Кіріспе
Жапон және Рюкю тілдерін басқа тілдермен байланыстыру мәселесі
Жапон тілдерін жіктеу және олардың сыртқы байланыстары нақты емес. Тіл білімі мамандары дәстүрлі түрде жапон тілдерін тәуелсіз тіл отбасы деп санайды; шындығында, Рюкю және соңынан Хачидзё тілдері жапон тілінің диалектілері емес, жапон тілдер отбасының жеке тілдері ретінде жіктелгенге дейін, жапон тілі оқшауланған тіл деп есептелді. Алдағы уақытта австронезиялық және Кра–Дай тілдерімен генетикалық байланыс мүмкіндігі талқыланады. Кейбір тіл білімі мамандары жапон және корей тілдерінің байланысын ғалымдық тұрғыдан мүмкін деп санайды, ал басқалары бұл пікірмен келіспейді. Жапон тілінің корей тілдерімен байланысы туралы мәселеден тәуелсіз, жапон және корей тілдері кейде бұрын кең таралған, бірақ қазір көбінесе күмәнді саналатын Алтай тілдер отбасына жатқызылады.
Негізгі тілдер отбасы
Қазіргі кезде ең көп қолдау тапқан көзқарас – жапон тілдері (кейде «жапондық» деп те аталады) жапон және рююкю тілдерінен тұратын жеке тілдер отбасы болып табылады. Хачидзё тілі кейде жапон тілдері отбасының үшінші тармағы ретінде жіктеледі, бірақ көбінесе ол шығыс жапон тілінің өте ерекшеленген диалектісі саналады. Жапон тілдерінің тілдік отаны, яғни жапондықтардың Корея түбегіне және Жапон архипелагына қоныс аударуынан бұрын, оңтүстік, оңтүстік-шығыс немесе шығыс Қытайда орналасқан болуы мүмкін деген гипотеза бар. Миямото қазіргі Ляонин провинциясының аймағындағы жерді ұсынады. Одан кейін Маньчжурияда қоныстанған корей тілінде сөйлейтіндер оңтүстікке қарай Корея түбегіне таралып, онда тұрған жапон тілінде сөйлейтіндерді ығыстырып, Яёи миграциясына (көшіне) себеп болды. Вовин жапон тілдері Кореяның, әсіресе оңтүстік Кореяның кейбір аймақтарында қолданылғанын, содан кейін протокорей тілдерімен ығыстырылып, ассимиляцияланғанын айтады. Юха Янхунен (2003) жапон тілдерінің Шаньдун түбегінің жағалауында пайда болғанын және бастапқыда корей тілдерімен байланыс арқылы алтайлық тілдік ерекшеліктерге ие болғанға дейін сино-тибет тілдеріне ұқсас тілдік сипаттамалары болғанын ұсынды. 2020 жылы лингвистер Юрайонг пен Сето жапон тілінің және басқа тілдердің конвергенция (үйлесу) кезеңдерін талдады. Олар «біздің нәтижелеріміз жапон тілдерінің «палеоазиялық» тегін қолдайтындай көрінеді» деген қорытындыға келді. Чаубей мен ван Дрием (2020) жапон тілдерінің ерте Жомон кезеңінде Жапонияда болған болуы мүмкін деп болжайды. Олар жапон тілдері Яёи кезеңінен бұрын Жапон архипелагы мен Корея жағалауында болғанын және оларды кейінгі Яёи немесе Кофун кезеңіндегі күріш өндірушілерден гөрі, оңтүстік-батыс Жапонияның Жомон халқының бірімен байланыстыруға болатынын ұсынады. Жапон тілінде сөйлейтіндер Яёи кезеңінде кеңейіп, жаңа келгендерді ассимиляциялады, күріш өндіруді қабылдады және материктік Азия технологияларын жергілікті дәстүрлермен біріктірді.
