Кіріспе

C. J. Cherryh-дің құрастырған ойдан шығарылған әлемі

Альянс-Одақ әлемі – американдық жазушы C. J. Cherryh құрастырған ойдан шығарылған әлем. Бұл 21 ғасырдан бастап шалқар болашаққа дейінгі болашақ тарих сериясының оқиға ортасы. Бүгінгі күнге дейін Альянс-Одақ әлемінің кітап корпусы 27 ғылыми-фантастикалық романнан, сондай-ақ Черри редакциялаған жеті әңгімелер жинағынан және бірнеше басқа да туындылардан тұрады. Оған Черридің «Үздік роман» номинациясы бойынша «Хьюго» сыйлығын жеңіп алған «Төмендегі станция» және «Цитин» кітаптары, сонымен қатар «Сөнген күн» трилогиясы, «Чанур» романдары, төрт «Моргайн» кітабы және «Меровинген түндері» ортақ әлемдер сериясы сияқты әртүрлі сериялық кітаптар кіреді.

Сипаттама

Альянс-Одақ әлемі – Черри жасаған ойдан шығарылған болашақ тарих. Ол үшінші және төртінші мыңжылдықтарды қамтиды.

Тарих

Адамзат жұлдыздарға қол созған сайын, ғарыш станцияларын жеке Sol корпорациясы қаржыландырады, кейін Жер компаниясы деп аталады. Әрбір жаңа станция алдыңғысының үстіне салынды және Жерден алшақтап орналасқан. Жарықтан жылдам жүру (ЖЖЖ) технологиясы жоқ кезде, тоғыз жұлдыздың маңында еңбекпен тоғыз станция салынды, олардың ешқайсысында өмірге жарамды планеталар болмады. Станцияларда тұратындар мен кемелермен жабдықтаумен айналысатын саудагерлер ерекше мәдени ерекшеліктерді дамытты, бірақ психологиялық және белгілі бір дәрежеде материалдық жағынан Жерге тәуелді болды. Дегенмен, Жерден келген директивалар уақтылы келмей, көбінесе елеусіз қалды, Жер компаниясының бақылауды сақтап қалу әрекеттерін күрделі ететін. Пелл әлемі Тау-Сети жүйесінде ашылғанда, нәзік экономикалық және саяси тепе-теңдік бұзылды. Бұл жаңа планетаның биосферасы адамдарға ыңғайлы болды – тіршілік үшін газ маскалары мен ауа баллондары ғана қажет болды, сонымен қатар ол зиялы шетелдік тіршілікке – жұмсақ, технологиялық жағынан дамылмаған Хисаға, адамдар "Downers" деп атағанға жағдай жасады. Маңыздысы, Пелл әлемінде адамдарға қажетті егін өсіруге болады, бұл Жердің экономикалық үстемдігін қауіпті түрде әлсіретеді. Пелл станциясы планетаның үстінде салынғаннан кейін, отарлаушылар ғарышқа жаңа күшпен кеңейіп, Жерден одан да алыс жаңа станциялар салды. Жаңадан әзірленген секіру технологиясын қолданатын алғашқы сәтті FTL зонды 2248 жылы ұшырылды. Жер бұл жетістікті пайдаланып, отарлаушылар арасындағы билігін қайта орнатуға тырысты. Станцияларда тұратындар мен саудагерлерді дұрыс түсінбегендіктен, оның тым болмашы әрекеттері кері соқтығып, наразылықты, кейде қарулы қақтығыстарды және соңында көтеріліске әкелді. Жағдайдың бақылаудан шығуына байланысты Жер компаниясы Конрад Мазианның басшылығымен 50 әскери тасымалдаушыдан тұратын "Компания флотын" құруға тапсырыс берді, бұл өз бұйрықтарын орындау үшін жасалған. 