Османлы Сұлтаны Базимиалем: Әкесінің әйелі және ұлының анасы

Кіріспе

1839 жылдан 1853 жылға дейін Осман империясының Валиде Сұлтаны

Безмиалем Сұлтан (1807 – 2 мамыр 1853), сондай-ақ Базимиалам Сұлтан деп те аталады, Сұлтан Махмұд II-нің әйелі және олардың ұлы, Осман империясының Сұлтан Абдулмежид I-нің Валиде Сұлтаны болған.

Алғашқы жылдар

Безмиалем Кадин, сондай-ақ Базимиалам деп те аталады, 1807 жылы Грузияда дүниеге келді. Ол Махмуд II-нің жарты қарындасы және сүйікті кеңесшісі Эсма Сұлтанмен тәрбиеленді. Императорлық гаремге кірмес бұрын, ол денелі және монша бөлмесінде қызметкер болған деген әңгіме бар. Ол ресми білім алмаса да, өте зиялы саналды. 1822 жылы Сұлтан Махмудтың әйелі болды, оған "Үшінші Кадин" атағы берілді, ал 1832 жылы "Екінші Кадин" атағы берілді. 1823 жылғы 25 сәуірде оның жалғыз ұлы, Шәхзада Абдулмеджид дүниеге келді (кейіннен Абдулмеджид I).

Алғашқы жылдар

1839 жылы Абдулмеджид I таққа отырғаннан кейін Безмиалем Валиде сұлтан болды. Ұлы он алты жаста болғандықтан, Абдулмеджидті қатты жақсы көретін Безмиалем, регент болмаса да, мемлекеттік басқаруда оған көмектесті. Ол отыз бір жаста болды және әлі де өзін министр етіп тағайындаған егде жастағы саясаткерге күмәнмен қарады және оған немқұрайдылық танытты. Ол өте ақшыл терілі және қызғылт сары шашты болды. Ол жіңішке денелі, өте әдемі саусақтары бар еді. Ол өте сарғыш болды. Валиде сұлтан болған кезде ол өте жас көрінді. Ол ұлына Мысырдың Мұхаммед Әлиінен талаптар алуға рұқсат беру туралы кеңес берді, бірақ Ұлы визирдің маңызды лауазымдарға өзінің үміткерлерін тағайындауына қарсы тұруын қадағалады. Абдулмеджид уақытты пайдаланды, саясаттағы маңызды шешімдерді қабылдамас бұрын Мустафа Решид Пашаның Англиядан оралуын күтті. Ол дұрыс кеңес берді. Оның адамдардың мінез-құлқы мен ниеттерін бағалау қабілеті соншалықты жоғары болды, өзінің өліміне дейін он төрт жыл бойы министрлерді таңдауға ықпал етті. Махмудтың реформа бағдарламасының мақсатын түсінеді деп сенгендіктен, ол Решидті Абдулмеджидке ұсынды. Чарльз Уайт 1844 жылы Безмиалемнің кірісінің бір бөлігі мемлекеттік қаражаттан жылдық төлем ретінде, ал қалғаны жылжымайтын мүлік, «сыйлықтар мен жинақтаудың нәтижесі» екенін хабарлады. Ол оның жылдық табысын 100 000 британ фунтына бағалады. Безмиалем терең діни сенімді және мейірімді әйел болды. Ол суфизмнің маңызды сүнни рухани ордені – Нақшбанди тәріқатына жатты. Ол дінге сенуші және үнділік Мұхаммед Жанның (1850 жылы қайтыс болды) ізбасары болды. Мұхаммед Жан 1830 жылдары белсенді болып, Стамбулда көптеген жақтастарын жинады. Валиде сұлтан сияқты, ол ұлына әйелдерді таңдауда өзі сияқты грузин черкестерін артық көретін. Безмиалем ақылды, мейірімді және қайырымды әйел ретінде танылды және тарихтағы ең сүйікті және құрметті Валиде сұлтандардың бірі болды. Сонымен қатар, кейбір елшілер оны ғасырлар бойындағы ең ықпалды Валиде сұлтан деп атады.

