Кіріспе

Уолтер Вангериннің кітабы

көне ирланд қолжазбасы

"The Book of the Dun Cow" (1978) – Уолтер Вангериннің кіші жазған фантастикалық роман. Ол Джеффри Чосердің "Кентербери ертегілерінен" алынған "Кежекшінің әңгімесі" бойынша бейімделген "Шантилер мен Түлкі" мысалына шала негізделген. Оның екі жалғасы бар.

Сыншыларының қабылдауы және марапаттары

"Дун сиырының кітабы" Нью-Йорк Таймс газетінің "Жылдың үздік балалар кітабы" атағын алды, ал оның тұңғыш қағаздық басылымы ғылыми фантастика саласындағы бір жылдық АҚШ Ұлттық кітап сыйлығына ие болды.

Сюжет

Роман батыры, әтеш Чонтклирдің, оның тауықтар тобына басшылық етуімен және оның қорасын қоршаған жерді басқаруымен басталады. Оқиғалар адам баласы әлі Жер бетіне келмеген заманда (Жаратылыс кітабынан бұрынғы дәуірде) орын алады. Адамдардан бұрын жануарлар Жерге жаратылды, олардың міндеті – Жердің ортасында тұтқындалған ежелгі зұлым Вирмнен әлемді қорғау. Чонтклир жаман билеуші болмаса да, мінезінде кемшіліктері бар, тез ашуланып, өзін маңызды санаушы. Романның алғашқы тарауларында бірнеше маңызды кейіпкерлер, сондай-ақ кітаптағы басты қарсыластар – Вирм мен Кокатристің шығу тегі анықталады. Чонтклир күндерін қорасына басып кірген жалбақ тышқанмен күресуге және жаңа келген, қайғыдан мұңайып, үнемі зар жылап жүрген Мундо Кани итімен танысуға тырысады. Осы уақытта оқырманға өзен арғы жағындағы басқа ел көрсетіледі. Осы жерде автор кітаптағы зұлымдықты таныстырады. Чонтклирден алыс жерде Сенекс есімді тағы бір әтеш тұрады. Ол нашар билеуші, ал оның қарамағындағылар оны ештеңеге лайық деп санамайды. Сенексті ең көп мазалайтын нәрсе – ұлының жоқтығы, ол оны қатты сағынады. Бір күні оған арман арқылы Вирм сөйлейді. Вирм Сенекске оған сенуді және өзіне ұл сыйлау үшін күтуді бұйырады. Сенекс арманындағыдай істейді, көп ұзамай жұптасудың табиғи тәртібіне қарсы келіп, жұмыртқа салады. Соңында жұмыртқадан құрт шығады, бірақ одан пайда болған нәрсе сөзбен сипаттауға келмейтін қорқыныш. Кокатрис есімді зұлым жаратылыс дүниеге келеді. Ол тауықтың басы, қанаты мен аяқтарына ие, бірақ жұқа, сұр, қабыршақты, жылан тәрізді денесі бар. Ол Сенексті өлтіріп, патшалықты өзіне қаратып алады. Кокатристің тілі болып табысатын жалғаншыл бақа базилиск жұмыртқаларын айналдырады. Ол зұлым тиранға айналады және өзінің билігі астындағы барлық тоқпан жұмыртқа салатын тауықтарды зорлай бастайды, зұлым базилисктердің әскерін тудыру үшін; ол өзінің еркіне қарсы шыққандарды (бақаны да олармен өлтіреді) талқандау үшін қолданатын улы жыландар және елді жою үшін. Бірнеше жануарлар елден қашып, Чонтклирдің патшалығына қашып кетеді, онда олар қысқа уақытқа бақытты өмір сүреді, өткендегі қорқынышты армандарды ұмытуға тырысады. Соңында кітапта тыныштық орнағандай көрінеді. Көктем келеді, елдің барлық тұрғындары қуанышқа толы. Чонтклир тіпті Кокатристің жерінен қашып келген, оның құрбандарының бірі Пертелотпен үш ұл өрбіткен. Алайда ол үнемі болашақты көретін армандармен мазаланады. Ол өзінің жеріне жақын өзеннің көтеріліп, барлығын апаттық түрде батып кеткенін түсінеді. Құдайдың елшісі – Дун-Сиыр, оған үш зұлымдықты жеңудің жолдары туралы жұмбақ береді: Кокатрис, оның базилиск әскері және Вирм өзі. Күндіз ол бақытты болуға тырысады, бірақ Чонтклирдің үш ұлы өзен жанында өлі қалғанда барлығы бірден шыдай алмас қайғыға ұшырайды. Чонтклир бұрын қуған жұмыртқа жейтін тышқанның өліп жатқаны анықталады, оның аузында улы