Кіріспе

Аймер Мод (1858 жылдың 28 наурызы – 1938 жылдың 25 тамызы) және Луиза Мод (1855–1939) – Лев Толстойдың шығармаларын ағылшын тілінен аударған аудармашылар. Аймер Мод сонымен қатар досы Толстойдың «Толстойдың өмірі» атты өмірбаянын жазған. Көп жылдар бойы Ресейде тұрғаннан кейін, Модтар қалған өмірін Англияда Толстойдың еңбектерін аударумен және оның шығармаларына қоғамның қызығушылығын арттырумен өткізді. Аймер Мод ХХ ғасырдың басындағы прогрессивті және идеалистік бірнеше қозғалысқа да қатысты.

Отбасы мен Ресей

Айлмер Мод Ипсвич қаласында, Англия шіркеуінің дін қызметкері, пастор Ф. Х. Мод пен квакерлік ортадан шыққан оның әйелі Люсидің ұлы ретінде дүниеге келді. Отбасы жаңа салынған Қасиетті Үштік шіркеуінің жанында тұрды, ал пастор Модтың уағыздары үлкен қауымды жинауға көмектесті. Викарийдің алғашқы уағыздарының бірнешеуі "Ниневия: Англияға ескерту!" сияқты қоздырғыш тақырыптармен жарияланды, бірақ кейін ол Евангелиелік англиканизмнен Англо-католик шіркеуінің одағына ауысты. 1868-1874 жылдары Христос ауруханасында білім алғаннан кейін, Айлмер 1874-1876 жылдары Мәскеу лицейіне оқуға түсті және 1877-1880 жылдары онда оқытушы болып жұмыс істеді. Осы уақытта ол Мәскеудегі белсенді ағылшын қауымымен танысып, олардың әуесқойлық театрлық қойылымдары мен пікірталастарына қатысып, көп шахмат ойнады. Оның шахмат серіктестерінің бірі Арчибальд Миррилейс оны шотландтарға тиесілі Мьюр және Миррилейс универмагының кілем бөлімін басқаруға шақырды. Бұл Модтың Англо-Ресей кілем компаниясының бизнес-менеджері, содан кейін директоры болуына әкелді. Осы лауазымына қарамастан, ол британдық әріптестерінің "кәсіпкерлік рухын қабылдамады", орыс қоғамына қызығушылық танытып, сол кездегі екі мәдениет арасындағы маңызды делдал ретінде танылды. Луиза Мод Мәскеуде Луиза Шенкс болып дүниеге келді, ол Джеймс Стюарт Шенкстің сегіз баласының бірі, ол Шенкс және Болиннің негізін қалаушы және директоры, "Ағылшын дүкені" (Magasin Anglais) еді. Луизаның екі әпкесі суретші болды: Мэри Толстоймен танысып, "Махаббат бар жерде Құдай бар" кітабына иллюстрациялар дайындады, ал Эмили суретші және Передвижники толық құрамына алғаш рет қабылданған әйел болды. Луиза 1884 жылы Мәскеудегі британдық вице-консулдықта өткен англикандық рәсімде Айлмер Модқа тұрмысқа шықты, олардың бес ұлы болды, олардың біреуі дүниеге келмей қалды. Айлмер Мод 1888 жылы Толстоймен танысты, оны Модтың әпкесі Люсияға үйленген дәрігер Петр Алексеев таныстырды. Мод жиі келіп тұратын, оған құрметпен қарап, дос болатын, теннис пен шахмат ойнап, ұзақ әңгімелесетін, бірақ 30 жыл үлкен жазушымен әрдайым келіспейтін. Толстой да Луиза мен отбасына барып, тіпті балаларға "қағаздан әтеш" жасауды үйретті. Модтар Англияға қоныс аударғаннан кейін Толстой мен Айлмер Мод үнемі хат алмасып тұрды, Мод Толстойды Ясная Полянадағы орталыққа бару үшін кейде Ресейге сапар шегетін. 1902 жылы Толстой Модқа өзінің өмірбаянын жазуға рұқсат берді.

