Кіріспе

Уильям Блейк мифологиясындағы ақыл мен заңның бейнесі – Уильям Блейк мифологиясындағы бір тұлға. Уильям Блейк мифологиясында Уризен (/jʊrɪzən/) – дәстүрлі ақыл мен заңның көрінісі. Ол көбінесе сақалды қарт адам ретінде бейнеленеді; кейде ол ғаламды жарату және шектеу үшін сәулетшінің құралдарын, немесе адамдарды заңдар мен дәстүрлі қоғамның торына түсіретін торларды ұстайды. Бастапқыда Уризен екі бөліктен тұратын жүйенің бір жағын білдірді, ол ақылды, ал оның қарсыласы Лос – қиялды бейнеледі. Блейк мифтік жүйесін қайта құру барысында Уризен – алғашқы адам Альбионның бөлінуінен туған төрт Зоаның бірі, және ол ақылды ұсынуын жалғастырады. Оның Эманациясы, немесе жұптасқан әйел аналогы – Ахания, ол ләззатты символдайды. Блейк мифінде Уризенге көптеген қыздары қосылады, олардың үшеуі дене мүшелерінің түрлерін көрсетеді. Оған сондай-ақ көптеген ұлдары қосылады, олардың төртеуі төрт элементті білдіреді. Бұл ұлдар әкесіне қарсы бүлікке қатысады, бірақ кейіннен Соңғы Сотта бірігеді. Блейктің көптеген кітаптарында Уризен адамзатқа қатысты әртүрлі заңдарын көрсететін төрт кітабы бар.

