Кіріспе
Византиялық астроном және ғалым Никифор Грегорас (грекше: Νικηφόρος Γρηγορᾶς, Nikēphoros Grēgoras; шамамен 1295 – 1360) – византиялық грек астрономы, тарихшысы және дінтанушы. Оның 37 томдық «Византия тарихы» еңбегі 14 ғасырға қатысты маңызды дереккөз болып табылады.
Nicephorus Gregoras ('/g//r//ɛ//g//ə//r//ə//s/; Greek: Νικηφόρος Γρηγορᾶς, Nikēphoros Grēgoras; c. 1295 – 1360) was a Byzantine Greek astronomer, historian, and theologian. His 37 volume Byzantine History, a work of erudition, constitutes a primary documentary source for the 14th century.
Өмір
Грегор Гераклея Понтикада дүниеге келді, онда оны Гераклея епископы болған ағасы Иоанн тәрбиелеп, білім берді. Әлдеқандай жасқа келгенде ол Константинополға қоныстанды, онда оның ағасы оны Андроник II Палеологқа таныстырды, ол оны chartophylax (мұрағаттарды сақтаушы) қызметіне тағайындады. 1326 жылы Грегор (қазірге дейін сақталған трактатында) күнтізбедегі белгілі бір реформаларды ұсынды, бірақ император наразылықтардан қорқып, оларды іске асырудан бас тартты; екі жүз жылдан соң оларды Грегори XIII шамамен сондай-ақ қағидалар бойынша енгізді.
Андроник ІІ-нің құлдырауы
Андроник (1328) немересі Андроник III Палеологпен тақтан қуылғанда, Грегор оның құлдырауымен бірге жеке өмірге шығып кетті. Калабриялық Барлаамның шабуылына ұшыраған ол, оған қарсы сөздер арқылы тартысқа түсуге қиындықпен көндірілді, онда Барлаам жеңіліске ұшырады. Бұл оның беделін күшейтіп, көптеген шәкірттер жинады. Грегор аға Андроник өлгенге дейін адал болды. Одан кейін ол Андроник III-нің құрметіне ие болып, оны Рим папасы Иоанн XXII-нің елшілерімен грек және латын шіркеулерін біріктіру жөнінде келіссөздер жүргізуге тағайындады. 1333 жылы өткен келіссөздер шешімге келмеді.
Есихасттар туралы дау
1346 жылдан бастап Грегор императрица Аннаның ынталандыруымен иесихасттар даусына белсенді қатысып, осы ілімнің басты жақтаушысы Грегорий Паламаға қарсы тұрып, трактат жариялады. Иосиф Ганос және Арсений Тир сияқты белгілі бір шіркеу қайраткерлерін көндіргенімен, оның пікірі император Иоанн VI Кантакузеннің пікірінен өзгеше болды. 1351 жылғы синодта ол өз көзқарасын толық баяндағанына қарамастан, синод оның көзқарасын еретик деп, ал Паламаның ілімін дұрыс деп жариялады. Оған және басқа да наразыларға өз пікірлерінен бас тарту мүмкіндігі берілді, бірақ ол бас тартты. Осыдан кейін ол екі жылға шамамен монастырьда қамауда болды.
Грегориус Паламаның іліміне қарсы науқан
Грегорий Паламаның ілімі православие шіркеуінің көпшілігі тарапынан қабылданып бақылық болғанымен, Грегор оның шіркеуге қарақшылар кеңесімен күштеп таңылған еретикалық ілім деп санайтын нәрсеге қарсы күресін тоқтатпады. Ол монахқа айналып, Паламиттерге қарсы күреске белсенді түрде кірісіп, Иоанн Кантакузенмен болған достығын үзді. Бірінші кезде үй қамауына алынып, кейін Хора монастырына қамалды. 1354 жылы монастырьдан босатылғаннан кейін Грегор уағыздарын және айыптауларын жалғастырды. Грегор өзінің «Рим тарихы» атты 37 кітабының екеуін Палама іліміне қарсы пікірлерін жазуға арнады; Дональд Николдың сөзіне сүйенсек, «Философ және тарихшы Грегордың өмірінің соңында ашулы жақтасқа айналуы өкінішті».
Жазбалар
Грегордың басты еңбегі – 1204-1359 жылдарды қамтитын 37 кітаптан тұратын «Византия тарихы». Ол Джордж Пахимердің еңбегін толықтырып, кейбір бөлімдерін жалғастырады. Грегор зейнеткерлігімен көзге түседі, бірақ оның стилі мақтаншақты және жасаңқы. Бұл еңбек пен Иоанн Кантакузеннің еңбегі бір-бірін толықтырып, түзетуге көмектеседі, оларды бірге оқу қажет. Грегордың басқа жазбалары (кейбір ерекшеліктерден басқа) әлі күнге дейін жарияланбаған, оның жан-жақтылығын көрсетеді. Олардың ішінде Паламамен болған даудың тарихы, оның туысы және алғашқы ұстазы Иоаннның, Гераклея митрополитінің және Антиохиялық мартир Кодраттың өмірбаяндары, Теодор Метохит пен екі император Андроник үшін сөйлеген жерлеу сөздері, Одиссей саяхаты мен Синесийдің түс туралы трактаты бойынша түсіндірмелер, орфография және мағынасы күмәнді сөздер туралы трактаттар, «Флоренций немесе Даналық туралы» аталатын философиялық диалог, Пасха күнін анықтау, астролябия жасау және күн тұтылуын болжамдау туралы астрономиялық еңбектер, сондай-ақ көп көлемді хат алмасу бар. Басылымдар: L. Шопен мен I. Беккердің «Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae» (Бонн), J. Бойвиннің өмірбаяны мен еңбектерінің тізімімен (1829–1855); J. P. Migne, «Patrologia Graeca», cxlviii, cxlix; сондай-ақ, Карл Крумбахердің «Византия әдебиетінің тарихы» (1897) еңбегін қараңыз.