2300 жылы жағдай шиеленісіп, отарлаушылар Цитен жүйесінде, басқа да өмірге жарамды планетада және 46650 Лалланда ғарыш станциясында орналасқан тәуелсіз Одақты жариялады, соның салдарынан толыққанды соғыс басталды. Одақ өзінің халқы мен қарулы күштерін генетикалық инженерия және психологиялық жағынан дайындалған адам клондарымен – азилермен толықтырды, олар Жер үшін жиренішті саналды. "Компания соғысы" кезінде Флот пен Одақ күштері арасындағы шайқастар қатты болды. Жерге жақын станциялар азилер мен Одақтың басқа да жаңалықтарына алаңдап, Жерге адал болды, бірақ олардың бірнешеуі Одақтың шабуылынан қирады. Жерден сирек және жеткіліксіз қолдау алған Флот, өсіп келе жатқан наразылықты саудагерлерден жабдық пен қызметкерлерді күштеп алуға мәжбүр болды. Бірақ бұл шаралар тек қана қолдағы әскери кемелерді сақтап қалуға жетті. Жаңа кемелер жоғалғандардың орнын толтыра алмағандықтан, Флот тоқырау соғысын бірте-бірте жеңіліске ұшырады. Саудагерлер отбасылары мен Жер мен Одақ кеңістігі арасындағы негізгі транзиттік пункт – Пелл станциясы осы оқиғалардың ортасында қалды. Қақтығыс 2352 жылдың соңы мен 2353 жылдың басында Пеллде өршіп, "Downbelow Station" романында сипатталғандай, ең жоғарғы шегіне жетті. Күшейіп келе жатқан қауіпті жағдайға тап болған саудагерлер отбасылары ақыры үшінші, бейтарап күш құру үшін бірікті, содан кейін Жерден келген делегация соғысты аяқтау бойынша келіссөздер жүргізуге келді. Мазиан бейбітшілікке келіспеді, Флот оның амбицияларына қызмет ету үшін соғысын жалғастырды. Оның ең жоғары лауазымды капитаннарының бірі Сигни Мэллори оның Жерді басып алу жоспарын білгенде, Норвегия кемесімен бірге жаңа Альянсқа өтіп, оның қарулы күштерінің ядросына айналды. Флоттың қалған бөлігі Мазианға адал болды, бірақ ол төңкеріс әрекетін ертерек бастауға мәжбүр болды. Алдын ала ескертілген Жер өзін-өзі қорғауға қабілетті болды. Жер "Мазианниге" қарсы болғандықтан, Одақ өзінің өміріне қауіп келтіретін жауынан арылу мүмкіндігін көріп, жаңа мемлекетке қарсы күштерін әлсіретуге батылы жетпеді, Альянс Пелл станциясын өзінің іс жүзіндегі үй базасы ретінде пайдалы бейбіт келісімге қол жеткізе алды. Келісім Альянсқа жұлдыздар арасындағы саудаға монополия берді, тіпті Одақ ішінде, сауданы тоқтату арқылы станцияларды жабуға құқық берді. Мазианнилер бірте-бірте қуылып шығарылды, бұл туралы Rimrunners және Merchanter's Luck кітаптарында айтылған. Алайда Трипойнтта олар басқа өмірге жарамды әлемді тапқандықтарын және онда отарластығын құрғандықтарын айтады. Мазианнидің қауіпі азайғаннан кейін Альянс пен Одақ арасында жаңа бәсекелестік пайда болды. Одақ келісімдегі шектеулерге наразы болды, ал Альянс Одақтың әлдеқайда көп халқынан басылып қалуынан қорқады. Гехенна, Альянс ықпал аймағындағы құнды өмірге жарамды планета, Одақтың құпия әскери миссиясынан тараған халыққа ие екені анықталғанда, жағдай одан әрі шиеленісті. Сонымен қатар, Одақтың болашағын анықтау үшін екі саяси фракция күресіп жатыр. Ешқайсысы білмейтіндей, дарынды ғалым және саяси көшбасшы Ариане Эмори өзінің жеке мақсатына ие. Сериядағы алғашқы кітаптарда, Heavy Time және Hellburner, соғыс басталғаннан кейін оқиғалар орын алады. Алайда, осы ғаламда орналасқан көптеген кітаптар Альянс пен Одақтың құрылуынан кейін жазылған, сондықтан олар "Альянс-Одақ" ғаламы деп аталады.

