Кіріспе

Иран ұлтшылдығы – Иран халқының және ұлттық өзіндігі ирандықтарға жататын адамдардың арасындағы ұлтшылдық. Иран ұлтшылдығы – иран мәдениетіне, тілдеріне және тарихына деген махаббаттан, сондай-ақ Иран мен иран халқына деген мақтаныш сезімінен туындаған саяси және әлеуметтік қозғалыстар мен көңіл-күйлер. Ирандағы ұлттық сана ғасырлар бойына қалыптасқан болса да, ұлтшылдық негізінен 20 ғасырдан бері ирандықтардың көзқарасын анықтаушы күш болып табылады. Қазіргі заманғы иран ұлтшылдығы конституциялық революция кезінде пайда болды. Конституциялық дәуірде Иранның біртұтастығы мен патриоттық сезімдерінің жаңаруына мүмкіндік берді. Пахлави әулеті тұсында (1925–1979) Пахлави үкіметінің патриоттық сезімдерді қолдауы арқасында иран ұлтшылдығы қайта жанданды.

Шығу тегі

Иранның діни, мәдени және этникалық шындық ретінде қалыптасу идеясы б.з.д. VI ғасырының соңына дейін жетеді. Саяси идея ретінде ол б.з. III ғасырының жиырмасыншы жылдары Сасанидтердің үгіт-насихатының маңызды бір бөлігі ретінде пайда болды. III ғасыр Ираны универсализм мен ұлтшылдық арасындағы қақтығысқа ұшырады, бұл қақтығыс діни және мәдени салаларда ең айқын көрінді. Бұл қақтығыстың нәтижесі белгілі: дәстүрлі және ұлтшылдық күштер басымдық алды, ал манихейлік универсализм зороастрийлік руханилардың ұлтшылдығына жол берді. Осыған дейін мәдени және діни сипатта болған ирандық ұлттық сана, нақты саяси мәнге ие болды, Персия мен парсыларды Ērān šahr орталығына, яғни тақ пен діннің екі күшіне негізделген және ежелгілік пен архаизм идеологиясымен қолдау көрсетілген мемлекеттің орталығына қойды. Бұл идеология Сасанидтер кезеңінде күшейіп, Хосров I-нің (531-79 ж.б.з.) ұзақ билігінде ең жоғары деңгейге жетті. Әрине, экономикалық және әлеуметтік факторлар негізінен ауыл шаруашылығына негізделген қоғамдағы күшті топтардың – аристократиялық жер иелерінің, жауынгерлердің және руханилардың жеңісіне жағдай жасады. Бұл – Таяу Шығыс тарихындағы ирандық жерлерде түрлі ирандық мұсылман династияларының өркендеу кезеңі. Бұл термин ерекше аталады, себебі ол Аббасидтердің араб билігінің әлсіреуі мен XI ғасырда Сельджук түркілерінің пайда болуы арасындағы кезеңді білдіреді. Ирандық қайта жандану ирандық аумаққа негізделген ирандық қолдаудан және ең бастысы – исламдық формадағы қайта жанданаған ирандық ұлттық рух пен мәдениеттен тұрды.

Сафавилердің кезінде ирандық-шииттік сәйкестік

Сафавилер тұсында Иран саяси бірлігін қайта жаңартты және ерекше діни үлгіге ие болды. Шиит исламы мемлекеттік ресми дін ретінде бекітілді және осыдан бастап иран халқы үшін жаңа этно-діни сәйкестікті құруда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, Сафави империясының күшеюі Батыс Азия мен Солтүстік Африкадағы көршілес Осман империясымен (әсіресе, ғасырлар бойы Иранның геосаяси және идеологиялық басты қарсыласы), Үндістандағы Моғол империясы және Орталық Азиядағы Өзбек империясының күшеюімен бірге болды – барлығы да Сүнни исламын ұстанды. Осы саяси бірлестіктердің құрылуы Иранның шиит саяси ерекшелігін қалыптастыруға көмектесті. Бұдан бөлек, парсы тілінің ислам әлемінің көп бөлігінде беделін арттыруға септігі тиді. Парсы әдебиеті Иран мен Солтүстік Кавказдан Парсы шығанағына дейінгі жерлерден өзге, Балқаннан Орталық Азияға және Үндістан субконтинентіне дейін тарады.

