Кіріспе
Британдық академик, квир теоретигі және кино сыншысы Ричард Дайер (1945 жылы туған) – Лондон Король колледжінің кинотану кафедрасында профессор қызметін атқарған ағылшын ғалымы. Ол киноға (әсіресе итальяндық киноға), квир теориясына, сондай-ақ ойын-сауық пен нәсіл, сексуалдық бағдар және гендерлік бейнелеу арасындағы байланысқа маманданған. Бұрын көп жылдар бойы Уорвик университетінің кинотану кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеген, сонымен қатар Ұлыбритания, АҚШ, Италия, Швеция, Дания және Германияда бірнеше қонақ профессорлық қызметтер атқарған.
Richard Dyer (born 1945) is an English academic who held a professorship in the Department of Film Studies at King's College London. Specialising in cinema (particularly Italian cinema), queer theory, and the relationship between entertainment and representations of race, sexuality, and gender, he was previously a faculty member of the Film Studies Department at the University of Warwick for many years and has held a number of visiting professorships in the United Kingdom, the United States, Italy, Sweden, Denmark, and Germany.
Мансап
Лидсте төменгі орта таптық консервативті партияны қолдайтын отбасында дүниеге келген және 1940-1950 жылдары Лондоның маңындағы ауданда өскен Дайер Сент-Эндрюс университетінде француз тілін (сондай-ақ ағылшын, неміс және философия) оқыды. Кейін ол Бірмингем университетінің қазіргі заманғы мәдени зерттеулер орталығында ағылшын тілінен докторлық дәрежесін алды. Оның жазбалары көбінесе таптық саясатқа емес, мәдени сынға негізделген, мысалы, "Дискотеканы қорғау" (1979) және "Диана Росс" (1982) сияқты еңбектерде. 1980 жылдардың басында ол "Фильм" атты жинаққа үлесті, оның ішінде Барбра Стрейзанд туралы сындық мақала жариялады. 2006 жылы Лондон Король колледжіне келгенге дейін Уорвик университетінде кинотану профессоры болды және келесі мекемелерде қонақ профессор ретінде жұмыс істеді: 1985 жылы Пенсильвания университетінің Анненберг коммуникациялар мектебі; 1987 жылы Istituto Universitario Orientale; 1996, 2006 және 2010 жылдары Стокгольм университеті; 2002 жылы Копенгаген университеті; 2003 жылы Нью-Йорк университеті; 2004 жылы Бергамо университеті; 2009 жылы Баухаус Universitat Веймар; 2011 жылы Сент-Эндрюс университеті. Өмірі бойы ол нәсіл және этникалық мәселелер, кино, жұлдыздық статусы, Голливуд, итальян киносы, Федерико Феллини және бейнелеу туралы курстар оқыды. Ол сондай-ақ аспирантурада білім берумен белсенді айналысты және 1970 жылдардағы гей кино тарихынан бастап эксперименталды анимацияға дейінгі тақырыптар бойынша диссертацияларды жетекшілік етті. Ақ түс, кино, лесбияндық және гей мәдениеттері туралы көптеген жариялымдар жасаған Дайер итальян киносындағы әндер және "Dirty Dancing" фильміндегі ақ түс туралы мақалалар мен кітаптардағы тарауларды жариялады.
Ақ: нәсіл мен мәдениет туралы очерктер
1997 жылы Routledge баспасында жарық көрген «Ақ» еңбегі 15 ғасырдың басынан бастап 20 ғасырдың соңына дейінгі кезеңдегі бейнелеу мәдениетінде ақ түстің қайта өндірілуі мен сақталуын зерттейді. Хрестке айдалудың библиялық суреттерінен бастап, Харриет Бичер-Стоудың «Том ағаның үйі» романынан алынған Кішкентай Еваның литографияларына дейін, 1980-ші жылдардағы Уэльс ханзадасы мен ханшайымының фотосуреттеріне дейін, бұл мәтіннің кең ауқымы Дайерге ақ түстің қалай бірден көзге түспейтін де, керісінше, аса байқалатын да болатынын, яғни бір жағынан жоқ болып көрінетінін, екінші жағынан барлық жерде кездесетінін көрсетуге мүмкіндік береді. Дайердің пікірінше, ақ түс бірден көзге түспейтін де, аса байқалатын да болу себебі – ол жеке денеде (фенотип, мінез-құлық, тіл, әлеуметтік жағдай және сексуалдық сипаттар арқылы және т.