Жапондық-корейлік теория
Корей тілдерінің таралуы қандай прототарихи немесе тарихи кезеңде болғаны туралы пікір таласы бар, бұл кезең Кореяның қола дәуірінен бастап Кореяның үш патшалығы дәуіріне дейін ауқымды. Сарапшылардың корей тілдерінің таралуы қашан басталғаны туралы әртүрлі пікірлері болғандықтан, Корея түбегінің орталық және оңтүстік бөлігіндегі жапон тілінің прототарихи және тарихи кеңістігін түсіндіруге мүмкіндік бар.
Тарих
Жапон және корей тілдері де кейбір типологиялық ұқсастықтарға ие, мысалы, агглютинативті морфология, субъект-объект-етістік (SOV) сөздердің қалыпты реті, құрмет көрсетудің маңызды жүйелері (бірақ екі тілдің құрмет көрсету жүйелері формасы мен қолданылуы жағынан өзгеше; Жапон тіліндегі құрмет көрсету және Корей тіліндегі құрмет көрсету туралы қараңыз), сонымен қатар бірнеше лексикалық ұқсастықтар бар. Осы факторлар кейбір тарихи тіл білімі мамандарын екі тілдің генетикалық байланысы бар деген болжамға әкелді. Уильям Джордж Астон 1879 жылы Корольдік Азия қоғамының журналында жапон тілінің корей тілімен байланысты екенін айтқан. 1910 жылы жапон ғалымы Шосабуро Каназава жапон және корей тілдерінің арасындағы байланысты қолдады. ХХ ғасырда басқа ғалымдар да осы пікірді ұстады (Poppe 1965:137). Жапон-корей байланысының пайдасына маңызды аргументтерді 1966 жылы және одан кейінгі жарияланымдарда (мысалы, Мартин 1990) жапон және корей тілдерінің жетекші маманы Сэмюэл Мартин ұсынды. Бұл ұстанымды қолдайтын тіл білімі мамандарының қатарында Джон Уитман (1985) және Барбара Э. Райли (2004) және Сергей Старостин, оның лексикостатистикалық зерттеулері, «Алтай мәселесі және жапон тілінің шығу тегі» (Мәскеу, 1991) кіреді. Жапон-корей байланысы жапон-когурьо немесе алтайлық байланысты жоққа шығармайды. Екі тілдің ортақ сөздері жоқ деп есептеледі (қарыз сөздерден басқа), өйткені олардың сөздік қоры фонетикалық тұрғыдан ұқсамайды. Дегенмен, 2016 жылғы жаңа мақалада корей және жапон тілдерінің ортақ тегі туралы мәлімдеме жасалып, ортақ бастауға ие 500-ге жуық негізгі сөз, соның ішінде 5 және 10 сияқты бірнеше сандар анықталды.
Сын
Бұл теория әдістемелік кемшіліктері үшін сынға ұшырады, мысалы, Қытай және Жапон тілдерінің қалыпты жаңартуларын қабылдамай, олардың орнына аз қабылданған нұсқаларды ұсынуы. Александр Вовин және То Су Хи сияқты басқа сыншылар жапон және Когурё тілдері арасындағы байланысты Кореяның бір бөлігінде болған ертерек жапон тілдерімен түсіндірді, сондай-ақ Когурё тілі Силла тіліне, демек корей тіліне жақын деп санайды. Соңғы зерттеулер (2019) корей және жапон тілдері арасындағы байланысты жоққа шығарып, сынады. Вовин сондай-ақ, айтылған туыс сөздердің жапон тілінің Оңтүстік Кореяда қолданылған кезеңде алынған қарыз сөздер ғана екенін айтады. Бұл гипотеза жапон тілінің Кореяның, Оңтүстік Маньчжурияның және Ляодоңның Буё-Когурё мәдениеттерінде сөйленген, қазірде жойылған тілдермен туыс екенін көрсетеді. Олардың ішінде Когурё тілі ең жақсы дәлелденген, ал Баекче және Буё тілдерінің нашар дәлелденген когурё тілдері де туыс деп есептеледі. Кристофер Беквиттің (2004) монографиясы Когурё корпусында 140-қа жуық лексикалық элементті анықтады. Олар көбінесе жер-су аттарында кездеседі, олардың көпшілігі грамматикалық морфемаларды (жапон тілінің меншік жалғауының туыс сөздерін қоса алғанда) қамтиды, ал кейбіреулері синтаксистік байланыстарды көрсетуі мүмкін. Ол анықталған Когурё корпусының көп бөлігінің, оның ішінде барлық грамматикалық морфемалардың жапон тілімен байланысты екенін жорамалдайды.