Қажар дәуірі - қазіргі ұлтшылдықтың басталуы

Қазіргі Иран ұлттық қозғалысы 19 ғасырдың соңында басталды. Иран ұлтшылдығының пайда болуы 19 ғасырдағы аймақтағы еуропалық отаршылдыққа жауап ретінде туды, бұл Кавказдағы Каджарлардың иеліктерін жоғалтуға әкеп соқты. 19 ғасырдың барысында, 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысы және 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы, сондай-ақ 1813 және 1828 жылдардағы Гулистан және Түркменчай шарттары арқылы Иран Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы, қазіргі Грузия, Дағыстан, Әзірбайжан және Арменияны құрайтын аумақтарын Ресей империясына беріп қойды. Бұл территориялар ғасырлар бойы Иранның бөлігі болып келді. Осы ұлтшылдардың алғашқы мақсаттары – феодалдық жер иелену жүйесін жою, үкіметтік жайсыздық пен жемқорлықты тоқтату, сондай-ақ ирандық ресурстарды шетелдіктерге кең көлемде тарату – модернизаторларға да өте тартымды болды.

Қазіргі ұлтшылдық

Қазіргі Ирандағы ұлтшылдық 1906 жылға дейін жетеді, осы жылы дерлік қан төгілмейтін конституциялық төңкеріс Иранның алғашқы парламентін құрды. Реза Шах өзінің ерекше секулярлық идеологиясымен сіңіріп, Иранға исламның ықпалын азайту арқылы ирандық ұлтшылдықты қалыптастыруға көмектесті. Ислам соттарының орнына еуропалық құқықтық саясатты енгізу арқылы Шах мемлекеттік бюрократияның тиімділігіне сенімділік арттырып, күшті ирандық ұлтшылдық сезімін қалыптастырды. 1935 жылы Реза Шах шетелдік делегаттар мен Ұлттар Лигасынан ресми хат-хабарларда «Иран» терминін пайдалануды сұрады. Бұдан өзге, Реза Шах исламға дейінгі парсы патшалары мен мифологиялық кейіпкерлерді құрметтеу үшін түрлі қалалардың атауларын өзгертуге тырысты және Иранды жаңғырту арқылы муллалардың билеуін азайтуды көздеді. Осылайша, Пахлави әулеті елде секулярлық ұлтшылдықтың бір түрін қалыптастыру жолына бел буды, бұл жол ақырында елдің дін қызметкерлерімен қақтығысқа әкелді. Ирандық ұлтшылдық 1951 жылы Иранның мұнай байлығын мемлекеттік меншікке алу қозғалысында шешуші күш болды. Мосаддықтың Иран мұнайын мемлекеттендіру мақсаты 1951 жылы іске асты. Иранға өзінің маңызды ресурстарын толық бақылауға беруге мүмкіндік бергенімен, AIOC және басқа да еуропалық бағдарламалар халықаралық бойкотқа қатысты, бұл Иран экономикасының төмендеуіне себеп болды. АҚШ пен Ұлыбританияның көмегімен Мосаддықтың қызметтен алынуынан кейін Реза Шахтың ұлы және мұрагері Мұхаммед Реза Пахлави билігін сақтап, газ бағасының өсуін Ирандағы жаңғыртуды кеңейту үшін пайдаланды. Ирандық ұлтшылдық дискурсы көбінесе Иранның исламға дейінгі тарихына назар аударады. 20 ғасырда осы романтикалық ұлтшылдықтың әртүрлі аспектілері «Арийлердің нұры» сияқты атақтарды қолданған Пахлави монархиясымен де, одан кейін келген Ислам Республикасының кейбір көшбасшыларымен де пайдаланылды. Ирандық ұлтшылдардың көпшілігі секулярлық көзқарасты ұстанса да, «Діни ұлтшылдар» деп аталатын топ бар, олар ирандық ұлтшылдар болып табылады, сонымен қатар дінге берілген мұсылмандар.