Бунжевац тілі мен мәдениеті: тарихы, мәртебесі және зерттеулер

Кіріспе

Штокавиан батыс Икавиан диалектісі. Буньевац диалектісі 2021 жылдан бері Сербиядағы Суботица қалалық әкімдігінің ресми мемлекеттік-әкімшілік тілдері тізіміне қосылды. Ал Хорватия 2021 жылы Буньевац диалектісін қорғалатын материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізді. Буньевац қауымдастығы және Сербия мен Хорватия арасында ондаған жылдар бойы Буньевац тілінің мәртебесі үшін күрес жүріп келеді.

Сөздік

Буневац диалектісін екі бөлек сөздікте сақтап қалған үш еңбегі мол адам болды: Грго Бачлия мен Марко Пеич – "Rečnik bački Bunjevaca" (1990 және 2018 жылғы басылымдары), және Анте Секулич – "Rječnik govora bačkih Hrvata" (2005). "Сенж аймағының ішкі бөлігіндегі буневац диалектісі, ерекше атауларға назарда". Грга Томленович. Хорватия. 1984 жыл.
Мажарстанның Гара қаласындағы буневац тіркестері мен мақал-мәтелдері. "Bunjevačke fraze i poslovice u Gari". Томислав Крекич. 2016 жыл.
Сербияның Таванкут қаласындағы буневац сөйлеуі. "Govor Tavankuta". Миряна Чернкович. 2015 жыл.
"Leksikonu podunavskih Hrvata – Bunjevaca i Šokaca (1 16)". Суботица Хорватия академиялық қоғамы. 2024 жыл.
"Лексиконның 16-шы томы жарияланды. 2023 жыл". Славен Бачич, Марио Бара, Ладислав Хека, Эдуард Хемар, Стеван Мачкович, Петар Вукович.

Мәртебе

Буньевац диалектісінің мәртебесі жөніндегі пікірлер әртүрлі. Лингвистердің пікірінше, буньевац тілі серб-хорват тілінің диалектісі немесе жергілікті тілі болып саналады. Эндрю Ходжес атап өткендей, ол стандартты серб және хорват түрлерімен өзара түсіністікке ие. Халық арасында бұл тілді көбінесе "буньевац тілі" (bunjevački jezik) немесе "буньевац ана тілі" (bunjevački materni jezik) деп атайды. Саяси деңгейде, саяси лоббинің мақсаттары мен мазмұнына байланысты, "тіл", "диалект", "сөйлеу", "ана тілі" терминдерінің анықтамасы жөніндегі жалпы шатасу тиімді түрде пайдаланылады, нәтижесінде терминдердің тұрақсыз қолданылуына әкеледі. Ескі австро-венгерлік халық санақтарында (мысалы, 1910 жылғы санақ) буньевац көптеген азаматтардың ана тілі ретінде жарияланды (мысалы, Суботица қаласында 1910 жылы 33 247 адам буньевац тілін ана тілі деп көрсеткен). Югославия Корольдігі мен Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының бар болған кезеңінде буньевац этникалық қауымдастығының мүшелері көбінесе өздерін серб-хорват тілінде сөйлейтіндер деп жариялады. Сербияда 2002 жылғы халық санағы бойынша, буньевац қауымдастығының бір бөлігі өздерінің ана тілі серб немесе хорват екенін мәлімдеді. Бұл олардың осы нақты диалектіді қолданбайтынын білдірмейді, тек оны аталған стандартты тілдерден жеткілікті түрде ерекше деп санамайды, сондықтан жеке тілдің қолданушысы ретінде тіркелмейді. Дегенмен, буньевац тілін өз ана тілі деп жариялағандар оны жеке тіл деп есептейді. Сербияда тұратын дунайлық буньевацтардың диалектісі 2018 жылы Сербия Республикасында стандартталды және Білім министрлігі мектептерде оқыту үшін стандартты диалект ретінде ресми түрде бекітті. Буньевац диалектісін стандарттаумен бірге, белсенділер мен Буньевац Ұлттық Кеңесінің мүшелері тілдік тәуелсіздікке ұмтылуда, саяси мақсаты – буньевац диалектісі Сербияда тәуелсіз тілдің саяси-лингвистикалық мәртебесін алу. Теодора Вукович 2009 жылы Сербиядағы буньевац диалекті корпусының стандарттау процесін аяқтау үшін ғылыми әдістеме ұсынды, ол серб буньевац диалектісінің неоштокавианның дунайлық тармағының жас икавиан диалектісі ретінде жіктеледі. Сөйлеушілер әдетте ресми жағдайларда жазу және сөйлесу үшін стандартталған диалект түрлерін қолданады. Буньевац қауымдастығының мүшелері өз диалектілерін Хорватияда, Венгрияда және Сербияда мойындауды қалайды. Буньевац Ұлттық Кеңесі Сербияда буньевац диалектісінде келесі жобаларды жүзеге асыруда: "Bunjevačke novine" айлық газеті, Войводина радио-телевизиясы арқылы таратылатын "Spektar" телебағдарламасы, және буньевац диалектісі мен мәдениетіне арналған "bunjevački govor s elementima nacionalne kulture" тілдік мектеп бағдарламасы. Суботицадағы хорват Ұлттық Кеңесі жыл сайынғы "Буньевац әндері фестивалі" ("Festival bunjevački' pisama") өткізеді.

