Когнитивтік стильдер: ойлау ерекшеліктері мен қабылдау жолдары

Кіріспе

Когнитивтік психологиядағы ұғым. Когнитивтік стиль немесе ойлау стилі – когнитивтік психологияда адамдардың ақпаратты қалай ойлайтынын, қабылдайтынын және есте сақтайтынын сипаттау үшін қолданылатын ұғым. Когнитивтік стиль когнитивтік қабілеттен (немесе деңгейден) өзгеше, соңғысы қабілеттерді бағалау тестілерімен немесе интеллектуалдық тестілермен өлшенеді. "Когнитивтік стиль" терминінің нақты мағынасы және адамның жеке басының бір немесе бірнеше өлшемдері екендігі туралы пікірталас бар. Дегенмен, бұл білім беру және басқару салаларындағы маңызды ұғым болып табылады. Егер оқушының когнитивтік стилі оның мұғалімінің стиліне ұқсас болса, оқушының оқу тәжірибесі жақсару мүмкіндігі артады (Kirton, 2003). Сол сияқты, ұқсас когнитивтік стильдегі команда мүшелері командаға қатысуларына оңтайлы көзқарас білдіреді (Kirton, 2003). Когнитивтік стильдердің сәйкес келуі қатысушылардың бір-бірімен жұмыс істегенде жайлы сезінуіне мүмкіндік берсе де, бұл нәтижелердің сәтті болуына кепілдік бермейді.

Көп өлшемді модельдер мен өлшемдер

Когнитивтік стильді өлшеуге арналған көп өлшемді танымал құрал – Майерс-Бриггс типтік индикаторы. Ридинг (1991) екі өлшемді когнитивтік стиль құралын, оның Когнитивтік стильті талдауын (CSA) жасады, бұл екі ортогональдық өлшем бойынша жеке тұлғалардың орналасуын өлшейтін компьютерлік тест. W A өлшемі адамдардың ақпаратты қалай ұйымдастырып, құрылымдайтынын көрсетеді. Аналитиктер деп сипатталатындар ақпаратты құрамдас бөліктеріне жіктейді, ал толық көре білушілер ақпараттың жаһандық немесе жалпы көрінісін сақтайды. V–I өлшемі ойлау кезінде адамдардың жадында ақпаратты бейнелеу жолын сипаттайды. Сөздік қолданушылар ақпаратты сөздермен немесе сөздік байланыстармен бейнелейді, ал бейнелеушілер ақпаратты ақыл-ой суреттерімен бейнелейді. CSA тесті үш қосалқы тесттен тұрады, олардың барлығы әртүрлі стимулдарға жауап беру уақытын салыстыруға негізделген. Кейбір ғалымдар бұл құрал, кем дегенде жауап берушінің жылдам жауап беру қабілетіне байланысты, когнитивтік стиль пен когнитивтік қабілеттің араласуын өлшейтінін айтады (Kirton, 2003). Бұл құралдың сенімді еместігіне себеп болады.

