Джон Огилби: Шотландиялық аудармашы, картаграф және театр кәсіпкері

Кіріспе

Шотланд аудармашысы, импресарио және картограф (1600–1676)

Джон Огилби (сонымен қатар Огельби, Огливи; 17 қараша 1600 – 4 қыркүйек 1676) – шотланд аудармашысы, импресарио, баспагер және картограф. Ол, мүмкін, Джеймс Огилвидің, 1-ші Эйрли графының жартылай ағасы болған, бірақ екеуі де мұны ашық мойындаған жоқ. Огилбидің ең белгілі еңбектеріне Вергилий мен Гомердің шығармаларын аудару және Эзоптың мысалдарының нұсқасы кіреді. Огилби Дублиннің Вербург көшесінде Ирландияның алғашқы театрын, ал Реставрациядан кейін – сол елдің алғашқы Корольдік театрын ашты. Огилби король Карл II-нің тәж кию рәсіміне ұйымдастыру жұмысына елеулі үлес қосты. 1666 жылғы Ұлы өрттен кейін Огилбидің Лондон қаласының ірі картасы нақты өлшеулерге негізделді, ал оның «Британиясы» Англия мен Уэльстің алғашқы жол атласы болып табылады, ол өлшеулер мен есептеулерге сүйене отырып, масштаб бойынша салынған.

Балалық шағы мен жастық шағы (16001618)

Джон Огилбидің туған жері мен әкесінің кім екені тарихи тұрғыдан нақты белгісіз; Огилбидің алғашқы өмірбаяндарының көпшілігі оның көмекшісі Джон Обридің, Обридің «Қысқаша өмірлер» жинағына – Огилби және басқалардың өмірбаяндарының топтамасына – жазған жазбаларына сүйенеді. Обридің баяндамасының дұрыстығы күмәнді; Обри Огилбидің өзінің тегі туралы ашық айтпағанын, тек 1600 жылы «Эдинбургқа жақын» «жақсы отбасынан» туғанын айтқан. Кейінгі зерттеулер 1653 жылы Огилби белгілі астролог Элиас Эшмолмен кеңескенін және Эшмол кейіннен Огилбидің гороскопын өзінің көрнекті тұлғалардың гороскоптарының жеке жинағына қосып алғанын анықтады. Гороскопқа нақты деректер қажет болды; Эшмол Огилбидің туған жерін «Киллемеур» (Данди қаласының жанындағы Кирриемұир) деп, ал нақты күні мен уақытын 1600 жылдың 17 қарашасы, сағат 04:00 деп көрсеткен. Огилби өзін кем дегенде Джеймс Огилвидің, Эйрлидің 1-ші графының, туған ағасы деп есептеді, ол Джон Огилбиге (үлкені), Эдинбургтегі жақсы тігіншіге, асырап алу үшін берілген. Ол, көп болса, Лондонның «Мерчант Тейлорс» грамматикалық мектебінде білім алған. Он бір жасында Огилби Лондондағы үш рұқсат етілген би шеберінің бірі – Джон Дрейпердің шәкірті болды. Сол кезде би шебері «грамматика (шешендік), риторика, логика, философия, тарих, музыка, математика және басқа да өнерлер» саласында білікті болуы керек еді: «Ескі үлгілерде» билеу дағдысы жоғарғы топ үшін қажетті дағды саналды. 1617 жылы Дрейпер «Грей Инн» заңгері болды және Огилбиді, ол сол кезде биші және мұғалім ретінде өте жақсы дамыған, шәкірттік мерзімінен босатты, оған өздігінен шеберлікпен айналысуға және театрлық қойылымдарға қатысуға мүмкіндік берді. Алайда, 1619 жылдың ақпанында (18 жасында) маска киіп билеген кезде құлап, өмір бойы мүгедек болып қалды және бишілік мансабы аяқталды, бірақ мұғалімдік қызметі тоқтаған жоқ.

Ерте жастағы адамдар (1619-1633)

Джон Огилбидің ерте жастық шағы туралы ақпарат шектеулі. Ашмолдың гороскопы бойынша, 1625 жылы Огилби "қос күнделікті қызбадан" зардап шекті – бұл малярияның бір түрі. Ол, әдетте, полковник сэр Чарльз Ричтің басшылығымен Төмен елдерде соғысқанда жұқтырған болуы керек. 1626 жылдың мамырында ол граф Мансфилд әскерінде лейтенант шенімен қызмет еткен, кейіннен 1626 жылдың шілдесінен 1627 жылдың маусымына дейін Дюнкеркте әскери тұтқынға алынған. 1627 жылдың маусымынан қарашасына дейін Огилби Сент-Мартен-де-Ре ағылшын қоршауындағы аман қалған азаматтардың бірі болды және Англияға жабдықтау кемесінің капитаны міндетін атқарды.

