Азиядағы Вусун сияқты мемлекеттерді іздестірді. Ферғанада орналасқан Дайуан патшалығының хань империясына жылқы беруден бас тартуы және хань елшісін өлтіруі қақтығысқа әкелді; хань әскерлері 101 ж.б.д. Дайуанды бағындырды. Хьонну, осы қиын жағдайды сезіне отырып, хань әскерінің ілгерілеуін тоқтатуға тырысты, бірақ олардың саны жеткіліксіз болды және жеңіліске ұшырады. 108 ж.б.д. генерал Чжао Пону (破奴) Батыс аймақтағы Хьоннулардың маңызды экономикалық және әскери бекінісі болған Джуши (Турфан) қаласына шабуыл жасау үшін экспедицияға жіберілді. 77 ж.б.д. хан патшасы Фу Цзезиді қабылдап, елшіге көптеген бағалы сыйлықтар сыйлады. Содан кейін патшалық орын Шаньшанның оңтүстік бөлігіне (қазіргі Каргилик немесе Рукян) Хьонну ықпалынан тыс жерге көшірілді. Енисей қирғыз хандары Ли Лингтен тараған деп есептеді. Хьоннуға кеткен тағы бір хань генерал Ли Гуанли болды, ол Чанюдың қызына үйленді.

Сюньнулардың құлдырауы

Сионгуға тигізген көптеген зиянға байланысты, көтеріліс болды және олардың құлдары қаруға көтерілді. 72 жылы Усунь мен Ханның біріккен әскерлері Оң жақтың Лули патшасының аумағына басып кірді. Келесі жылы түрлі тайпалар Сионгу аумағына шабуыл жасап, барлық бағытта қиратушылық шабуылдар жасады: батыстан Усунь, солтүстіктен Динлинг және шығыстан Ухуань. 60 жылы Сюлукуанку Чанью қайтыс болғаннан кейін, 57 жылы Сионгуде азаматтық соғыс басталды, бұл көптеген талапкерлермен Сионгу конфедерациясын толыққанды бөліп жіберді. Соңында билік үшін күрестен тек Жижи Чанью мен Хухане Чанью ғана аман қалды. Жижи Чанью (56–36 ж.ж.) қарсыласы Хухане Чаньюға (58–31 ж.ж.) қарсы ауыр жеңіліс тигізгеннен кейін, Хухане және оның жақтастары әскери қорғау сұрап, Ханның вассалы болуды талқылады. 53 жылы Хухане осылай істеуге шешім қабылдады және Хан империясының билігіне бағынды. 36 жылы генерал Чэнь Тан мен генерал-протектор Ган Яншоу, Хан сарайынан нақты рұқсатсыз, Жижи Чаньюны оның астанасында (қазіргі Тараз, Қазақстан) өлтірді. Чэнь Тан бастама көтеріп, императорлық жарлықты жасады, ол екі бағытта 40 000 әскерді жұмылдыруға әкелді. Хан әскерлері Жижи Чаньюдың әскерін қоршап алып, жеңіп, кейін оның басын алды. Чанъаньға оралғаннан кейін екі офицер жарлықты жасау ісі бойынша заңдық сауалға тартылды, бірақ олар кешірілді. Чэнь мен Ган шағын сыйлықтар алды, бірақ Хан сарайы бұл оқиғаның қалыптастырған прецедентіне байланысты оған қарсы болды. Ол Сионгуларды төмен дәрежелі вассалдар ретінде қарастырды және қарым-қатынастар тез нашарлады. Хан билігі 25 жылдың тамыз айында император Гуангудың күшімен қалпына келтірілгенімен, Тарим алқабындағы оның билігі әлсіреген еді. Сионгулар жағдайды пайдаланып, Батыс аймақтарды бақылауына алды. Б.з.б. 1-ғасырдың бірінші жартысында Сионгу басшылығында бірнеше мұрагерлік дағдарыстар болды, бұл Хан империясына Батыс аймақтардағы бақылауын қайта бекітуге мүмкіндік берді. Худуерши Чаньюдың орнын 46 жылы оның ұлы Пуну (蒲奴) бағындырды, осылайша Хуханенің тек Сионгу билеушісінің інісі ғана жарамды мұрагер бола алатындығы туралы бұйрығын бұзды. Сионгу конфедерациясы Солтүстік Сионгу және Оңтүстік Сионгу болып жарылды, ал Би 50 жылы Хан империясының билігіне бағынды. 73 және 102 жылдар аралығында генерал Бан Чао Тарим алқабында бірнеше экспедиция жүргізіп, аймақта Ханның бақылауын қалпына келтірді. Батысқа қарай жылдамдаған Бан Чао және оның серіктері Шуле қаласына жетті. 74 жылы Ду Гу Сионгулардан Турфанды қайтарып алды. 74 жылы Юши патшасы генерал Ду Гудың басқаруымен Хан әскерлеріне бағынды, өйткені Сионгулар Хан әскерлерімен қақтығысуға батыл болған жоқ. Кейінгі жылы (74 ж.) Қарашар (Янки 焉耆) және Куча патшалықтары Хан империясына бағынуға мәжбүр болды. Нәтижесінде Хамидегі Хан гарнизоны 77 жылы кері шегінуге мәжбүр болды, ол 91 жылы ғана қалпына келтірілді.