Биполярлық, бір өлшемді модельдер мен өлшемдер

Герман Виткин тапқан өріс тәуелділігі моделі, жеке тұлғаның қабылдау мінез-құлқын анықтайды, объектілік фигураларды олар орналасқан мазмұн өрісінен ажырата отырып. Осы мақсатта екі ұқсас құрал жасалды: кіріктірілген фигуралар тесті (EFT) және топтық кіріктірілген фигуралар тесті (GEFT) (1971). Екі жағдайда да мазмұн өрісі – бұл алаңдатушы немесе шатастыратын фон. Бұл құралдар өріс тәуелді және өріс тәуелсіз танымдық типтерді ажыратуға арналған; мұндай бағалау құндылықты бейтарап деп есептеледі. Өріс тәуелсіз адамдар қайта құрылымдау дағдыларын дамыту кезінде көбірек дербес болады, яғни, жеке тұлға міндетті түрде таныс емес техникалық тапсырмаларды орындау үшін қажетті дағдыларды меңгеруде. Дегенмен, олар қарым-қатынас дағдыларын дамытуда аз тәуелсіз. EFT және GEFT зерттеу және тәжірибеде қолдауға және қолданылуға ие. Алайда, олар да ғалымдар тарапынан қабілеттің бір бөлігін қамтиды деген сынға ұшырайды, сондықтан танымдық стильді ғана өлшемейді. Лиам Хадсон (Carey, 1991) екі танымдық стильді анықтады: конвергентті ойлаушылар, проблеманы шешуге қатысты әртүрлі көздерден материал жинауға жақсы, және дивергентті ойлаушылар, олар проблеманы шешуге шығармашылық және субъективті көзқараспен келеді. Хадсонның конвергент-дивергент тұжырымы жеке тұлғаның ақпаратты жинауынан гөрі, оны өңдеуін өлшеуге бағытталған. Ол конвергентті және дивергентті ойлаушыларды ажыратуға көмектеседі: біріншілері – рационалды және логикалық ойлайтындар, ал екіншілері – икемдірек және ойлауды эвристикалық дәлелдерге негіздейтін адамдар. Керісінше, Джеймс Бири (1961) ұсынған когнитивтік күрделілік теориясы проблеманы шешудегі қарапайым ойлаушыларға қарағанда күрделі ойлайтындарды анықтауға тырысады. «Танымдық стиль» ұғымын өлшеу үшін қолданылатын құралдар – бұл жүргізушінің шешім қабылдау стилі (DDSE) (Carey, 1991) немесе күрделілікті өзіндік бағалау тестінің сипаттамасы, олар біршама арнайы және қазіргі уақытта жиі қолданылмайды. Гордон Паск (Carey, 1991) осы ұғымдарды оқу стратегиялары мен стильдері туралы талқылауда кеңейтті. Ол оқу стратегияларын холистік немесе сериалдық деп жіктейді. Белгісіз проблемаға тап болған кезде холистік ойлаушылар ақпаратты белгілі бір шеңберде кездейсоқ жинап алады, ал сериалдық ойлаушылар белгіліден белгісізге қарай қадам-қадаммен проблеманы шешуге тырысады. Роберт Орнштейннің екі жартышарлық локализация тұжырымы (Carey, 1991), көбінесе «сол ми / оң ми» теориясы деп аталады, мидың сол жартышары логикалық және аналитикалық операцияларды, ал оң жартышары – тұтас, интуитивті және бейнелік қызметтерді басқарады деп санайды. Осылайша, танымдық стиль – бұл жеке тұлғада қайсысы басым және оның деңгейіне байланысты, ең экстремалды сол миден ең экстремалды оң миға дейінгі шкаладағы бір өлшем болып табылады. Таггарттың (1988) «Толық мидың адам ақпаратты өңдеу теориясы» миды әр жартышарға үштен бөліп, алты бөлікке бөледі, бұл жоғарыда талқыланған екі жартышарлық локализация теориясының жетілдірілген моделі. Allinson Hayes (1996) жасаған Танымдық стиль индексі (CSI) Орнштейннің «сол ми / оң ми» теориясының ерекшеліктерін қамтиды. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, бұл басқару және білім беру салаларындағы академиялық зерттеулерде танымдық стильді өлшеудің ең көп қолданылатын құралы болуы мүмкін (Cools, Armstrong and Verbrigghe, 2014; Evans, Cools and Charlesworth, 2010). CSI 38 сұрақтан тұрады, олардың әрқайсысы 3 балдық шкала бойынша бағаланады (рас; белгісіз; жалған). Кейбір ғалымдар оның дамуымен байланысты теориялық және әдістемелік тәсілдерге негізделген құрылымдық жарамдылығына күмән келтірді. Алайда, Allinson and Hayes (2012) оның психометриялық қасиеттерін зерттеген басқа тәуелсіз зерттеулердің нәтижелеріне сүйене отырып, бұл талаптарды жоққа шығарды. Зерттеулер CSI ұпайларында жыныстық және мәдени айырмашылықтарды көрсетті. Бұл кейбір басқару және білім беру салаларындағы қолдануды қиындатуы мүмкін, бірақ бұрынғы зерттеулер танымдық стильдің осы әлеуметтік факторлармен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті.