Алтай теориясы
Алтай тілдері – түркі, моңғол және тунгус тілдерінен тұратын теориялық топ. Г.Ж. Рамстедттың 1952–1957 жылдары жарық көрген «Алтай тіл біліміне кіріспе» (Einführung in die altaische Sprachwissenschaft) еңбегінде корей тілі де Алтай тілдеріне қосылған. Рой Эндрю Миллердің «Жапон және басқа Алтай тілдері» (1971) кітабында жапон тілі де Алтай тілдерінің құрамына енген. Алтай тілдері отбасының кеңейтілген нұсқасын (яғни корей және жапон тілдерін де Алтай тілдеріне жатқызу мүмкіндігін) қолдаған ең маңызды зерттеме – Сергей Старостин, Анна В. Дибо және Олег А. Мудрактың «Алтай тілдерінің этимологиялық сөздігі» (3 томдық) (2003). Роббеетс (2017) жапон тілін австронезия тілдерімен генетикалық байланысы жоқ «Трансуразиялық» (Алтайлық) тіл деп қарастырады және жапон тілі мен австронезия тілдері арасындағы лексикалық ұқсастықтардың тілдердің өзара қарым-қатынасы нәтижесінде туындағанын айтады. Алтай тілдері жөніндегі ұсыныс негізінен қабылданбады (түркі, моңғол және тунгус тілдерінің бастапқы құрамында да, корей және/немесе жапон тілдерін қамтитын кеңейтілген нұсқасында да). Мұндай ерекшеліктер типологиялық тұрғыдан байланысты және бір тілден екіншісіне оңай ауысуы мүмкін (мысалы, Маньчжуриямен географиялық жақындық салдарынан). Орта моңғол тіліндегі гендерлік сәйкестік сияқты типологиялық айырмашылықтар Алтай тілдерімен генетикалық байланыстың болуын күмәндандыруға негіз береді.
Жапон тілдерін Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері топтарына қатысты ұсыныстар
Бірнеше тіл білімі мамандары жапон тілдерінің генетикалық тұрғыдан австронезия тілдерімен байланысты екенін ұсынады. Кейбір тіл білімі мамандары жапон тіліне австронезия тілдерінің, мүмкін австронезиялық субстраттың әсер еткенін санайды. Осы гипотезаны қолдайтындар австронезия тілдерінің бір кезде Жапонияның оңтүстігінің көп бөлігін қамтығанын айтады. Жапон тілінің австронезия тілдерімен фонологиялық ұқсастығы және Жапонияның Формоза мен Малай архипелагына географиялық жақындығы, жапон тілі корей (немесе алтай) суперстраты мен австронезиялық субстраты бар аралас тіл болуы мүмкін деген теорияға алып келді. Сол сияқты, Юха Янхунен австронезиялықтардың Жапонияның оңтүстігінде, әсіресе Сикоку аралында өмір сүргенін және қазіргі жапон тілінде «австронезиялық қабат» бар екенін мәлімдейді. Тіл білімі маманы Энн Кумар (2009) кейбір австронезиялықтардың, мүмкін Жавадан келген элиталық топтың ерте Жапонияға көшіп келгенін және «жапондық иерархиялық қоғамды» құрғанын айтады, сондай-ақ австронезия және жапон тілдері арасында 82 