Кіріспе
Қалың, жабысқақ, қара шайыр сияқты зат – шилажит, салажит, мумиджо немесе мумлайи немесе мумие – тауларда (тау жарықтары мен үңгірлерде) пайда болатын, негізінен биологиялық текті органикалық минералды өнім. Шығыс халықтары шилажитті халық медицинасында және дәстүрлі емес (балама) медицинада (Аюрведа, қытай, тибет медицинасы) қолданған. Шилажит құрғақ экстракт түрінде де, диеталық қосымшалар түрінде де сатылады.
Shilajit , salajeet , mumijo or mumlayi or mumie is an organic mineral product of predominantly biological origin, formed in the mountains (in mountain crevices and caves). The peoples of the East used shilajit in folk and non traditional (alternative) medicine (Ayurveda, Chinese, Tibetan). Shilajit is sold both in dry extract form and in dietary supplements.
Тарих
Ежелгі заманнан бері шилажит Ауғанстан, Үндістан, Иран, Қытай, Пәкістан, Непал, Орталық Азия және Тибет елдерінде халық медицинасы ретінде қолданылып келеді. Шилажит төрт мың жылдан астам уақыт бойы халық медицинасында және балама медицинада пайдаланылып келеді. Шилажиттің түрлі ауруларды емдеудегі емдік қасиеттері Аристотель, Рази, Бируни, Ибн Сина және басқалардың еңбектерінде көрсетілген. 1821 жылы жарық көрген Д'Эрбелоның басылымында парсылар мумиё деп аталатын затты сынған сүйектерді және ауруларды емдеу үшін қуатты ем ретінде қолданғандығы айтылған.
Тарату
Шилажит кендері әлемнің көптеген таулы аймақтарында кездеседі. Орталық мемлекеттік географиялық зерттеу орталығы "Tsentrquartz Gems" жүргізген зерттеулер көрсеткендей, шилажит кен орындары кең географиялық орналасуына қарамастан өте сирек, ал олардағы шикізат қоры шектеулі. Ол Орталық Азияда, Тувада, Байкал көлінде, Кавказда және басқа да аймақтарда әктас, метаморфтық және шөгінді жыныстарда (протерозойдан қазіргі кезге дейін) кездеседі. Гималайда, Тибет қыраттарында, Арабия түбегінің тауларында, Иранда, Моңғолияда, Мьянмада жиірек кездеседі. Бұл зат Пакистанда Саладжит (урду: سلاجیت) деп, грек тілінде μούμια, орыс тілінде mumiyo немесе мумие (Мумиё), Моңғолияда және Саян тауларына жақын Оңтүстік Сібірдің Хакасия және Бурятия сияқты аймақтарында brag shun немесе barakhshin ("тау майы"), Тибетте, Орталық Азияда, Гималайда, Памирде және Алтайда тау шырыны немесе тау сіркі, ағылшын тілінде асфальт, минералды шайыр, "еврей шайыры", шлак немесе минералды балауыз, бенгал тілінде silajita немесе silajatu, араб тілінде hajarul Musa немесе araq al jibal, парсы тілінде myemu, moomiaii немесе mumnaei, неміс тілінде Mumie, Мьянмада kao tun ("тау қаны") және Непалда "табиғаттың сыйы" деп аталады.
Құрылу
Сондай-ақ, ол мұнайлы тау жыныстарының микроорганизмдер әрекетінен ыдырау нәтижесінде пайда болады деп саналады. Экстракттың органикалық бөлігінің химиялық құрамы (шамамен 50% көміртек және 10% сутек) мұнайлық шығу тегі туралы гипотезаны қуаттайды. Кейбір зерттеушілер шилажитті ғасырлар бойы Euphorbia royleana және Trifolium repens сияқты түрлердің латексі мен шайыры бар өсімдік материалдарының ыдырауы немесе гумификациялануы арқылы түзілетінін болжайды.
Құрамы
Шилажитке кейде минералды шайыр немесе қатран деп аталса да, ол шын мәнінде екеуі де. Бұл қатран немесе шайыр сияқты өте тұтқыр зат, өте қара қоңыр немесе қара түсті, бірақ олардан айырмашылығы суда оңай ериді, бірақ этанолда ери алмайды. Оның құрамында 20-дан астам элемент бар, соның ішінде Ca, Mg, Na, Fe, Cr, Pb. Сондай-ақ, оның құрамында қатты парафинді көмірсутектер, ақуыздар, көмірсутектер, амин қышқылдары, май қышқылдары және спирттер бар. Шилажит минералды тұздар, амин қышқылдары және бензой қышқылы, гиппур қышқылы, май қышқылдары (миристин қышқылы, стеарин қышқылы, олей қышқылы, петрозелин қышқылы, линол қышқылы, лаурин қышқылы, қаныққан май қышқылдары), ихиридин, салицил қышқылы, шайырлар, тритерпендер, стерилдер, хош иісті карбоксил қышқылдары, 3,4 бензокумариндер, амин тобына жататын қышқылдар, фенол қышқылдары, латекс, альбумин, липольдер, шай полифенолдары, фенол қышқылдары, дибензо альфа пирондары (DBP) және дибензо α пирон хромопротеиндері (DCP) сияқты басқа да органикалық құрамдастарға бай. Шилажит 60–80% гумиттерден, мысалы гумит және фульвит қышқылдарынан тұрады. Аналитикалық әдістермен зерттелген Гималайдан (5.1 кДа), Алтайдан (8 кДа), Тянь-Шаньнан (7.5 кДа), Дзунгариядан (9.0 кДа) алынған шилажит үлгілері оның екі негізгі құрамдас бөлігінен тұратындығын көрсетті: жоғары молекулалық бөлігі – бұл үлгілердің типтік торфтың фульвитік қышқылдары (Сахтыш көлінен алынған үлгі, Ресей), ал төмен молекулалық бөлігі метилдиаминоциклогексан, шиким қышқылы, гиппур қышқылы, квиник қышқылы, гидроксигиппур қышқылы және метилдиаминоциклогексан димері сияқты өсімдік және жануар метаболиттерінің қатарын білдіреді.