Opinions on the status of the Bunjevac dialect remain divided. Bunjevac speech is considered a dialect or vernacular of the Serbo Croatian pluricentric language, by linguists, and part of the southern Slavic dialect continuum. It is noted by Andrew Hodges that it is mutually intelligible with the standard Serbian and Croatian varieties. Popularly, the Bunjevac dialect is often referred to as "Bunjevac language" (bunjevački jezik) or Bunjevac mother tongue (bunjevački materni jezik). At the political level, depending on goal and content of the political lobby, the general confusion concerning the definition of the terms language, dialect, speech, mother tongue, is cleverly exploited, resulting in an inconsistent use of the terms. In the old Austro Hungarian censuses (for example one from 1910), Bunjevac was declared as a native language of numerous citizens (for example in the city of Subotica 33,247 people declared Bunjevac as their native language in 1910). During the existence of the Kingdom of Yugoslavia and the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, members of the Bunjevac ethnic community mostly declared themselves as speaking Serbo Croatian. According to the 2002 census in Serbia, some members of the Bunjevac community declared that their native language to be Serbian or Croatian. This does not mean that they do not use this specific dialect, but merely that they do not consider it sufficiently distinct from the aforementioned standard languages to register as speakers of a separate language. However, those Bunjevci who declared Bunjevac to be their native language consider it a separate language. The dialect, of the in Serbia residating Danubian Bunjevci, was standardised in the Republic of Serbia in 2018 and officially approved as a standard dialect by the Ministry of Education for teaching in schools. With the standardisation of the Bunjevac dialect, activists and members of the Bunjevac National Council are striving for language secession, with the political aim that the Bunjevac dialect will gain in Serbia the political linguistic status of independent language. Theodora Vuković has provided, in 2009, the scientific methodology for the finalization of the standardisation process of the Bunjevac dialect corpus in Serbia, classified as the Serbian Bunjevac dialect variety of the Danubian branch of the Neo Shtokavian Younger Ikavian dialect. Speakers use in general the standardised dialect variety for writing and conversation in formal situations. There is an ongoing wish among the members of the Bunjevac community for affirmation of their dialect in Croatia, Hungary, and in Serbia. The Bunjevac National Council has the following projects in Bunjevac dialect in Serbia: Montley newspaper "Bunjevačke novine", TV programme "Spektar" (broadcaststed by Radio Television of Vojvodina), and a language school program for Bunjevac dialect and culture "bunjevački govor s elementima nacionalne kulture". The Croat National Council in Subotica is organizing the yearly Bunjevac Song Contest "Festival bunjevački' pisama"

2021 жылдың 4 наурызында Суботица қалалық кеңесі қалалық жарғыға түзетулер енгізуге дауыс берді, оған серб, мажар және хорват тілдерімен қатар муниципалитеттегі ресми мемлекеттік-әкімшілік тілдер тізіміне буньевац диалектісі де қосылды. Сербия мен Хорватия ғалымдары буньевац сөйлеуінің тілдік диалект мәртебесін растайды. Хорват тілі және лингвистика институты 2021 жылдың наурызында Хорватия Республикасының Мәдениет министрлігіне буньевац диалектісін Хорватия Республикасының қорғалатын материалдық емес мәдени мұралар тізіміне қосу туралы ұсыныс жасады, ол 2021 жылдың 8 қазанында мақұлданды. Хорватия буньевац диалектісінің үш саласын хорват тілінің стокавиан диалектісінің жаңа стокавиан икавиан диалектілері ретінде жіктейді. Буньевац диалектісінің мәртебесі және өзін буньевац немесе буньевац хорваты деп атайтын адамдардың жеке басы мен ұлты жөніндегі даулар ондаған жылдар бойы қатысушы тараптардың саяси күн тәртібінде болып келеді, бұл Хорватия мен Сербия арасындағы екіжақты ынтымақтастыққа, Сербия мен Хорватияның ішкі саяси дамуына және ЕО саяси шешімдерін іске асыруға әсер етеді.