Кіріспе

Ресейдің Екатерина II-і Наказ, немесе Ұлы Екатеринаның нұсқаулығы (Наказ Екатерины II Комиссии о составлении проекта нового Уложения, транслитерация: Nakaz Jekateriny II Komissiji o sostavleniji projekta novogo Uloženija), Ресейдің Екатерина II-і жазған және француз ағартушылығының идеяларымен сіңген құқықтық қағидалар туралы мәлімдеме болды. Ол 1767 жылы XVII ғасырдың ортасында Мәскеу заңдарын заманауи заң кодексімен алмастыру мақсатында құрылған Бүкілресейлік заң шығару комиссиясына басшылық ретінде жасалды. Екатерина заң мен институттарды нығайту ең алдымен монархияны нығайту деп санайтын. Нұсқаулық барлық адамдардың заң алдында теңдігін жариялады және өлім жазасы мен азаптауды мақұлдамады, осылайша кейінірек АҚШ Конституциясы мен Польша Конституциясында көтерілген кейбір мәселелерді болжады. Абсолютизм идеялары қатаң түрде қолдау тапса да, крепостничествоға қатысты ұстаным түсініксіз: шаруалар туралы тарау бірнеше рет өңделді. Екатерина Нұсқаулық бойынша екі жыл жұмыс істеді. 1766 жылы ол қолжазбаны өзінің ең жақын кеңесшілері Никита Панин мен Григорий Орловқа көрсетіп, қажет деп санаған өзгерістерді енгізуді сұрады. Соңғы нұсқасында Нұсқаулық 22 тарау мен 655 баптан тұрады, олар мемлекеттік, қылмыстық және азаматтық құқық пен іс жүргізудің әртүрлі салаларын қамтиды. 400-ден астам бап Монтескье, Бекария және басқа да замандас ойшылдардың еңбектерінен сөзбе-сөз алынған. 1767 жылы Екатерина неміс тіліндегі басылымын Пруссияның патшасы Фридрих II-ге, ал француз тіліндегісін Вольтерге жіберді. Ол өзінің тілшілерінің біріне: "Мен империямның игілігі үшін президент Монтескьеден қарыз алдым", - деп жазды, бірақ мәтінде оның атын атаған жоқ. Егер ол мені жұмыс істегенімді көрсе, егер 20 миллион адамның игілігі үшін осы әдеби қарыз жасалса, кешірмек еді деп үміттенемін. Ол адамзатты қатты жақсы көретін, сондықтан ренжімейтін. Оның кітабы менің кітапшам болды. Нұсқаулықтың қолжазбасын Екатерина француз тілінде жазған. Сондай-ақ, орыс тілінде өзі аударған. 1767 жылы 10 тамызда орыс және неміс тілдеріндегі басылымдар Мәскеуде басылды. 1770 жылы латын және француз тілдеріндегі басылымдар жарық көрді. 1769 жылы герцог де Шоизол Нұсқаулықты Францияда "либертариандық кітап" ретінде ресми түрде тыйым салды. Нұсқаулық орыс зиялыларының арасында көп талқылау туғызды және орыс ағартушылығының барысына айтарлықтай ықпал етті. Бұл құжат француз ағартушылығының негізгі қағидаларын алғаш рет орыс тілінде баяндады. Екатеринаның жұмысы практикалық тұрғыда көп пайда бермеді: Заң шығару комиссиясы жаңа заңдар кодексін құрастыра алмады және Нұсқаулық Ресейде Мәскеу мен Санкт-Петербургтен тыс жерде таратылмады. 1774 жылы Ресейге келген Дени Дидро Наказ туралы кең көлемді сын-пікір жазды — "Наказ туралы ойлар" ("Observations sur le Nakaz") — ол "Халықтан басқа нағыз билеуші жоқ; халықтан басқа нағыз заң шығарушы жоқ" деген атақты тұжырыммен басталады.