жыланның (базилисктің) бір бөлігі бар. Чонтклир көп ұзамай Кокатристің оқиғасын біледі, оны Кокатристің диктатурасынан қашып келген әйелінен естиді. Соңында Чонтклир Кокатристің жануарлар әлеміне қарсы соғыс жариялауға тырысатынын біледі, бұл оның нағыз әкесі Вирмнің келуіне жол ашады. Чонтклир әрекетке кірісіп, өз жеріндегі барлық жануарларды біріктіреді. Ауыл және орман жануарларының барлығы жақындап келе жатқан зұлымдықпен күресу үшін бірігеді. Олар күтіп, күш-қуатын жинап, осы зұлымдық шынымен бар ма деп ойлана бастайды. Көп ұзамай Тюрингер есімді ақымақ жабайы күрікке күтпеген шабуыл жасалады, ол базилисктің шағылысуынан қаза табады. Алайда, Мундо Кани қалған күркілерді құтқарады. Осылайша базилискилер мен жер жануарлары арасындағы соғыс басталады. Жануарлар көп шығынға ұшырайды, бірақ ақырында базилискилерді жеңіп, өлімге жібереді. Алайда Кокатрис әлі де жеңілмегендіктен, батыл Чонтклир соғыс шұңқырларын (екі аяқты құстың қаруы) киіп, жаумен күресу үшін қанға батқан майданға шығады. Екі көшбасшы арасындағы шайқас өте қатал және аяусыз. Кокатрис пен оның қарсыласы аспанда шайқасады, ал Чонтклир ақырында жердегі зұлым патшамен күресуге мәжбүр болады. Чонтклир басымдықты жеңе алады, бірақ көп емес, және зұлым Кокатристі жеңеді. Ол жындының басын өзенге лақтырады, ал Вирм өзінің келгенін жариялайды. Чонтклир әлсіздіктен құлап түседі және қазірдің өзінде бекініске айналған қораға қайтарылады, онда олар құлаған, бірақ жеңіске жеткен батырларын қайта тірілтуге тырысады. Алайда бәрі аяқталған жоқ, өйткені барлық жануарлар соғыс аяқталды деп ойлағанмен, соңғы зұлымдық кіріп келеді. Жерде үлкен жарық пайда болады, Вирм әлемге кіруге тырысады. Барлық дау-дамабылдың арасында Чонтклир қора ішінде оянады, шаршағандықтан сандырақтап, иттің сатқындық жасағанын көреді. Ол оны қатты сөккен, оны жамандап, кетіп қалуын бұйырады. Жануарлардың барлығы Чонтклирдің сандырақтағанын мойындап, Мундо Кани кетіп қалмауы керек екенін айтады. Ит оларға бұрылып, өзі не істеу керегін білетінін айтып, ешқандай сөз айтпастан кетіп қалады. Жануарлардың барлығы осыдан қыңырсынып, тек Чонтклир ғана сандырақтап, Вирм шығып, олармен шайқасу үшін шақырады. Вирм түрмесінен шығуға асыққанда, ол белгілі бір кішкентай итке кездеседі. Мундо Кани жарыққа келіп, Дун-Сиырдың мүйізін қару ретінде ұстап, Вирмді оның жарығынан шығуға шақырып, оны қорқақ деп айыптайды. Вирм осы тұзаққа түсіп, қарсыласын көру үшін жарқын ақ көзін шығарады, сол сәтте ит оның көзіне секіріп, аузындағы мүйізбен жарып жібереді. Бұл Вирмді жарықтан кері түсіріп, жерді құлатады, Вирм мен Мундо Каниді жер бетінің астындағы қараңғы әлемге қамап қояды. Әлем қайтадан қауіпсіздікке ие болады, бірақ қатты дірілдейді. Жануарлардың барлығы өмірлеріне оралуға қиналады, әсіресе Чонтклир, ол эмоцияларын ұзақ уақыт басып, әйелінің алдында жылай бастайды. Ол Мундо Каниге айтқан соңғы сөздерінің, яғни жеңіске жеткеніне қарамастан, оны қорлап, жек көрумен айтқанын біледі. Әйелі оны жұбатуға тырысып, оның тәубасы Мундо Каниді құрметтеу және оның кешірімін сұрау екенін айтады.

Бейімделулер

Марк Сент-Жермен мен Рэнди Кортстың музыкалық нұсқасы 2006 жылы "The Prospect Theater Company" компаниясы Бродвейден тыс сахнада қойылды.

Жалғасы

Вагнер екі жалғасын жазды, "Қайғы кітабы" (1985) және "Дун сиырдың үшінші кітабы: Соңғы тыныштық" (2013). "Қайғы кітабы" "Кампус өмірі" және "Логос" кітап дүкенінен сыйлықтар алды.