1897 жылдан бастап: Англия және саяхат

XIX ғасырдың соңында Ресейдегі көптеген британдық кәсіпкерлер өркендеп, ерте зейнеткерлікке шығуды жоспарлады; Айлмер Мод 40 жасқа толғанға дейін саудамен айналысуын тоқтатты. Ол Луизамен бірге 1897 жылы Англияға келді. Бастапқыда отбасы Кройдон қаласында қысқа ғана уақыт тұрды, онда Толстойлық идеалдар мен бейбітшілікке сенетін «Ағалық шіркеу» тобының мүшелері болды. Олардың келесі үйі Эссекс графтығындағы Уикхэм фермасы, Бикнахрде орналасқан, ол Кок Кларкстағы көршілес «Бауырлас шіркеу» коммунасымен байланысты болды. Олар коммунаны құруға көмектесті және 1899 жылға дейін оған қаржылық қолдау көрсетті. Олардың кем дегенде екі ұлы Сафрон Уолдендегі Достар (квакер) мектебінде оқыды. 1898 жылы Мод Толстой қолдаған Духоборлар тобының өкілдерімен бірге Ливерпульден Квебекке кемемен сапар жасады. Духоборлар өз нанымы үшін Ресейде қуғынға ұшырап, Канадаға қоныс аударуды қалаған. Мод өзі үшін бірінші сыныпты кабинаны ұйымдастырғаны үшін «Толстойлық емес әрекет» жасағанын мойындады. Мод бұл сапар мен Духоборлар туралы «Ерекше адамдар» (1904) атты кітабында жазды. Модтар көп ұзамай Челмсфорд маңындағы Ұлы Баддоуға көшіп, «Фабиан қоғамының» және кооперативтік қозғалыстың мүшелері болды. Айлмер 1907 жылдан 1912 жылға дейін «Фабиан» ұлттық атқару комитетінде болды, қоғам үшін лекция оқыды және Джордж Бернард Шоумен бірлесіп олардың бір памфлетін жазды. Жазушы Уильям Лофтус Хейрдің айтуынша, оның лекция беру қабілетіне «жағымды күлімдеу, еркектік және сабырлы мінез-құлық» және «әдемі дауыс» тән болған. Хейр оны «айқын, сенімді, білім беруші, көндіруге бейім» спикер деп сипаттады. Уикхэм фермасын тастағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Мод қауымдық өмірге күмәнмен қарады, оның тек күшті көшбасшы немесе ортақ дәстүрлер болған жағдайда ғана сәтті бола алатынын сезінді және Пурли коммунасын «ерекше орталық» деп атады. «Толстой қозғалысының ең қайғылы жағы – жанжалдың көптігі болды…» Айлмер Мод Толстойдың идеяларына қатаң мойынсұнбағанмен және түрлі істер мен науқандармен байланысты болғанмен, ол Толстойға деген құрметін ешқашан жоғалтпады, тіпті оның көзқарастары әртүрлі болған кезде де: «…Толстой адал да дана болса да, ол барша адамдар сияқты қателеседі…» Бірақ бұл туралы Модтың «Мари С. Стопстың өмірбаяны» (1924) немесе «Мари Стопс: оның еңбегі мен ойындары» (1933) кітаптарында ешқандай сілтеме жоқ. Стопстың тұрмысқа шыққан әйелдерге контрацепцияны тегін қолжетімді ету науқанына да Мод қолдау көрсетті. Мод Британдық Солтүстік Ресей экспедициялық корпусымен бірге Ресейдегі Архангельск қаласына (қазіргі Архангельск) сапар жасады. 60 жастағы лекторы өзін «большевиктерден» атылып жатқанда тапты, бірақ ол күреске қарағанда идеяларға көбірек қызығушылық танытты. Кейін ол Ресей революциясына тап болған «әлемдік мемлекет қайраткерлері» әлемді «демократия үшін қауіпсіз» ету мүмкіндігін жіберіп алды деген пікір білдірді. Өмірдің соңғы жылдарында Модтар Толстойдың шығармаларының толық жинағын дайындаумен айналысты. Олардың жеке қаражаты азайып барады, бірақ 1932 жылы Айлмер Модқа әдебиетке сіңірген қызметі үшін мемлекеттік зейнетақы тағайындалды. 1938 жылы 80 жасында қайтыс болған ол газеттерде «Толстой туралы білуші» және «Толстойдың досы» деп сипатталды. Луиза келесі жылы қайтыс болды.