Кейіпкер

Блейктің түпнұсқалық мифінде, абстракциялардың бейнесі және адам баласының абстракциясы – Уризен бірінші тұлға. Ол өзін қасиетті деп санайды және түрлі күнәларды мыс кітапқа жазады, ол Ньютонның, Мұсаға берген түрлі заңдарының және деизмнің жалпы тұжырымдамасының бірігуі ретінде қызмет етеді, ол адамзатты біркелкілікке мәжбүрлейді. Қалған мәңгіліктер Уризеннің мәңгілікке қарсы шығуына ашуланып, оның жаратылысына күнәның тұстарын сіңіреді. Бұл Уризенді азаптайды, ал көп ұзамай Лос пайда болады. Лос міндеті – Уризенді қадағалау және оған қарсы тұру. Блейктің Орк циклы бойынша Уризен Милтонның Шайтанына ұқсас, шайтандық күш ретінде танылады. Уризен Едем бағында жылан/Орк бейнесін жеңгеннен кейін, Орк бейнесі, Уризеннің ұлы Фузон түрінде, Еврейлер кітабына негізделген оқиғада оған қарсы шайқасады. Уризен, израильдіктерге үйлеріне оралуға кедергі жасайтын бұлт бағанасы ретінде, түнде оларды жетелейтін от бағанасы ретінде Фузонға қарсы шайқасады. Ақырында, Уризен бүлікші ұлын жеңіп, израильдіктерге он өсиет түрінде заңдарды орнатады. Бұл израиль халқының өліміне әкеледі, және Уризеннің заманында израильдіктер де мысырлықтардың тұтқыны сияқты тұтқында болады. Символикалық тұрғыдан алғанда, Орк циклі Уризен мен Орктың бір тұтастың екі бөлігі екенін көрсетеді, Уризен – құрып-жоюшы және ескі мәнді білдіреді, ал Орк – жас және шығармашылық мәнді білдіреді. Блейктің кейінгі мифінде Уризен төрт Зояның бірі, орталық құдайдың төрт еселенген бөлігі. Қалған үш Зоя үштіктің бір бөлігін бейнелейді, ал ол – құлаған, шайтандық бейне, бірақ сонымен қатар жаратушы да. Зоялар арасында ол оңтүстікті және ақыл-ойыды білдіреді. Ол заңдар арқылы әлемді біріктіріп, бақылап отыратын Құдай ретінде сипатталады. Ол өзінің Ахания деп аталатын Эманациясымен байланысты, ол ләззаттың бейнесі, ал ол Уртхона деп аталатын Зояға қарсы, ол қиялдың бейнесі. Оның есімі «Сенің ақыл-ойың» немесе грекше «шектеу» дегенді білдіретін сөзден шыққан. Уризен Блейктің Жаратылыс кітабының басында пайда болады. Ол жарық дүниеге келгенде дауыс естілген кезде пайда болған тұлға, және ол Альбион мен Валаның төртінші баласы. Ол көктегі әскерді бейнелейді, бірақ ол билік етуге құмар болғандықтан, шайтандық құлдырауды бастан кешіреді. Ол мақтанышынан басталып, екі жүзділікке бой береді. Альбион оны іздегенде, Уризен бас тартып, жасырынып қалады, бұл оның құлдырауына себеп болады. Уризен құлағаннан кейін дүние жаратуға кіріседі, ал оның адамзатқа деген қызғанышы Қаһар мен Әділдікті тудырады. Материалдық әлемде оның Luvah ұрлаған жылқылары мен күн арабасы болды. Бұл оның, яғни ақылдың, Луваның, яғни қиялдың солтүстік жерлерін басып алуға тырысуынан болды. Лува қиялға қол жеткізуге тырысқаннан кейін, оның жылқыларын ұрлағаны, білімді білдіретіні, эмоцияның ақылға қалай үстем болатынын көрсетті. Лува құлап, Орк болғаннан кейін, Уризен жылқыларын қайтаруға тырысады, бірақ оларды тек байлауды көреді. Ақырында, жылқылар оған соңғы соттан кейін қайтарылады. Алғашқы еңбектерінде Уризен ақыл-ойына салынған шынжырларды бейнелейді. Уризен де адамзат сияқты осы шынжырлармен байланған. Сонымен қатар, бұл еңбектер Ньютонның ақыл-ойы мен ғалам туралы ағартушылық көзқарас қиялды қалай тұтқындағанын сипаттайды. Өлеңдер ғаламдағы эволюциялық дамуды баса көрсетеді, және «ең қолайлылардың тіршілік етуі» ғаламның бұл ерте нұсқасы төрешілік пен кісі өлтірудің құлаған әлемімен байланысты. Уризеннің қыздары жарық балалары ретінде басталды және планеталардың немесе жұлдыздардың бейнелері болуы мүмкін. Ол құлағаннан кейін олар адам кейпіне айналады. Оның үш қызы бар: Елет, Увет және Она, олар адам денесінің үш бөлігін білдіреді. Олар бірге ұрпақ суын ұйымдастырады, қайғы-қасірет