Өмірбаян

Екатеринаның Заң шығару комиссиясына берген нұсқаулығында ол жазылған кездегі (1764) елдің жағдайы туралы толыққанды сипаттама берілген. Он сегіз ай бойы дайындалған Наказ, қолданыстағы заңдарды нақты бейнелеу мақсатымен жазылды. Екатерина өзінің жазуын Батыс Еуропаның Ағарту дәуіріне негіздегенімен, тек осы қозғалыстың жалпы идеяларын, мысалы, заң алдындағы теңдікті, автократияны күшейту үшін қолданды. Екатеринаға зор әсер еткен Монтескье, билік атқарушы және заң шығарушы органдар арасында бөлінетін үкімет пен үш қабаттан тұратын монархия туралы жазды. Екатерина бұл идеяларды ұсыныстан тыс қалдырып, абсолюттік бюрократиялық монархияны таңдады. Наказ, қандай да бір маңызды өзгерістер енгізудің орнына, бұрынғы жүйеге қатысты ұстанымдарды қорғау үшін жазылды. Монтескьедің "Заңдар рухы" ("Esprit des lois") еңбегінен көптеген ойларды алған Екатерина, түпнұсқаға ұсақ өзгерістер енгізуге тырысты, осылайша Ресейді салық жинау, полиция қызметі сияқты мәселелерді басқару үшін кеңселері бар абсолюттік бюрократиялық монархия ретінде көрсетуге ұмтылды. Соңғы құжатты дайындау үшін бірнеше нұсқалар жасалып, кеңесшілердің көптеген ұсыныстары ескерілді, осы кезеңде бірнеше радикалды ұсыныстар алынып тасталды. Екатерина 1767 жылға дейін сынды тыңдап, жұмысына түзетулер енгізіп отырды, одан кейін екі қосымша тарау жазылды.

Ұйым

Нұсқаулық жалпы 22 тараудан, 655 тармақтан, кіріспеден және қорытындыдан тұрады. Алғашқы үш тарауда Ресей империясының қазіргі күйі талданды. 4-10 тарауларда қолданыстағы заңдар жинағы және Екатеринаның оларға қатысты пікірлері жарияланды. Қорытындыдан бұрынғы тараулардың барлығы Ресей халқына толыққанды шолу береді. Ал 21 және 22 тараулар, қосымша тараулар ретінде, қорытындыдан кейін келіп, полиция ұйымы мен мемлекеттің қаржыны басқаруын сәйкесінше талдайды.

Империяның жағдайы

Екатерина өзінің Нұсқаулығын империяның мәні алға жылжу және үнемі дамуда болуында екенін айтумен бастайды. Ол сондай-ақ, әрбір лайықты азаматтың христиандық парызы – өзінің барлық дағдыларымен мемлекетке көмектесу екенін мәлімдейді. Наказдың алғашқы үш тарауы елдің жағдайын сипаттайды. Құжаттың негізгі бөлігі Ресейдің еуропалық держава екенін, ал бұл елдің осысына Ұлы Петрдың реформалары себепкер екенін көрсетеді. Келесі тарауда Ресейдің аумағы Жер шарындағы 32 градус ендік және 165 градус бойлықты қамтиды деп көрсетілген. Осы тарауда Екатерина мұндай кең аумақты басқару үшін абсолюттік монархия қажет екенін айтады. Автократияны қорғауын жалғастыра отырып, ол: «Тағы бір себеп – көптеген адамдардың еркіне бағынудың орнына, бір билеушінің басшылығымен заңдарға бағыну жақсы» дейді. Оның автократияны қолдау үшін айтқан соңғы аргументі – абсолюттік үкімет адамдарды еркіндіктен айырмайды, керісінше, оларды жалпы қоғамды жақсартуға үлес қосуға бағыттайды. Соңында Екатерина осы Нұсқаудың бірінші бөлімінде Ресейдің билік құрылымын сипаттайды. Біріншіден, жергілікті соттар сияқты аралық биліктер бар, содан кейін төменгі биліктерге бағынышты және тәуелді Жоғарғы биліктер бар. Дегенмен, егемендік – барлық биліктің, жоғары да, азаматтық та, бастауы. Бірақ Екатерина кейінірек Ресейдің абсолюттік монархия екенін және оның басшысы жалпы құқықтың шектеулерін өз еркімен қабылдайтынын айтып, бұл пікірге қайшы келеді. Мұндай беймәлімдіктер Екатеринаның ағартушылықты өзінің автократиялық режимін күшейту үшін пайдаланғанын көрсетеді.