Соңғы кезеңдер

89 жылы генерал Ду Сянь солтүстік Сюннуларға қарсы Хань жорығын басқарды. Әскер үш үлкен колонна болып Жилу, Маньи және Гуян қалаларынан алға жылды. Жазда барлығы 40 мың сарбаздан тұратын күштер Чжуое тауында жиналды. Жорықтың соңына қарай Доудың әскері Солтүстік Шаныуды Алтай тауларына дейін қуып жетіп, 13 000 Сюннуді өлтірді және 81 тайпадан 200 000 Сюннудың бағынуын қабылдады. 2017 жылы Қытай-Моңғол бірлескен археологиялық экспедициясы Орталық Моңғолияның Хангай тауларында Янран жазуын қайта ашты.

Салдары

90 жылы генерал Ду Сянь Увэйде лагерь құрды. Солтүстік Чанъю бұған қатты ошаратып, қарсы шабуыл жасады, бірақ қашуға мәжбүр болып, отбасын және мөрін қалдырып кетті. 50 жылдан бері Ордос аймағында орналасқан Оңтүстік Сюнну, Хан империясының құрамында жартылай тәуелсіз, алым-салық төлейтін елдер ретінде сақталды. 88 жылы Оңтүстік Чанъю Хан ордасына жолдаған хатында көрсеткендей, олар күнкөрісі үшін Хан империясына тәуелді болды. Сюннуға қарсы әскери жеңістерден кейін генерал Бан Чао генерал-протектор қызметіне көтеріліп, 91 жылы Кучаға орналасты. Алыс шекарада Бан Чао 91 жылдан бастап Ханның Батыс аймақтарындағы толық бақылауын қайта орнатты. Ол "жауды жауға қарсы пайдалану" саясатын жақтады, яғни, бағынған Сюнну және басқа көшпелі тайпаларды Хан әскеріне қосуды ұсынды. Бұл ұсыныс ақырында қабылданды, әсіресе Хан империясының шекарасындағы түрлі көшпелілердің тәуелді мемлекеттерін құру арқылы. 169 жылы Хан тағына ұсынған "Шекараны қорғау және елді сақтау" атты меморандумында Чао Сюнну мен Ханның әскери тактикасының күшін салыстырды. Хан әскерлеріне қатысты Чао Сюнну аттыларының жақсы аттары, ат үстінде садақ ату шеберлігі және ауа-райы мен қатал климатқа төтеп беру қабілеті арқасында қиын жерлерде жақсы дайындалғанын айтты. Алайда, тегіс жазықтарда ол Сюнну атты әскерін, әсіресе Ханның соққылы атты әскері мен күймелеріне қарсы тұрғанда нашар деп есептеді, өйткені Сюнну оңай шашырап кетеді. Император Удың билігінің басында Хан империясының 400 000 әскерден тұратын тұрақты армиясы болды, оның ішінде 80 000-нан 100 000-ға дейін атты әскерлер болды, бұл Сюннуға қарсы болашақ науқандар үшін маңызды болды. Алайда, б.