Кіріспе

Саяси және әлеуметтанулық тұжырымдама

Либертариандық патернализм – жеке және мемлекеттік институттардың мінез-құлыққа әсер етуінің мүмкін екендігі және заңдылығы, сонымен қатар таңдау еркіндігін сақтай отырып, осы идеяны іске асыру. Бұл терминді мінез-құлық экономисі Ричард Талер және заңгер Касс Санштейн 2003 жылы «American Economic Review» журналында жариялаған мақаласында енгізді. Авторлар өз идеяларын сол жылы Чикаго университетінің құқық журналында жарияланған, тереңірек зерттелген мақаласында одан әрі дамытты. Олар либертариандық патернализмді «сайлаушылардың өздері бағалағандай жағдайына жақсартуға бағытталған» (5-бет) патернализм ретінде қарастырады; назарда болыңыз, патернализм тұжырымы таңдауды шектеуді қажет етеді. Бұл либертариандық, себебі ол «адамдар қалаған жағдайда белгілі бір шаралардан бас тартуға құқылы болуы керек» (1161-бет) деп санайды. «Бас тарту мүмкіндігі» «таңдау еркіндігін сақтайды» (1182-бет). Талер мен Санштейн 2008 жылы осы саяси доктринаны қорғауға арналған «Nudge» кітабын жариялады (жаңа басылымы – 2021 жыл). Либертариандық патернализм асимметриялық патернализмге ұқсас, ол иррационалды мінез-құлық танытатын адамдарға көмектесуге бағытталған саясатты білдіреді, осылайша олардың өз мүдделерін ілгерілетуіне кедері келтірмейді, ал рационалды мінез-құлық танытатын адамдарға минималды түрде ғана араласады. Мұндай саясат сондай-ақ асимметриялы болып табылады, яғни адамдардың рационалды түрде әрекет ететініне сенетіндер де, жиі иррационалды түрде әрекет ететініне сенетіндер де оны қабылдауы мүмкін.

Саясаттардың мысалдары

Дефолтты эффектті пайдалану үшін дефолтты орнату – жұмсақ патерналистік саясаттың классикалық мысалы. Ерікті түрде мүшелерін беруге "бас тарту оңай" жүйесі бар елдерде (егер адам қайтыс болған жағдайда мүшелерін беруден бұрыннан айқын бас тартпаса, ол донор саналады) мүше беруге келісімнің деңгейі, "келісім оңай" жүйесі бар елдерге қарағанда едәуір жоғары. "Бас тарту оңай" жүйесі бар Австрияда келісім деңгейі 99,98%-ды құрайды, ал мәдени және экономикалық жағдайы ұқсас Германияда "келісім оңай" жүйесі болғандықтан, бұл көрсеткіш тек 12%-ды құрайды. Нью-Йорктегі такси жүргізушілері жолаушыларға кабинада орнатылған құрылғы арқылы кредиттік картамен төлеу мүмкіндігі берілгеннен кейін, 15%-дан 30%-ға дейінгі үш дефолтты ұсыныс таңдауы бар экранда, ұсынылған ақыштардың 10%-дан 22%-ға дейін өскенін байқады. Соңғы уақытқа дейін АҚШ-тағы көптеген салықтан кейін жинақталатын зейнетақы жоспарлары үшін дефолтты салым мөлшері нөлді құрады, және зор салықтық жеңілдіктерге қарамастан, көптеген адамдар салым салуды бастауға жылдар бойы кешікті, тіпті бастамады да. Мінез-экономикалық мамандар мұны "статус-квоқа бейімділікке" – өз мінез-құлқынан бас тартуға адамның табиғи қарсылығына және оның қатар жүретін мәселесіне – әрекетке кіріспеуге бейімділікке байланысты деп есептейді. Мінез-экономикалық зерттеулер көрсеткендей, дефолтты салым мөлшерін күрт артқан компаниялар өз қызметкерлерінің салымдарын бірден арттырды. Дефолтты салым мөлшерін арттыру да асимметриялық патернализмнің мысалы. Егер адам табысының нөл пайызын салықтан кейін жинақтап, саналы түрде осы шешімді қабылдаса, ол мүмкіндік оған әлі де қолжетімді, бірақ инерция немесе әрекетке кіріспеу салдарынан жинақтамағандарға жоғары дефолтты салым ставкалары көмектеседі. Бұл екінші мағынада да асимметриялы: егер сіз дефолттар маңызды емес деп есептесеңіз, себебі адамдар зейнетақы жинақтары сияқты маңызды мәселелер бойынша рационалды шешімдер қабылдайды деп ойлайсыз, онда сіз дефолтты мөлшерлемеге мән беруіңіздің қажеті жоқ. Егер сіз дефолттар маңызды деп есептесеңіз, керісінше, сіз дефолттарды көпшілік үшін ең пайдалы деп санайтын деңгейде орнатуға ұмтылуыңыз керек.

Терминнің таңдалуына сын

Либертариандық патернализм терминінің артындағы идеологияға көп сын айтылды. Мысалы, бұл идеология дәстүрлі либертариандық көңіл көтерудің, әсіресе мәжбүрлеуге қатысты алаңдаушылығын толыққанды бағаламайды, керісінше, таңдау еркіндігіне кең мағынада көбірек назар аударады деп айтылды. Басқалары либертариандық патернализм әл-ауқатты жақсартуға ұмтылса да, болашақ бостандықты барынша арттыру сияқты, одан да либертариандық мақсаттарды ілгерілетуге болатынын мәлімдеді.