Bezmiâlem became Valide Sultan, after Abdulmejid I, ascended to the throne in 1839. Since her son was only sixteen, Bezmialem, that Abdumejid loved very much, although not a regent, assisted him in the administration of the state. She was thirty one and was still young enough to despise and mistrust the elder non statesman who had made himself minister. She was known for her extremely pale complexion and her reddish blonde hair. She was slender, with very good looking fingers. She was very pale. She looked very young when she became the Valide Sultan. She advised her son to allow Koca Hüsrev Mehmed Pasha to incur the odium of seeking terms from Muhammad Ali of Egypt but urged him to resist the Grand Vizier's attempts to advance his nominees to important offices of the state. Abdulmejid duly played for time, awaiting Mustafa Reşid Pasha's return from England before taking any major decisions on policy. She gave a sound counsel. So shrewd was her judgement of men and their motives that she continued to influence the choice of ministers until shortly before her death fourteen years later. She also recommended Reşid to Abdulmejid because she believed he understood what Mahmud had been seeking to achieve in his reform programme. Charles White reported in 1844 that the revenues of Bezmiâlem came partly as an annuity from the civil list, and partly from real property, "the fruits of gifts and accumulation". He estimated her entirely yearly income at 100, 000 British pounds. Bezmiâlem was a lady of deep religious conviction, and benevolent nature. She belonged to the Naqshbandi, a major Sunni spiritual order of Sufism. She was a believer, and follower of the Indian Muhammad Jan (died 1850). Muhammad Jan was active as of the 1830s and succeeded in gaining many followers in Istanbul. Like Valide Sultan, she favored Georgian Circassians like herself in choosing consorts for her son. Bezmiâlem earned a reputation as an intelligent, amiable and charitable woman, and she was among the most loved and respected Valid Sultans in history. Additionally, some ambassadors referred to her as the most influential Valide Sultan in centuries

Абдулмеджидке ықпал етуі

Абдулмеджидке Безмиалемнің елеулі ықпалы болды. Сол жылы ол Йенибахчеде "Гуреба и Муслимин" ауруханасын, фонтаны мен мешітті салдырды. Сондай-ақ, ол Меккеде тағы бір "Гуребаи Муслимин" ауруханасын салдырды. Безмиалем Стамбул қаласының әр жеріне көптеген фонтан (Çeşmes) орнатты. Біріншісі 1839 жылы Абдулмеджид таққа отырғаннан кейін Бешикташ-Мачкада салынды. Екіншісі 1841 жылы Силиврикапының Узунусуф ауданында салынды. Үшіншісі, "Үлсер бұлағы" деп аталатын фонтан 1843 жылы Сұлтанхаметтің Үлсер ауданында салынды. Сол жылы ол Топкапыда тағы бір фонтан салдырды. 1846 жылы Бешикташтың Чиханнума ауданында тағы бір фонтан салынды. 1852–1853 жылдары Тарабияда тағы бір фонтан салынды. Әлібейкөйде және Галата мұнарасының жанында, "Берекетзаде бұлағы" деп аталатын екі фонтан салынды. Мешіттің құрылысы оның өмірінде басталды, ал аяқталуы оның қайтысынан кейін болды.