The field dependence independence model, invented by Herman Witkin, identifies an individual's perceptive behaviour while distinguishing object figures from the content field in which they are set. Two similar instruments to do this were produced, the Embedded Figures Test (EFT) and the Group Embedded Figures Test (GEFT) (1971). In both cases, the content field is a distracting or confusing background. These instruments are designed to distinguish field independent from field dependent cognitive types; a rating which is claimed to be value neutral. Field independent people tend to be more autonomous when it comes to the development of restructuring skills; that is, those skills required during technical tasks with which the individual is not necessarily familiar. They are, however, less autonomous in the development of interpersonal skills. The EFT and GEFT continue to enjoy support and usage in research and practice. However, they, too, are criticised by scholars as containing an element of ability and so may not measure cognitive style alone

Liam Hudson (Carey, 1991) identified two cognitive styles: convergent thinkers, good at accumulating material from a variety of sources relevant to a problem's solution, and divergent thinkers who proceed more creatively and subjectively in their approach to problem solving. Hudson's Converger diverger construct attempts to measure the processing rather than the acquisition of information by an individual. It aims to differentiate convergent from divergent thinkers; the former being persons who think rationally and logically while the latter tend to be more flexible and to base reasoning more on heuristic evidence. In contrast, cognitive complexity theories as proposed by James Bieri (1961) attempt to identify individuals who are more complex in their approach to problem solving against those who are simpler. The instruments used to measure this concept of "cognitive style" are either Driver's Decision Style Exercise (DDSE) (Carey, 1991) or the Complexity Self Test Description Instrument, which are somewhat ad hoc and so are little used at present. Gordon Pask (Carey, 1991) extended these notions in a discussion of strategies and styles of learning. In this, he classifies learning strategies as either holist or serialist. When confronted with an unfamiliar type of problem, holists gather information randomly within a framework, while serialists approach problem solving step wise, proceeding from the known to the unknown. Robert Ornstein's Hemispherical lateralisation concept (Carey, 1991), commonly called left brain/right brain theory, posits that the left hemisphere of the brain controls logical and analytical operations while the right hemisphere controls holistic, intuitive and pictorial activities. Cognitive style is thus claimed to be a single dimension on a scale from extreme left brain to extreme right brain types, depending on which associated behaviour dominates in the individual, and by how much. Taggart's (1988) "Whole brain human information processing theory" classifies the brain as having six divisions, three per hemisphere, which in a sense is a refined model of the hemispherical lateralisation theory discussed above. The Allinson Hayes (1996) Cognitive Style Index (CSI) has features of Ornstein's left brain/right brain theory. Recent evidence suggests that it may be the most widely used measure of cognitive style in academic research in the fields of management and education (Cools, Armstrong and Verbrigghe, 2014; Evans, Cools and Charlesworth, 2010). The CSI contains 38 items, each rated using a 3 point scale (true; uncertain; false). Certain scholars have questioned its construct validity on the grounds of theoretical and methodological approaches associated with its development. Allinson and Hayes (2012), however, have refuted these claims on the basis of other independent studies of its psychometric properties. Research has indicated both gender and cultural differences in CSI scores. While this may complicate some management and educational applications, previous investigations have suggested it is entirely plausible that cognitive style is related to these social factors.