ықтимал туыс сөзді анықтады. Протожапон тілінің морфологиясы Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Қытайдағы бірнеше тілдермен ұқсастықтарды көрсетеді. Дегенмен, Кумардың теориясы археологиялық, генетикалық және тіл білімі саласындағы қайшылықтарға байланысты сынға ұшырады. Итабаси (2011) морфология, фонология және негізгі сөздіктердегі ұқсастықтар «жапон және австронезия тілдерінің арасындағы берік генеалогиялық байланысты» көрсетеді деп мәлімдейді. Пол К. Бенедикт (1992) жапон және австро-тай тілдері арасындағы генетикалық байланысты ұсынады, оған Кра-Дай және австронезия тілдері кіреді. Ол Кра-Дай және жапон тілдері генетикалық құрлықтық топты құрайды, ал австронезия тілдері – аралдық топ дейді. Вовин (2014) протояпон тілінің моносиллабикалық, SVO синтаксисі және оқшау тіл болуы мүмкін екендігіне қатысты типологиялық дәлелдер бар екенін айтады, бұл Kra-Дай тілдеріне тән ерекшеліктер. Ол Бенедикттің жапон және Кра-Дай тілдері арасындағы байланыс туралы идеясын бірден жоққа шығарудың қажеті жоқ екенін, бірақ олардың арасындағы байланысты генетикалық емес, байланыстық деп санайды. Оның пікірінше, бұл байланыс өте ерте және өте қарқынды болуы керек, өйткені қарыз сөздердің бір бөлігі өте негізгі сөздікке жатады. Одан әрі, бұл дәлелдер жапон және алтай тілдері арасындағы генетикалық байланысты жоққа шығарады.
Протоазиялық гипотеза
"Протоазиялық гипотеза" (Лариш 2006) Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия тілдерінің туыстығын көрсетеді. Жапон тілі корей тілімен бірге Протоазиялық тілдердің ұрпақтарының бір тобы ретінде қарастырылады. Бұл ұсынысқа австронезиялық тілдер, Кра-Дай, Хмонг-Мьен және Қытай-Тибет тілдері де кіреді.
Дравидиандық гипотеза
Кейде кездесетін гипотеза – жапон (және корей) тілдерінің дравид тілдерімен байланысты болуы мүмкін. Жапон тілінің дравид тілдерімен туыстығы туралы мүмкіндікті Роберт Колдуэлл (см. Caldwell 1875:413) алғаш көтерген, ал кейінірек Сусуму Шиба, Акира Фудзивара және Сусуму Оно (к.д., 2000) дайындаған. 2011 жылы жапон профессоры Цутому Кэмбе тамил және жапон тілдерінде ауыл шаруашылығына қатысты 500-ден астам ұқсас сөз тапқанын мәлімдеді.
Урал гипотезасы
Жапон тілшісі Канехира Жожи жапон тілінің урал тілдерімен байланысы бар екенін айтады. Ол бұл гипотезасын кейбір ортақ негізгі сөздерге, сондай-ақ ұқсас морфология мен фонетикаға негіздеген. Оның пікірінше, ерте жапон тіліне қытай, австронезия және айну тілдерінен де әсер келген. Ол өзінің теориясын жапон тілінің Жомон және Яёи дәуірлері арасындағы "қос құрылым моделіне" жатқызады.