нанын жасайды және темір кітаптан оқиды. Ақырғы үкімде олар Аханияны бақылайды. Оның ұлдары әртүрлі өлеңдерде әртүрлі ұйымдастырылған: Тририль, Ута, Гродна, Фузон, төрт классикалық элементтермен сәйкес келеді; немесе он екі, Зодиак белгілерімен сәйкес келеді, және Дүниежүзілік қабықтың құрылысшылары, адамзатты құлаудан сақтауға тырысады. Блейктің ертедегі аңыздарында олар әртүрлі қалаларда тұрады және Уризеннің заңдарына бағынбайды; Фузон тікелей Уризенге қарсы көтеріледі, оның беліне кесіп, оның әрекеттері үшін айқышқа шегеленіп өлтіріледі. Балалардың кейінгі нұсқаларында олар дана және Уризенмен бірге тұрады. Олар, Уризенмен бірге, Лува Уризеннің билігін басып алғаннан кейін құлайды. Олар құлағаннан кейін тозақта азапталады, және Уризеннің ғылымды жаратуы оларға үстемдігін көрсетеді. Алайда, төрт ұл Уртхона әскерлеріне жетекшілік етеді және Уризеннің билігіне қарсы көтеріледі. Ақырғы үкімде ұлдары қаруларын тастап, Уризеннің егісшіге оралуын тойлайды және орақ жинауға бірігеді. Уризен алтын, күміс, темір және мыс кітаптарын иеленгені сипатталады. Олар ғылымды, махаббатты, соғысты және социологияны бейнелейді, олар өмірдің төрт аспектісі. Кітаптар жеті өлімдік күнәларды жеңуге бағытталған заңдармен толтырылған. Ол үнемі еңбектерін толықтырып отырады, тіпті Оркпен қарсыласқанда да, бірақ кітаптар соңғы сотта жойылған. Мыс кітап Уризеннің әлеуметтік сенімдерін көрсетеді, барлық ауыртпалықты жойып, бір билік астында бейбітшілікті орнатуға тырысады. Заң арқылы махаббатты күштеп орнатуға тырысу мәңгіліктерді Уризеннің алдын алуға тырысқан жеті өлімдік күнәні тудырды. Темір кітап Мистерия ағашында жоғалды және Уризен соғыстарды жасай біледі, бірақ оларды бақылай алмайды. Уризеннің қыздары жарық балалары ретінде басталды және планеталардың немесе жұлдыздардың бейнелері болуы мүмкін. Ол құлағаннан кейін олар адам кейпіне айналады. Үш қызы – Елет, Увет және Она, олар адам денесінің үш бөлігін білдіреді. Олар бірге ұрпақ суын ұйымдастырады, қайғы-қасірет нанын жасайды және темір кітаптан оқиды. Ақырғы сотта олар Аханияны бақылайды. Оның ұлдары әртүрлі өлеңдерде әртүрлі ұйымдастырылған: Тририль, Ута, Гродна, Фузон, төрт классикалық элементтермен сәйкес келеді; немесе он екі, Зодиак белгілерімен сәйкес келеді, және Дүниежүзілік қабықтың құрылысшылары, адамзатты құлаудан сақтауға тырысады. Блейктің ертедегі аңыздарында олар әртүрлі қалаларда тұрады және Уризеннің заңдарына бағынбайды; Фузон тікелей Уризенге қарсы көтеріледі, оның беліне кесіп, оның әрекеттері үшін айқышқа шегеленіп өлтіріледі. Балалардың кейінгі нұсқаларында олар дана және Уризенмен бірге тұрады. Олар, Уризенмен бірге, Лува Уризеннің билігін басып алғаннан кейін құлайды. Олар құлағаннан кейін тозақта азапталады, және Уризеннің ғылымды жаратуы оларға үстемдігін көрсетеді. Алайда, төрт ұл Уртхона әскерлеріне жетекшілік етеді және Уризеннің билігіне қарсы көтеріледі. Ақырғы үкімде ұлдары қаруларын тастап, Уризеннің егісшіге оралуын тойлайды және орақ жинауға бірігеді. Уризен алтын, күміс, темір және мыс кітаптарын иеленгені сипатталады. Олар ғылымды, махаббатты, соғысты және социологияны бейнелейді, олар өмірдің төрт аспектісі. Кітаптар жеті өлімдік күнәларды жеңуге бағытталған заңдармен толтырылған. Ол үнемі еңбектерін толықтырып отырады, тіпті Оркпен қарсыласқанда да, бірақ кітаптар соңғы сотта жойылған. Мыс кітап Уризеннің әлеуметтік сенімдерін көрсетеді, барлық ауыртпалықты жойып, бір билік астында бейбітшілікті орнатуға тырысады. Заң арқылы махаббатты күштеп орнатуға тырысу мәңгіліктерді Уризеннің алдын алуға тырысқан жеті өлімдік күнәні тудырды. Темір кітап Мистерия ағашында жоғалды және Уризен соғыстарды жасай біледі, бірақ оларды бақылай алмайды.