Ирландия (1633 - 1646)

1633 жылдың тамызында, жаңадан тағайындалған Ирландияның Лорд-депутаты, Стрэффордтың 1-ші графы Томас Уэнтворт Огилбиді Ирландияға әйелі мен балаларына би үйретуші және оның күзетші жасағының құрамына қабылдады. Дублинде Огилби Ирландияның алғашқы театрын – Вербург көшесіндегі театрын ашты. 1637 жылы осы жобаның нәтижесінде және бәсекелестерді ұстау мақсатында Уэнтворт Огилбиді Ирландиядағы ревельдердің шебері етіп тағайындады, оған өнер көрсетуге рұқсат беру және тыйым салу өкілеттігі берілді. Театр төрт жыл бойы жұмыс істеді; ол аралас табысқа ие болды, бірақ 1641 жылғы ирландтық көтерілісі салдарынан жабылуға мәжбүр болды. Театр және биден қол үзген Огилби уақытын латын тілін оқып үйренумен, содан кейін Вергилийдің барлық туындыларын аударумен өткізді.

Жазушы және баспагер, неке (1647−1660)

Огилби 1647 жылдың қаңтар айында Англияға оралды, бірақ үйіне қайтар жолында кеме апатқа ұшырады. Ол өзінің Вергилий аудармасының қолжазбасын су өткізбейтін қаптамаға мұқият салып, оқиғадан аман қалды және 1648 жылдың қазан айында роялисттер мен ақсүйектердің қолдауымен жарияланды. 1650 жылы Огилби алпыстан асқан жесір, өзінен 17 жас үлкен Кристиан Хансдонға үйленді. Келесі жылы ол өзінің еңбегінің алғашқы басылымын шығарды, оны Фрэнсис Клейн суреттермен безендірді. Огилбидің мәтін нұсқасы өте сәтті болды, келесі 15 жылда бес рет қайта басылды. Огилби келесі бірнеше жылда Гомердің "Илиада" эпопеясының жаңа аудармасын жасау және жариялау ниетімен грек тілін үйренді; ол оны шамамен 5000 фунт стерлингтік құнмен жасалған ұлы туынды деп жоспарлаған. Бұл жобаға әр суреті 10 фунт стерлинг тұратын гравиюралар жасау үшін демеушілік қажет болды, бірақ ол тек 47 демеуші ғана таба алды. 1660 жылдың наурыз айында жарық көрген еңбек 600 беттен тұрды, бірақ Огилби жоспарлағандай көп суреттелмеді. Огилбидің роялисттік көзқарастары белгілі болғандықтан, пуритандық үкіметті ренжітуден сақтануға тиіс болған меценаттар үшін ол қауіпті еді.

Монархияны қалпына келтіру, Ұлы өрт және Корольдік космограф (16611676)

Карл II-нің қайта орналасуы Огилбиге қайтадан жақсылық әкелді. 1661 жылы оған «Корольдік баспахана шебері» атағы берілді. Чарльздың тәж кию рәсімі 1661 жылғы 23 сәуірде – Георгий күніне жоспарланған. Лондон қаласының Кеңесі Огилбиді Лондон мұнарасынан Уайтхоллға дейінгі тәж кию шеруі үшін «сөздер, әндер және жазулар» жасауға шарт жасасты. Бір жылдан кейін Огилби Ирландиядағы «Ревлз» шебері болып қайта тағайындалды және Дублиндегі Смок-аллеяда жаңа театр салуды бастады. 1663 жылы Смок-аллеяда қойылған Кэтрин Филлипстің «Помпей» музыкалық пьесасының либреттосында Огилби күйлердің авторы ретінде көрсетілген. Ирландияға екінші рет келгені қысқа ғана уақытқа созылды; 1664 жылдың шілдесінде ол обаға шалдыққан Лондонға оралды және өгей ұлын өзінің орнына қалдырды. 1665 жылы ол «Эзоптың мысалдары» кітабының екінші, қайта қарастырылған басылымын шығарды, осы жолы оны Венцеслаус Холлардың гравюраларымен безендірді. Ұлы өрттен кейін Лондон корпорациясы Огилбиді және оның әйелінің немересі Уильям Морганды «сенімді сарапшылар» ретінде тағайындады, олар Роберт Хук басшылығымен төрт сенімді джентльменнен тұратын топтың мүшелері болды, қаланың даулы жерлерін анықтау үшін жұмыс істеді. Огилби кейін «Лондон қаласының және оның айналасындағы жерлердің ең дәл картасын» жасады деді. 1668 жылы ол Уайтфрайрсте жаңа үй сатып алды және баспа және шығару жұмысын қайта бастауға дайын болды. Огилбидің келесі маңызды жобасы – Қытай, Жапония, Африка, Азия және Америка атластарының сериясы болды. Олардың біріншісі 1689 жылы жарияланған «Голланд Ост-Инд компаниясының Қытайдың Ұлы Татар ханына жасаған елшілігі» болды. Бұл кітап негізінен Иоганн Ньеухофтың голланд басылымының ағылшын тіліне аудармасы және голланд гравюраларының көшірмелері болды. Огилбидің «Африка» атласы 1670 жылы жарық көрді, одан кейін «Atlas Japanennsis» (1670), «Америка» (1671), «Atlas Chinensis» (1671) және «Азия» (1673) атластары жарық көрді. 1671 жылы Ұлыбританияның егжей-тегжейлі картасын және атласын жасау туралы ұсынысына жауап ретінде король Огилбиді Корольдік космограф етіп тағайындады. Космографтың қызметі туралы Паркер 1674 жылға қарайды. Зерттеу құны және оның нәтижесінде жасалған карталардың бағасы белгісіз, бірақ Огилби «Лордтар кеңесі» – Сыртқы істер кеңесінің кеңесшілері жасаған алдын ала бағаны 14 000 фунт стерлинг деп атады (1670 жылы 14 000 фунт стерлинг бүгінгі күні шамамен <есептелген сома> тең). Огилби лотереялар ұйымдастыру және Роберт Хуктің көмегімен, ол Корольге, Лондон корпорациясының Кеңесіне және Алдермендер сотына, сондай-ақ ақсүйек отбасыларына көптеген өтініштер жіберді, осы үлкен соманы жинау үшін көп еңбек етті. 1925 жылы географ сэр Герберт Фордхам былай деп жазды: «Жолдарды өлшеу екі рет ғана жасалды: Джон Огилбидің 1671 жылы және Джон Кэридің келесі ғасырдың соңында. Екеуінің де нәтижелерін жариялау үшін үкімет ешқандай қадам жасаған жоқ, бұл мәселе жеке және коммерциялық кәсіпорындарға қалдырылды».