Айну гипотезасы
Жапон тіл біліміндегі Тацумине Катаяма (2004) айну және жапон тілдері арасында көптеген ортақ негізгі сөздерді анықтады. Лексикасы, фонетикасы, ұқсас грамматикасы, географиялық және мәдени байланыстарының көп болуына байланысты, ол және Такеши Умехара жапон тілінің айну тілдерімен тығыз байланысты екенін, сондай-ақ қытай және корей тілдері сияқты басқа тілдердің ықпалына ұшырағанын болжады. 2015 жылы жасалған лингвистикалық талдау жапон тілдерінің айну және австроазиялық тілдермен туыс екенін көрсетті. Дегенмен, айну мен жапон тілдерінің ұқсастығының себебі өткендегі кең ауқымды тілдік байланыстар болуы мүмкін. Айну тілінде пайда болған немесе өзгерген аналитикалық грамматикалық құрылымдар жапон және жапон тілдерімен байланыс нәтижесінде қалыптасқан болуы мүмкін. Бұл айну тіліне көптеген қарыз сөздердің енуіне және жапон тілінің айну тіліне тигізген күшті әсеріне әкелді, керісінше, айну тілінің жапон тіліне тигізген әсері азырақ болды. Бүгінгі күні айну мен жапон (немесе австроазиялық) тілдерінің арасындағы туыстық байланыс дәлелденбеді және айну тілі жеке тіл ретінде сақталды.
Пайдаланылған әдебиеттер
Беквиф, Кристофер И. 2004 жыл. Когурё: Жапонияның континенттік туыстарының тілі: жапондық когурё тілдерінің тарихи салыстырмалы зерттеуіне кіріспе. Лейден: Брилл. Колдуэлл, Роберт. 1875 жыл. Дравид немесе Оңтүстік Үндістан тілдер отбасының салыстырмалы грамматикасы, екінші басылым. Лондон: Трюбнер. Георг, Стефан, Питер А. Микалов, Алексис Манастер Рамер және Пол Дж. Сидвелл. 1999 жыл. "Алтай тілі туралы жалпы лингвистерге хабарлау". Тіл білімі журналы 35, 65–98. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Гринберг, Джозеф Х. 2000–2002 жылдар. Индоевропалық және оның ең жақын туыстары: Еуразиялық тілдер отбасы, 2 том. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы. Гринберг, Джозеф Х. 2005 жыл. Генетикалық лингвистика: теория және әдіс туралы эсселер, Уильям Крофт редакциялаған. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Каназава, Шōсабуро. 1910 жыл. Жапон және корей тілдерінің ортақ тегі. Токио: Сансейдо. Ōно, Сусуму. Күнді көрсетілмеген. "Жапон тілінің генеалогиясы: тамил және жапон тілдері". Ōно, Сусуму. 2000 жыл. Жапон тілінің қалыптасуы. 岩波書店. Поппе, Николас. 1965 жыл. Алтай тіл біліміне кіріспе. Висбаден: Отто Харрасовиц. Райли, Барбара Э. 2003 жыл. Корей және жапон тілдерінің генетикалық байланысының аспектілері. Гавай университетіндегі докторлық диссертация. Шибатани, Масаёши. 1990 жыл. Жапония тілдері. Кембридж: Cambridge University Press. Старостин, Сергей А. 1991 жыл. Altajskaja problema i proisxoždenie japonskogo jazyka, "Алталық мәселе және жапон тілінің шығу тегі". Мәскеу: Наука. Старостин, Сергей А., Анна В. Дьбо және Олег А. Мудрак. 2003 жыл. Алтай тілдерінің этимологиялық сөздігі, 3 том. Лейден: Брилл. (Сондай-ақ: деректер базасының нұсқасы.) Тромбетти, Альфредо. 1922–1923 жылдар. Elementi di glottologia, 2 том. Болонья: Никола Заничелли. Вовин, Александр. 2003 жыл. 日本語系統論の現在:これからどこへ "Жапон тілінің генетикалық байланысы: енді қайда қадам басамыз?". "Жапон тілінің шығу тегі туралы перспективалар" еңбегінде, Александр Вовин және Тошики Осада редакциялаған. Киото: Жапондық зерттеулердің халықаралық орталығы. Уитман, Джон Брэдфорд. 1985 жыл. Жапон және корей тілдерін салыстырудың фонетикалық негізі. Гарвард университетіндегі докторлық диссертация.