Жанр

Бұл ғаламдағы көптеген туындылар ғарышта өтеді және әдетте ғарыш операсы деп сипатталады, ал планеталарда өтетіндері планеталық романстар ретінде қарастырылады. Cyteen және Downbelow Station сияқты туындылар да қатаң ғылыми фантастика саналады. "Компания соғыстары" романдары мен Мри соғыстары туралы "Солған күн" трилогиясы әскери ғылыми фантастика жанрының мысалдары болып табылады. "Меровинген түндері" сериясы бір планетада өтеді және ер жүрек батырлар мен технологияның төмен деңгейін көрсетеді, сондықтан оны ғылыми фантастика деп жіктеуге болады, ол тарихи қылыш пен планета жанрынан элементтерді қарыз алады; бұл негізгі желіден уақыт және кеңістік бойынша алыс орналасқан "Моргайн циклы" кітаптарына да қатысты. Бұл ғаламдағы көптеген туындылардан өзгеше, "Түндегі Voyager" романы да қорқыныш әдебиетінен элементтерді пайдаланады.

Кітаптар мен оқу тәртібі

Альянс-Одақ әлеміндегі шығармалардың толық тізімі үшін C. J. Cherryh библиографиясы мақаласын қараңыз.

Черри оның айтуынша, екі ерекшеліктен басқа, Альянс-Одақ әлеміндегі кітаптарды кез келген тәртіппен оқуға болады, «нағыз тарих сияқты». Ол атап көрсеткен алғашқы ерекшелік – «Ауыр уақыт» және «Hellburner» есімді екі роман, оларды осы ретпен оқу керек (алғаш рет жарияланған күйінде және «Devil to the Belt» жинағында жиналғандай). Бұл екеуі «Downbelow Station» романына преквел болып табылады, бірақ оларды осы романнан бұрын немесе кейін оқуға болады. Екінші ерекшелік – «Cyteen» және оның жалғасы «Regenesis», олар тығыз байланысты және осы тәртіппен оқылуы тиіс. «Солған күн» трилогиясының романдары, «Chanur» және «Morgaine» сериясындағы кітаптар сияқты, реттілігімен оқуға арналған. «Меровинген түндері» сериясы «Қылышпен періште» романымен басталады, содан кейін 1-ден 7-ге дейін нөмірленген әңгімелер жинағы жалғасады.

Пелл әлемі

Пелл әлемі, сондай-ақ Төмендегі әлем деп те аталады, Тау Сетиді айналатын планета; оны 2093 жылы зерттеуші ғарыш зонды ашқан. Бұл Альянс-Одақ әлемінде адамдар ашқан, дамыған экожүйеге және одан да маңыздысы, ішкі сезімі бар сыртқы ақылды өмір – Хисаға ие алғашқы планета болды. Бұл әлемдегі маңызды ғарыш станциясы – Пелл станциясы, планетаның орбитасында орналасқан. Саналы тіршілік табылуы Жерге күшті серпіліс жіберіп, моральдық, діни, философиялық және саяси талқылауларды қозғады. Содан кейін, бұрыннан күрделі жағдайды одан бетер нашарлатып, Пелл станциясы бұрын тек Жерден ғана қол жетімді болған ауыл шаруашылығы өнімдері мен басқа да сәнді заттардың көзіне айналды. Бұл экономикалық артықшылық Альянс-Одақ әлеміндегі күштер тепе-толығын бұзды және 2300 жылы Компания соғыстарының басталуына себеп болған басты факторлардың біріне айналды. Пелл әлемі мен Хиса Альянс-Одақ әлеміндегі көптеген романдарда, әсіресе «Төмендегі станция» (1981) және «Финитидің соңы» (1997) кітаптарында кездеседі.