Заң

Наказдың қалған үлкен бөлігі заңға, әсіресе қылмыс, жаза және сот ісі сияқты заңның салаларына қатысты. Бұл бөлімде Екатерина заң алдындағы теңдік, заңның мәні және автократиялық мемлекетте еркіндік нені білдіріп тұрғаны туралы сөздейді. Ол шұғыл түрде қарастырмаса да, оның терең ойларының көп бөлігі оның Нұсқаулығының алдыңғы нұсқаларында кездеседі, кейін олар өңделген. Екатерина ең бастысы заңның күші болу керектігін және барлыққа тең қорғауды қамтамасыз ету керектігін айтады. Барлық адамға тең қорғау туралы пікірталас крепостнойлық мәселесін де көтерді. Крепостнойлықты толығымен айыптау қарастырылды, бірақ Екатеринаға мұндай радикалды ұсыныстардан бас тарту кеңес берілді; нәтижесінде соңғы құжатта бұл тақырыпқа қатысты талқылау тек оның физикалық зорлық-зомбылықты сынауымен және айыптауымен шектелді. Нұсқаулық заңның мәнін, нақтырақ айтқанда, әртүрлі мәдениеттерде заңдар қалай пайда болатынын зерттейді. Екатерина «жабайы халықтардың», Қытай, Жапония, Лакедемондықтардың (Спарталықтардың), Рим және Испания мәдениеттерін климат, ресурстар және халықтың жалпы мінез-құлқы сияқты факторлардың олардың жеке мәдениеттерінің дамуына қалай әсер ететінінің мысалдары ретінде келтіреді. Мәдениет және заң туралы пікірталас жазаға қатысты көзқарастарға, қылмысты қалай өлшеуге және жазаның қылмысқа қалай байланысуы керек екеніне берілген бағамен жалғасады. Екатерина қылмыстың төрт түрін атап көрсетті: дінге қарсы қылмыстар, моральға қарсы қылмыстар, қоғамдық тәртіпті бұзушылықтар және азаматтардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін қылмыстар. Осы жерде Екатерина азаптауға қатысты өз ұстанымын білдіреді және оны жаза ретінде айыптайды. Қылмыс және жаза мәселесі бойынша айтылған басқа да аргументтерге байланысты, Екатеринаның он кінәлі адамды босатудың, бір кінәсіз адамды айыптаудан жақсы деп ойлайтын ой-пікірлері бар екеніне кеңінен сене бастады. Бірақ шындығында, Нұсқаулықта мұндай мәтін жоқ. Оның сот жүйесіне қатысты жазғандары сол кезде радикалды болып саналды. Ол судьяның, қазылар алқасының және куәгерлердің маңыздылығына сенді, бірақ полицияға қоғамның қатыстыруы дұрыс емес деп мәлімдеді. Оның пікірінше, полицияның міндеті – қылмысты ашу, әділдік орнату емес, және бұл мәселе одан кейін мәтінге қосылған қосымшаларда жан-жақты қарастырылды. Ол тіпті тұтқындаудың «жаза ретінде емес, айыпталушының қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырылуы керек, бұл оған кінәсіз екені дәлелденген жағдайда оның бостандығына кепілдік береді» деді.

Халық саны

Наказдың соңғы бөлімі Ресей халқы туралы статистика мен теорияларға арналған. Екатерина крепостнойлық және осы практиканың этикалық жақтарын тағы да зерделейді. Ол сондай-ақ неке, салық, сауда-саттық және өндіріс, білім беру, дворяндық, орта тап, қалалардың Ресей инфрақұрылымындағы рөлі, мұрагерлік және өсиетнама жасау сияқты мәселелерді де қарастырады. Екатерина өз нұсқауларын аяқтағанда, бұл еңбекке мұқият оқу қажет екенін және әркім оны түсінуге тырысу үшін уақыт бөлуі керектігін айтады. Ол бұл нұсқаулықты жаңа заң кодексі дайын болғанға дейін Заң шығару комиссиясының отырысында ай сайын оқып отыруды өтінеді. Сондай-ақ, өзінің бұл нұсқаулығының толыққанды бола алмайтынын білгендіктен, Заң шығару комиссиясына құжатқа өзгерістер енгізуді ұсынуға рұқсат бергенін жазады.