Әдеби қызмет

Көп жағдайда, Л. Толстойдың көркем шығармаларымен Луиз айналысты, ал философиялық жазбаларын Эйлмер зерттеді. Ол, сондай-ақ, Чарльз Ф. Кэзеновпен Лондондағы әдеби агенттікте баспагерлер, қаржыландыру және басқа да іс-шаралар туралы сөйлесті. Оның көптеген хаттарында достарына жолданған хаттармен қатар, қолдаған мәселелері үшін үгіттеген хаттар да болды, тіпті газеттердегі рецензиялардағы қателерді түзету туралы хаттар да бар еді: мысалы, Модтар «француздық» Толстой жазуын қабылдамады. Мод Толстойдың толық жинағын шығаруды қалап, қаржыландыру мен қолдау үшін науқанға көмектесу үшін достары мен таныстарын шақырды. Бернард Шоудың айтуынша, ең танымал шығармалардың көптеген бәсекелес басылымдары болды, олардың кейбіреулері «өте нашар» болды, себебі Толстой аударма құқықтарынан бас тартқан. Шоу «The Times» газетіне оқырмандарын «Толстойдың қоғамдық ниеті сәтсіз аяқталғанын» еске түсіріп, «авторлық құқықпен қорғалған басылымның артықшылықтарын» спонтанды түрде беруге және «толық жинаққа жазылуға» шақырды. Шоудың қолына Арнольд Беннетт, Артур Конан Дойл, Гилберт Мюррей және Х.Г. Уэллс сияқты әдеби тұлғалардың көптеген қолдары қосылды. Томас Харди жеке хаттарын қосты, бірақ негізгі хаттағы барлық мәселелер бойынша пікір білдіруге лайықты емес деп ойлады. Констанс Гарнеттің аудармаларын бағалайтын бір оқырманнан наразылық хаты келгеннен кейін хат алмасу жалғасты, Мод «Толстой менің әйелімнің «Қайта тірілу» аудармасын мақұлдағанын» айтты, ал Шоу толық жинақтың қажеттігін, «әрине, барлық жерде аударылатын» «үлкен романдардан» асып түсетінін, себебі басқа аудармашылар «пудингтен ең дәмді бөліктерін алып қойған» еді. Ол Модтың Толстойға деген «шынайы қарым-қатынасын» Хенрик Ибсеннің аудармашысы Уильям Арчермен немесе Рихард Вагнердің Эштон Эллисімен салыстырды. Модтар 1928 және 1937 жылдар аралығында Оксфорд университетінің баспасынан шыққан 21 томдық «Толстойдың жүз жылдық басылымы: Лев Толстойдың шығармалары» басылымын шығару арқылы мақсатына жетті. Толық жинақ 9 гинеяға сатылды. Ерлі-зайыптылар соңғы томның жарық көргенін көрді, ал Эйлмер бір жылдан кейін қайтыс болды. Олардың еңбектері өмірлерінде жоғары бағаланды және бүгінгі күні де құрметке ие. Олардың еңбегін ең жоғары бағалаған Толстой: «Екі тілді жақсы білетін, аударманың мәніне терең бойлай алатын олардан жақсы аудармашы табу мүмкін емес», - деді. Толстой Модтардың еңбегін үнемі мақтап, кейде оларға көмектесті: «Севастополь және басқа да әскери әңгімелер» аудармасы үшін Толстой оларға «қазіргі томды дайындау үшін қажетті ақпарат пен түсіндірмелерді» ұсынды және «Менің жазбаларымның аудармаларын жариялау маған ғана қуаныш сыйлайды» деді.