Көріністер

Уризен кейіпкері алғаш рет Блейктің "Еркіндік әні" (1793) шығармасында тікелей аталады. Ол алғаш рет Оракпен дауласы кезінде "жұлдызды патша" деп сипатталады. "Нободддиге" ол "Қызғанаштықтың әкесі" атағын алды және ол құлдандырушы. "Америка – Пайғамбарлық" кітабында ол – Ағарту дәуірінде билік жүргізген зұлым құдай. Бұл еңбекте Уризен әлемді қалай жаратқаны да баяндалады. Содан кейін "Тәжірибе әндері" (1794) жарық көрді, онда ол Тығрының жаратылысы ретінде және көптеген өлеңдерде: "Жердің жауабы", "Тығры", "Адам абстрактысы" және "Құдайлық бейне" болып келеді. Сол жылы "Еуропадағы Пайғамбарлық" еңбегінде Уризеннің өзінен босатылуы және Америка революциясына жауап ретінде "Мыс кітабын" ашуы туралы айтылады. "Уризен кітабында" Уризен – мәңгілікке ден қоятын, мәңгіліктен өзін жаратып алған, және ол – абстракциялардың бейнесі, ал бастапқыда бар адамның абстракциясы болып табылатын мәңгілік өзіне ден қоятын жаратылыс. Ақырында ол қалған жаратылысты жасайды, бірақ мәңгілік мәннің қалған бөлігінен қиналуға ұшырайды. Уризен мәңгілік дін қызметкерінің мәні ретінде көрінеді және оған мәңгілік пайғамбар Лос қарсы тұрады. Оқиғаның кейбір бөліктері кейін "Лос кітабы" және "Ахания кітабы" деп қайта қарастырылды: "Ахания кітабы" Уризеннің ұлы Фузонмен қарым-қатынасын сипаттайды, ал "Лос кітабы" (1795) Уризеннің туындыларын Лос көзқарасынан сипаттайды. "Лос әндері" (1795) Уризеннің заңдарының адамзатқа қалай берілгенін және олардың құлқылық әсерін сипаттайды. Еңбек Орактың пайда болуымен және Уризеннің жоқтауымен аяқталады. Уризен Блейктің Жұбан суреттерінде Аполлонның бейнесі ретінде пайда болады. Ол және оның патшалығы Блейктің "Мильтон поэмасында" сипатталған, және оның күміс/махаббат тағы бар екендігі айтылады. Оның билік ету аймағына оның балалары да кіреді, ал оның айналасын әділдік пен мәңгілік ғылым қоршайды. Бұл шығармада сондай-ақ Уризеннің шайтандық құлауы да сипатталған. "Мильтонның" Уризені – ақыл-ойының нысаны, және Мильтон осыны ілеседі. Ол "Milton's Dream" суретінде Il Penseroso үшін суреттелгендей қайтадан пайда болады. Суретте Уризен үмітсіздік бейнелерімен бірге және нағыз Құдайдың бейнесіне кедергі келтіреді. "Вала немесе Төрт Зоада" Уризен Альбион мен Валаның ұлы болып дүниеге келген және төртінші ұлы екендігі айтылады. Ол Көк әскерінің басшысы болып тағайындалды және материялық күнді басқарды. Бұл шығармада оның құлауы да баяндалған. Уризен "Иерусалимдегі алып Альбионның эманациясы" шығармасында бұрынғы шығармаларға ұқсас түрде көрінеді. Уризен – ғаламды ұйымдастырушы, ал Лос – шебер. Ол Табиғи дінді құрады, және Альбион оянғаннан кейін қайта келген түрінде ол фермер болады.

Алыстыру

Уризеннің гностикалық секталар Демиург деп атаған жаратылыспен айқын ұқсастықтары бар, ол да Ескі Ұпайдың құдайынан туындаған (әсіресе, Блейктің Уризені сияқты, демиург – бұл бейненің бастапқы контекстін кеңейту арқылы немесе оны толығымен жаңасына ауыстыру арқылы жасалған түбегейлі өзгертілген нұсқасы). Сонымен қатар, Блейктің Уризен бейнесіне шабыттандырған тағы бір мүмкін көз – болжамды масондық; Блейк Уильям Стуклидің масондық және друидтық зерттеулеріне қызығушылық танытқан. Блейк Уризенмен байланыстыратын циркуль және басқа да сызу құралдары "Әлемнің Ұлы Сәулетшісі" ретіндегі Құдайға арналған масондық символизмнен алынған.