Геенна

Геенна – Зета Ретикули жүйесіндегі Альянс-Одақ ғаламындағы сирек мекендейтін планета, және сезімтал кесірткелерге ұқсас жаратылыстар – калибандардың отаны. Альянс кеңістігінде болғанымен, ол Одақ тарапынан құпия түрде отарланды, бірақ кейін Одақ оны тастап кетті, нәтижесінде Альянс бұрын таза болған планетада жоғалған колонияны тапты. Геенна Альянс-Одақ ғаламындағы екі романның ішінде: «Гееннада қырық мың» (1983) және «Цитин» (1988) романдары.

Цитен

Cyteen – 2125 және 2201 жылдар аралығында Одақтың ішкі аймақтарында ашылған планета; онда санасыз тіршілік бар екені анықталды. Планетаның орбитасында Ішкі және Сыртқы станциялар деп аталатын екі ғарыш станциясы салынды. Планета атмосферасы адамдарға зиянды болғандықтан, оны жарамды ету және анклавтар, яғни жартылай оқшауланған қала-мемлекеттер құру қажет болды. Оның туған тіршілігі де уытты, алайда осы тіршілік Cyteen-нің жаңарту дәрісінің көзі болды. Cyteen Альянс-Одақ әлеміндегі бірнеше романда, ең әйгілісі – Cyteen (1988) романында кездеседі.

Меровин

Меровин планетасы оқшауланған, адамзаттың қалған бөлігі оны тастап кеткен, себебі Шарр деген агрессивті шетелдік түрмен ғарыштық қарым-қатынастары нашар болған. Осының салдарынан, планетадағы технология деңгейі 33-ші ғасыр үшін өте артта қалған. Мысалы, жеке қарудың көп бөлігі пышақ немесе қылыш түрінде; атыс қарулары салыстырмалы түрде аз, тіпті олардың ішінде револьверден күштірек ештеңе жоқ. Меровин "Қылышпен періште" (1985) романында және "Меровинген түндері" атты ортақ әлем антологиялар сериясында кездеседі.

Қоғам

Альянс-Одақ әлемінде кең таралған үрдіс – планета тұрғындарының, ғарыш станциясының тұрғындарының және жұлдыз кемесі экипаждарының негізгі көзқарастарының өзгешелігі. Планета тұрғындары (Жер мен Сайтеннің қарапайым тұрғындары) дамыған елдердің 21-ғасырындағы адамдарға тән көптеген көзқарас пен алаңдаушылықтарға ие. Ғарыш тұрғындары планета тұрғындарының энергия көздері мен аумақ сияқты нәрселер үшін талас-тартыс тудыруын таңғажайып көреді (ол ресурстар ғарышта мол), бірақ олар өздерінің физикалық орталарына бейжазым және ысырапшыл қатыс жасап, оны күтіп ұстауды қажет етеді. Ғарыш станциясының тұрғындары (станционерлер) физикалық, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық орталарына ең жоғары сақтықпен қарады, себебі олардың кез келгеніндегі жоспарланбаған өзгеріс станцияның барлық халқы үшін қатаң жазаға (өлімге) әкелуі мүмкін. Мысалы, Downbelow станциясындағы қақтығыстың көп бөлігі Пелл станциясының үлкен көшпенділер тобын қабылдау қажеттілігінен туындайды, олар үшін жеткілікті тұрғын үй немесе жұмыс жоқ. Жұлдыз кемесі экипажы (ғарышкерлер) уақыттың өзгеруіне байланысты секірудің әсерінен қалыптасқан ерекше дүниетанымына ие; бұл көзқарас жылдар бойы саяхатқа уақыт кеткен кезде, секіру жетегі ойлап табылмас бұрын одан да күшті болған. Сауда кемелерінің барлық экипажы үлкен отбасылардан құралған, және отбасы жеткілікті дәулетке ие болса, олар кейде бөлініп кетеді. Саудагер әйелдері жүкті болу және өздерінің экипаж отбасындағы генетикалық әртүрлілікті сақтау үшін портта болғанда жиі қорғанышсыз жыныстық қатынасқа түседі. Ғарышкерлердің өзін-өзі тану деңгейі соншалықты жоғары, көптеген ғарышкерлер "жерге оралуды" және станционер өмірін қабылдаудың орнына аштықтан өлуді артық көреді. Ғарышкерлер көбінесе тек басқа ғарышкерлермен ғана байланыста екенін сезінеді, себебі станционерлер мен планета тұрғындары олардың көзқарасы бойынша тез қартаяды және өледі. Сонымен қатар, Одақта инженерлік емес азаматтар ("CIT" немесе "туылған адамдар") мен ази арасында мәдени және психологиялық айырмашылық бар. Азилер CIT-тер тарапынан тікелей құлдықтан бастап, теңдес серіктестікке дейінгі континумда қарастырылады; көп жағдайда олар бала сияқты қарастырылады, себебі олар өздері жасаған психологияларының қабылдау қабілетінен тыс жағдайларға осал. Көпшілік пікір бойынша, азилер олардың көптеген ғарыш қоныстарындағы технологиялық және өнеркәсіптік базаны сақтау үшін қажет, ал азшылық бұл практиканы жоюды және ази өндірісін тоқтатуды қалайды. Көпшілік пікір тұрақтырақ болуы мүмкін, себебі уақыт өте келе балалары CIT болып туған азаматтарға айналады, ал бұл балалар негізгі құндылықтарын ата-аналарынан сіңіреді. Бұл процесс Reseune компаниясының, Cyteen-дегі адам клондау саласындағы барлық ғылыми-зерттеу және даму орталығының әлеуметтік инженериялық жұмысының нәтижесі.