Киртонның танымдық стиль моделі

Когнитивтік стильдің тағы бір танымал үлгісін Майкл Киртон (1976, 2003) жасаған. Оның «Адаптация – Инновация» теориясы деп аталатын моделі, адамның мәселе шешуге қатысты таңдаған тәсілін жоғары адаптациядан жоғары инновацияға дейінгі үздіксіздікке орналастырады. Ол, кейбір адамдар – «адаптерлер» мәселелерді шешуде адаптивті тәсілді ұнатады, ал басқалары («инноваторлар») керісінше, дейді. Адаптерлер берілген мүмкіндіктерді пайдаланып, уақытпен сынақтан өткен әдістермен мәселелерді шешеді. Ал инноваторлар мәселелерді шешу үшін инновациялық технологиялардың көмегімен, берілгеннен тысқары нәрсені қарастырады. Киртонның айтуынша, адаптерлер белгілі бір парадигма шеңберінде жақсы жұмыс істеуді ұнатады, ал инноваторлар басқаша жұмыс істеуге тырысып, қалыптасқан парадигмалардан асып түсуге ұмтылады. Киртон сондай-ақ когнитивтік стильді өлшеуге арналған құралды – «Киртон Адаптация – Инновация Инвентаризациясы» (KAI) жасаған (кем дегенде, осы модельге сәйкес). Бұл құрал респонденттің өзін 32 мінез-құлық қасиеті бойынша бағалауын қажет етеді. Жоғарыда талқыланған когнитивтік стильді өлшеуге жасалған басқа әрекеттердің кемшілігі – когнитивтік стиль мен когнитивтік деңгейді ажырата алмауы. KAI-дегі сұрақтар анық және қарапайым тілмен берілгендіктен, когнитивтік деңгей маңызды рөл атқармайды. A I үздіксіздігіндегі нәтижелер әдетте жоғары инновациялық және жоғары адаптациялық стильдердің екі полюсі арасында қалыптасады. AI теориясымен байланысты маңызды ұғым – командадағы «көпір салу». Киртон (2003) көпір салуды «командадағы адамдарға қол жеткізу және олардың бір бөлігі болуына көмектесу, осылайша олардың үлесі бағыттан тыс болса да, олардың да үлес қосуына мүмкіндік беру» деп анықтайды. Демек, көпір салу – үйренуге болатын міндет және рөл, ол когнитивтік стиль емес. Көпір салу – лидерлік те емес, бірақ тәжірибелі лидер топтың бірлігін сақтау үшін жақсы «көпіршіктер» ретінде таныған адамдарды пайдалана алады. Топтың бірлігі – топ мүшелерінің бірлесіп жақсы жұмыс істеу маңыздылығын сезінуі. Киртон (2003) адамның когнитивтік стилі орташа болса, көпірлік рөлді үйренуі және оны қабылдауы оңай екенін айтады. Егер B тұлғасы A және C тұлғаларына командада жақсы жұмыс істеуге көмектесетін көпірлік рөлді қабылдаса, онда B-нің KAI нәтижесі A және C-нің нәтижелері арасында болуы тиіс. Әрине, B-нің нәтижесі A мен C-нің нәтижелері арасында болуы тиіс, бірақ B-нің нәтижесі KAI орташа көрсеткішіне жақын болмауы керек. A, B және C-нің барлығы жоғары нәтиже көрсеткен инноваторлар немесе жоғары нәтиже көрсеткен адаптерлер болуы мүмкін.

Another popular model of cognitive style was devised by Michael Kirton (1976, 2003). His model, called Adaption Innovation theory, claims that an individual's preferred approach to problem solving, can be placed on a continuum ranging from high adaptation to high innovation. He suggests that some human beings, called adaptors tend to prefer the adaptive approach to problem solving, while others (innovators), of course, prefer the reverse. Adaptors use what is given to solve problems by time honoured techniques. Alternatively, innovators look beyond what is given to solve problems with the aid of innovative technologies. Kirton suggests that while adaptors prefer to do well within a given paradigm, innovators would rather do differently, thereby striving to transcend existing paradigms. Kirton also invented an instrument to measure cognitive style (at least in accordance with this model) known as the Kirton Adaption innovation Inventory (KAI). This requires the respondent to rate themselves against thirty two personality traits. A drawback of all the other efforts to measure cognitive style discussed above is their failure to separate out cognitive style and cognitive level. As the items on the KAI are expressed in clear and simple language, cognitive level plays no significant role. Scores on the A I continuum are normally distributed between the extreme cognitive styles of high innovation and high adaptation. Another important concept associated with A I theory is that of bridging in teams. Kirton (2003) defines bridging as "reaching out to people in the team and helping them be part of it so that they may contribute even if their contribution is outside the mainstream". Bridging is thus a task and a role, which has to be learnt. It is not a cognitive style. Bridging is also not leading, although the skilled leader may make use of persons they recognise as good bridgers to maintain group cohesion. Group cohesion means, to keep the group aware of the importance of its members working well together. Kirton (2003) suggests that it is easier for a person to learn and assume a bridging role if their cognitive style is an intermediate one. If person B assumes a bridging role which assists persons A and C to work well together in a team, then B's KAI score is recommended to be between those of A and C. Of course, it is only recommended that B's score lies between the scores of A and C, not that B's score lies near the KAI mean. All of A, B and C could be high scoring innovators or, for that matter, high scoring adaptors.