з.д. 124 жылға қарай бұл сан 600 000-дан 700 000-ға дейін, оның ішінде 200 000-нан 250 000-ға дейін атты әскерлерге дейін өсті. Хан Түрфанды бағындырғаннан кейін Чжэн Түрфанда ауыл шаруашылығы гарнизонын құрды. Б.з.д. 162 жылы Лаошанг Чанъюдың Сюнну әскерлері Юэчжилерді отанынан қуды; Чанъю Юэчжи билеушісін өлтіріп, оның бас сүйегінен ішетін кесе жасады. Сондықтан Хан ордасы Юэчжиге елші жіберіп, әскери одақ жасауды жөн көрді. 138 жылы дипломат Чжан Цянь елшімен бірге Юэчжи лагерьлеріне бет алды. Алайда, елшіні Сюнну тұтқынға алып, кепіл ретінде ұстады. Алым-салық жүйесін қабылдау Сюннудың сыртқы вассалдық мәртебесін төмендетті, ал некелік одақ екі елдің теңдес мемлекеттер екенін көрсетті. Б.з.д. 119 жылы Ицзиси Чанъю (126–114 жж.) Ханмен бейбіт қарым-қатынас орнатуға үміттене отырып, елші жіберді. 107 жылы Уувей Чанъю (114–105) да бейбіт қарым-қатынас орнатуға тырысып, тіпті шекаралық шабуылдарды тоқтатты. Б.з.д. 51 және 50 жылдары ол Ханға құрмет көрсету үшін екі елші жіберді, бірақ Хан ордасына барып құрмет көрсетуден бас тартты. Хуханэ мен Ван Чжаоцзюньдің ұлы Итужияши (伊屠智牙師) Сюнну мемлекетінің ішінде Хан империясын жақтаушы болды. Бейбіт қарым-қатынас қысқа ғана уақытқа қол жеткізілгенімен, Хан шенеунігі Ван Манг билікке келгеннен кейін толыққанды бұзылды. 50 жылы Оңтүстік Чанъю Ханға бағынуға шешім қабылдағанда, хан ордасына ханзада ұлын кепіл ретінде жіберіп, хан елшісінен жарлық алғанда оған тағзым етті. Шығыс Хан дәуірінде алым-салық жүйесінде маңызды өзгерістер болды, бұл Оңтүстік Сюннудың Ханның қатаң бақылауына өтуіне әкелді. Оңтүстік Сюнну империяның ішінде солтүстік округтеріне қоныстандырылып, Хан префектінің бақылауында болды, ол олардың заңдық мәселелерінде төрешілік жасап, олардың қимыл-қозғалысын қадағалады. Солтүстік Чанъю Пуннудың Хан империясымен бейбіт қарым-қатынас орнатуға жасаған тырысыстары әрқашан сәтсіз аяқталды, өйткені Солтүстік Сюнну Ханның алым-салық жүйесіне бағынуға дайын болмады және Хан ордасы оларды Оңтүстік Сюнну сияқты қарауға мүдделі емес еді.