Мазианни

Мазианни – бұл әскери жұлдыз кемелері мен олардың экипаждарына қатысты термин, Жерге адалдықтарын жоққа шығарғанда, харизматикалық, амбициялық Конрад Мазианға адал қалғанда қолданылады. Кемелердің бастапқыда 50 кемеден тұратын Жер компаниясының флоты ретінде пайда болған, олар Жердің жұлдыз станцияларына бақылау орнату үшін жіберілді. Жер мен тәуелсіздік алған Одақ арасындағы ұзақ Компания соғысында олардың саны 15 толыққанды емес кемеге дейін азайды, ал Жерге деген адалдығы әлсіреп бара жатты. Тозу соғысында жеңіліске ұшыраған Мазиан Одақ пен Жердің арасына кедергі қою үшін сыталап, қауіпті жоспар құрастырады. Флот соғыстан кейін Пеллге қайтады. Мазиан Жерге қарсы көтеріліс жасап, оны басып алуға тырысады. Downbelow Station оның (күдікті) сәтсіздігімен аяқталады, сондай-ақ оның ең жоғары дәрежелі капитандықтарының бірі, Сигни Мэллори және оның кемесі «Норвегия» Пеллде құрылған, жаңадан пайда болған Мерчантер одағына қосылады. Қалған кемелер үш ірі державаның бәрінен де заңсыз деп жарияланды, олар партизандық соғысқа қайта оралады: шабуылдар мен кенеттен шабуылдар жасап, жаңа экипаж мен жабдықтар алу үшін сауда кемелеріне шабуылдайды. Келесі үш мерчантер романында Мазианни туралы айтылады. Мазианни өздерінің жарамды әлемін құпия түрде тауып, қоныстанған болуы мүмкін деген пікір бар.

Әндер

С. Дж. Черри Альянс-Одақ әлеміндегі станциялық сауда туралы әндер жинағын жазды. Бұл әндерді фолк-музыкант Лесли Фиш және басқалар орындады, ал 1985 жылы «Finity’s End» атты альбомда шықты.

Сыни қабылдау

Ғылыми фантастика және фантастика сыншысы Джон Клют Альянс-Одақ әлемін Черридің "басты жетістігі" деп атады. "Ғылыми фантастика энциклопедиясында" жазған Клют, ғаламның құрылымы "шығыршық болғанымен", сериядағы романды оқығанда оның әлі ашылмаған үлкен тарихтың бір бөлігі екендігі сезіледі. М. Кит Букер "Әдебиеттегі ғылыми фантастиканың тарихи сөздігінде" Черридің өмірбаянында Альянс-Одақ әлемін "өте кең ауқымды, оның толық контурлары әлі де анық емес және дамып келе жатыр" деп сипаттады.