The Restoration of Charles II brought favour back to Ogilby. In 1661, he was granted the unpaid title "Master of the Royal Imprimerie" (King's Printer). With Charles' coronation scheduled for 23 April 1661 – St. George's Day – the Common Council of the City of London contracted Ogilby to "compose speeches, songs and inscriptions" for the coronation procession from the Tower of London to Whitehall. A year later, Ogilby was again made Master of the Revels in Ireland, and he started building a new theatre in Smock Alley, Dublin. The libretto of Katherine Philips' musical play Pompey, which was performed at Smock Alley in 1663, credits Ogilby as the composer of the tunes. His second sojourn in Ireland was short lived; in July 1664, he returned to plague stricken London, leaving his step son to take his place. In 1665, he published a second, revised edition of The Fables of Aesop, which was this time illustrated with prints by Wenceslaus Hollar. After the Great Fire, the Corporation of London appointed Ogilby and his wife's grandson William Morgan as "sworn viewers", members of a group of four trustworthy gentlemen directed by Robert Hooke, to plot disputed property in the city. Ogilby later made what he called "the most accurate Survey of the City of London and Libertyes therof that has ever been done". By 1668, he had a new house in Whitefriars, and was ready to resume his printing and publishing work. Ogilby's next major venture was a series of atlases of China, Japan, Africa, Asia and America. The first of these was An Embassy from the East India Company of the United Provinces, to the Grand Tartar Cham Emperor of China, which was published in 1689. This book was substantially a translation of Johan Nieuhof's Dutch publication of the same name with English copies of the Dutch engravings. Ogilby's Africa appeared in 1670 and was followed in rapid succession by Atlas Japanennsis (1670), America (1671), Atlas Chinensis (1671) and Asia (1673). In 1671, in response to his proposal to make a detailed survey and atlas of Great Britain, the King appointed Ogilby Royal Cosmographer. efn|name=Cosmographer|Parker gives 1674;

The cost of the survey and the resulting maps is not known but in a prospectus, Ogilby quotes a preiminary estimate made by the "Lords Referees" – advisors to the Privy Council – as £14,000 (equivalent to about £0.014 in 1670 is equivalent to about <calculated amount> in recent years million today). Ogilby worked hard to raise this considerable sum by holding lotteries, and with assistance from Robert Hooke who made multiple petitions to the Crown, the Court of Common Council and Court of Aldermen of the Corporation of London and to noble families. Writing in 1925, geographer Sir Herbert Fordham said:
twice only has there been such [measurement of roads]: that of John Ogilby, in 1671 5, and that of John Cary, quite at the end of the following century. In neither case, singularly enough, did the Government take any steps for the publication of the results of the survey, everything being left, in this respect, to private and commercial enterprise.

Өлім

Огилби 1676 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды және сэр Кристофер Реннің жаңа лондондық шіркеулерінің бірі – Сент-Брайд шіркеуінің мазарында жерленді. Огилби 1675 жылдың 27 ақпанында жасалған өсиетімен барлық мүлкін қалдырды. Оның мүлкінің құны тіркелмеген, бірақ Британ мұражайында Роберт Морденнің Огилби коллекциясынан "сатылмаған" кітаптар мен карталарды сату туралы хабарламасының көшірмесі сақталған, олардың құны 517 фунт 50 пенни деп көрсетілген (1691 жылы 517 фунт 50 пенни бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сома> тең).