География

169 ж.б.д. Ханның министрі Чао Куо император Вэньге шекараны қорғау және егіншіліктің маңыздылығы туралы ескерту ұсынды. Чао сионғуларды тұрақты қонысқа байланысты өмірлік ете алмайтын, үнемі көшіп-қонып жүретін халық ретінде сипаттады. Ол былай деп жазды: «Сионғулар Хан шекарасын бақылап, белгілі бір аймақта әскер аз болғанда шабуылдай алады». Хан империясы Хэси дәлізін басып алып, оған қосылғанға дейін бұл сионғулар мен цяндардың кездесу орны болған. 119 ж.б.д. сионғулар Хан әскерлерінен ауыр жеңіліс көрген кезде, Чанью өзінің ордасын (қазіргі Ішкі Моңғолияда орналасқан) солтүстікке көшірді. Бұл сионғулардың ухуань халқынан бөлініп кеткенін білдірді, соның салдарынан сионғулар ухуаньдан көп ресурстарды тартып алу мүмкіндігінен айырылды. Шангуде ухуаньды қорғау үшін жаңа кеңсе – полковник тағайындалды. Бұл ухуань мен сионғулардың байланысын үзуге және оларды сионғулардың қызметін бақылау үшін пайдалануға бағытталған шара болды. Мысалы, 78 ж.б.д. сионғулар ухуаньға қарсы жазалау науқаны бастағанда, генерал Фан Миню (范明友) Хан әскерін басқарып, одан әрі шабуылдардың алдын алды. 49 ж. император Гуан-Удың билігі кезінде 922 ухуань батырлары бағынып бергенде, ухуань тайпаларының көп бөлігі Хан империясының салық жүйесіне енді. Хан соты ухуань халқын қамтамасыз етті, ал ухуань тайпалары Хан шекарасын сионғулар мен басқа көшпелі халықтардан қорғады. Хунь патшасы 121 ж.б.д. Ханға бағынғанда, Хан соты Хэси дәлізінен 40,000 сионғу халқын солтүстік шекара аймақтарына көшірді. Хэси дәлізі құнды аймақ болып шықты, себебі ол Батыс аймақтарына тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті және әскери операциялардың базасы болды. Дипломат Чжан Цянь императорға батыс мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды ұсынды. 115 ж. Чжан Цянь және оның серіктері Батыс аймақтарына жіберілді, бірақ олар усунь тайпаларын көшуге көндіре алмады. Хан империясы батыс мемлекеттеріне дипломатиялық ықпал етуге тырысқанмен, сол кездегі Батыс аймақтарындағы сионғулардың ықпалына байланысты көп табысқа жете алмады. Сондықтан 108 ж.б.д. Хан батыс мемлекеттерін бағындыру үшін жаулап алуға кірісті. Лулан (Черчен) Ханға ең жақын батыс мемлекет болғандықтан, Хан империясының Орталық Азияға кеңеюінің кілті болды. Ал Турфан (Жуши) – сионғулардың Батыс аймақтарына кіретін есігі еді. Лулан мен Турфанды жаулап алу арқылы Хан империясы Батыс аймақтарында екі маңызды орынға ие болды, олар Или өзені аңғарындағы усунь тайпаларына және Сыр мен Аму-Дарья арасындағы Дайуаньға (Ферғана) тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті. Егер Хан әскерлері Ферғананы басып алса, Хан империясы батыс мемлекеттеріне әскери күшін көрсетіп, өз бақылауын нығайта алатын еді, сонымен қатар атақты Ферғана жылқыларын иелене алатын еді. Қолданылған күштердің тек батыс мемлекеттерінің әскерлерінен құралғандығы, Хан империясының аймаққа саяси ықпалының айқын дәлелі болды. 67 ж. Хан империясы сионғуларға ауыр жеңіліс сыйға тартып, Турфан ойпатын толық бақылауға алды. Алайда, 60 ж.б.д. Ричжу патшасы генерал-протектор Чжэн Цзиге бағынды. Хан империясы Батыс аймақтарын толық бақылауына алды және оны Бас қорғаушының қарамағына қойды. Бұл аймақта үстемдігін орнату арқылы Хан сауданы бақылап, жібек жолының ерте тарихын қалыптастырды. Бұл оңтүстікке қарай үлкен көші-қонға әкеліп, шекаралық аймақтардың азаюына себеп болды. Император Гуан-Удың билігінің басында Ярканд патшасы Канг сионғуларға қарсы тұру үшін көрші мемлекеттерді біріктірді. Сонымен қатар, ол Ван Манның билігінен кейін қалған Хан шенеуніктерін және бұрынғы Бас қорғаушының адамын қорғады. 61 ж. Яркандты Хотан басып алды, ал батыс мемлекеттері бір-бірімен қақтығысқа түсті. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Солтүстік сионғулар Батыс аймақтарын қайтадан бақылауға алды, бұл Хэси дәлізінің қауіпсіздігіне қауіп төндірді. 73 ж. генерал Ду Гу сионғуларға қарсы жазалау экспедициясына жіберілді және оларға ауыр жеңіліс сыйға тартып, оларды жеңді. Бірден Хами (Иу) жерінің құнарлы жерлері қайтадан басып алынып, егіншілік гарнизоны құрылды. Келесі жылы (74 ж.) ол сионғуларды Турфаннан қуды және мемлекетті қайтадан басып алды. Хами мен Турфанды қайтарып алу Бас қорғаушының қайта құрылуын жеңілдетті, себебі бұл маңызды орындар Батыс аймақтарын бақылаудың негізгі нүктелері болды.