Өлім

Бежмиалем Сұлтан 1853 жылғы 2 мамырда Бешикташ сарайында, Стамбулда кең тараған туберкулезден қайтыс болды және күйеуі Махмуд II сұлтанның Диванюлу көшесіндегі кесенесінде жерленді. Оның ұлы Абдулмеджид оны 79 000 куруш, яғни зор байлыққа тең келген салтанатты жерлеу рәсімімен құрметтеді. Бұл туралы сэр Адольф Слейд өзінің «Түркия мен Қырым соғысы: тарихи оқиғалардың баяндамасы» (1867) еңбегінде жақсы сипаттаған: Бешік таш сарайының таңертеңгі әйел дауыстары мамыр айының басында бір таңертеңгілікте өтіп бара жатқан күзетшілер мен қайықтарға [Абдулмеджид I] қайғысын жеткізді және сол таңертеңгі уақытта қайықтарға жеткізіліп жатқан мәйітті қарсы алды, содан кейін басқа қайықтар марқұм ханымның [Бежмиалем] серігімен ескі жануарлар бағына барды. Сол жерде ол дәстүр бойынша жуынып, иіссу септірілді. Оның алдында түтетушілер мен хоршылар болды, содан кейін оны сарайдан алып шығып, орталық ауладағы ағаштардың көлеңкесінде бірнеше минут қойды, ал сарай имамы өлгендердің рухы үшін дұға оқыды. Оның дұғасы кезінде көрермендер, аяқ киімдерін шешіп, табандарымен кері қарай тұрды: содан кейін шеру ұйымдастырылды. Бір қатарда, ат үстінде, күйеу жігіттері мен жаяу жүрген шейілермен қатар, әскери пашалар жол бастады, соңынан араб дервиштерінің құлшына әндері ілесіп келді. Содан кейін үш заңгер де бір қатарда, еуропалық және азиялық сауалнамашылармен бірге евкаф-назир отырды. Кейін Хамедилер (патшалық қызметшілер) тобы кезекпен жүріп өтті. Содан кейін мемлекеттік министрлер бір қатарда жүрді; соңғы үшеуі – капитан Паша, Шейх-ул-Ислам және Ұлы визир. Олардың артында сұлтанның евнухтары жүрді, олардың басшысы, кислар ағасы, мұңды көрінетін нубиялық қарт кісі, мәйіттің алдында болды. Марқұмның евнухтары жұртқа жаңа соғылған күміс тиындарды шашып, шеруді аяқтады. Шеру көшелер арқылы өтіп бара жатқанда, аралықта әскерлер тұрғанда, ашық кеңістіктерде көптеген көрермендер қатты жылады; және шығыс әйелдері әрқашан бұйрық бойынша көз жасын және күлкіні көрсете алады, бірақ осы жағдайда төгілген жас шындыққа жақын болды, себебі сол күні заңгерді жоғалтты, жақын досын. Шеру Махмудие кесенесінің бақшасының алдында тоқтады, онда биік беткейде көрші мектептердің балалары ән шырқап, қатарласып тұрды, содан кейін аяқпен реформа жасап, алтын қақпалар мен гүлзарлар арқылы, қабірге қарай баяу жүрді. Оның есіктері ашылғанда, валех әйелдері ғимараттың ішіне жиналды, олар өздерінің мейірімді қожайындарына соңғы құрмет көрсету үшін қайғылы және зарлы сөздер айтты; бұл сөздер дервиштердің әндерімен және айдалған жылқылардың ыңғуырымен керемет үйлесімді болды. Мәйіті сол сұлтанның жанына жерленді.

Bezmiâlem Sultan died in the Beşiktaş Palace on 2 May 1853, of Tuberculosis then raging in Istanbul and was buried in the mausoleum of her husband Sultan Mahmud II located on the Divanyolu Street, Istanbul. Her son Abdülmecid honored her with a magnificent funeral, costing 79,000 kuruş, a fortune, and well described by Sir Adolphus Slade in his Turkey and the Crimean War: A Narrative of Historical Events (1867): Female screams at dawn in the palace of Beshik tash, one morning in early May, announced her mourning [of Abdülmecid I] to the passing guards and caiks, and greeted the body which at that early hour was being transported to the caik empire, followed by other caiks with the retinue of the late lady [Bezmialem], to the old menagerie. He was there washed and perfumed according to custom, and lying on a coffin covered with clothing of gold and silver. Preceded by censers and choristers, he was then brought out from inside the palace and placed in the shade of the trees in the central courtyard for a few minutes, while the court imam recited a prayer for the souls of the dead. During his recital, the spectators, taking off their slippers, remained standing on their soles upside down:

The procession was then formed. Military pashas on horseback, in single file, flanked by their grooms and tchiaushe on foot, led the way, followed by a compact body of Arab dervishes singing vigorously. Then three legal dignitaries rode, also in single file, the cazi inquirers of Europe and Asia with the evcaf nazir. A body of Khamedes (royal servants) marched later in order. Then the ministers of state rode in single file; the last three are the Captain Pasha, the Scheick ul Islam and the Grand Vizier. After them rode a body of the Sultan's eunuchs, the leader of which, the kislar agasi, a melancholy looking Nubian elder, immediately preceded the body. The eunuchs of the deceased, scattering newly minted silver coins among the crowd, closed the procession. As the procession passed through the streets, flanked at intervals by troops, numerous spectators in the open spaces sobbed loudly; and although oriental women always have tears and smiles on command, those shed on this occasion were sincere, since sex had lost a lawyer that day, the poor friend. The procession stopped in front of the garden of Mahmoudieh's mausoleum, where, on an elevated slope, the children of the adjacent schools lined up, chanting hymns, and, reforming on foot, proceeded through gilded gates and rose gardens, slowly towards the tomb. When its portals opened, the women of the valeh gathered inside the building to pay the final tribute of respect to their gracious mistress uttered, sad and plaintive; mingle, strangely harmonious, with the songs of the dervishes and the neighing of the driven horses. The body was buried next to that of Sultan Mahmoud II.