б.) көрінетінімен қатар, денелік шектеулерден де асып түседі. Ақ түсті денеге сіңген, бірақ денеден тысқары тұратын ұғым ретінде түсіну христиандық, нәсіл (немесе одан да нақты айтқанда, әртүрлі денелер арқылы байқалатын нәсілдік ерекшеліктер туралы түсініктер) және империализм тұрғысынан қарастырылады. Осы үш саяси жобаның негізінде Дайер «расаның жыныстық-репродуктивтік экономикасы» деп аталатын құбылыс жатыр, ол ақ түсті сақтаудың және гетеросексуалдық арқылы оған төнетін қауіптердің жолдарын көрсетеді (мысалы, ақ баланың дүниеге келуіне қарсы, аралас нәсілді ұрпақ тудыратын қатынастар). Сондықтан ақ балаларды дүниеге әкелу арқылы ақ түсті сақтап қалуға тырысатын гетеросексуалды ақ жұптардың суреттерінің маңызы зор. Оның аргументтерінің ең қызықты бөліктерінің бірі – ақ нәсілділер арасындағы ішкі нәсілдік шекараны сақтау жұмысы. Әйелдер мен әлеуметтік жағдай арасындағы айырмашылықтар ақ адамдар арасында иерархиялық құрылымды қалыптастырады, онда әйелдер ерлерге қарағанда «таза» да, ақ түсті де болып есептеледі, ал жоғары әлеуметтік жағдайға ие адамдар төменгі жағдайға ие адамдардан ақ түстірек болып саналады. Үшінші тарау, «Әлемнің жарығы», осы ішкі нәсілдік шекараны сақтау жұмысы үшін ерекше маңызды, себебі ол сұлулық пен ақ түс арасындағы байланысты және ақ әйелдердің жарық көмегімен еркектерге қарағанда ақ түсті болып көрінуін зерттейді. Дайер Дэвид Роэдигердің («Ақ түстің құны», 1991), Тамсин Уилтонның («Өлмейтін, көрінбейтін: лесбиянкалар мен кино»), Сьюзан Джеффордстың («Қатты денелер: Голливуд еркектігі Рейган дәуірінде») және тағы басқа ғалымдардың еңбектерімен байланыстырып қарастырады, соның салдарынан нәсілдік зерттеулер, кинотану және гендерлік/сексуалдық зерттеулер саласына үлес қосады.
Басқа да елеулі еңбектері
"Жұлдыздар" (1979) – Дайердің алғашқы толыққанды кітабы. Онда ол көрермендердің фильмді қабылдауы оның жұлдыздарының бейнесіне тәуелді екенін дәлелдейді. Дайер сыншылардың жазбаларын, журналдарды, жарнамаларды және фильмдерді талдау арқылы жұлдыздық феноменнің маңыздылығын зерттейді, әсіресе Марлон Брандо, Бетт Дэвис, Марлен Дитрих, Джейн Фонда, Грета Гарбо, Мэрилин Монро, Роберт Редфорд, Джоан Кроуфорд және Джон Уэйн есімдерін атады. "Аспан денелері: Фильм жұлдыздары және қоғам" (1986) Дайердің жұлдызды зерттеу саласына қосқан үлесін одан әрі дамытады. Бұл еңбекте Джуди Гарланд, Пол Робсон және Мэрилин Монро туралы сөз болады, бірақ Дайерді ең қызықтыратыны – олардың өзі емес. Оның орнына, Дайер аудиторияның қалай бір жұлдыздың бейнесін бір уақытта құрастырып, тұтынатынын, соның ішінде Гарланд, Монро және Робсон туралы қалыптасқан стереотиптерді жоятынын жан-жақты қарастырады. 2001 жылы жарық көрген "Квирлер мәдениеті" еңбегінде Дайер "квир" терминінің әлдеқандай күрделігін ашады, оның тек белгілі бір сексуалдық актілермен ғана емес, сонымен қатар басқа адамдарға тартылатын, әйелдік немесе гипермаскулинді сияқты сексуалдық емес қасиеттері бар еркектерді анықтайтынын көрсетеді. Рок Хадсон сияқты квир актерлерді және фильм жанрларын талдау арқылы Дайер квир идентификациясы мен мәдениетінің қалыптасуын екі маңызды тарихи оқиғамен байланыстырады: 1869 жылы "гомосексуалдық" терминінің алғаш рет қолданылуы және Стоунволл көтерілісі. Академиялық қауымда жақсы қабылданып, сынға түскенімен, кейбір ғалымдар Дайердің квир мәдени тарихының анықтамаларында лесбияндық мәселесіне тоқталмағанын айтады. 2011 жылы жарық көрген "Әннің кеңістігінде: Фильмде әннің қолданылуы" еңбегінде Дайер "Meet Me in St. Louis" және "A Star is Born" сияқты музыкалық фильмдерді талдап, нәсіл, гендер және сексуалдық тұрғысынан фильмдегі әннің рөлін зерттейді. Мансабы бойы ол Британдық кино институтының тапсырысымен фильмдерді талдау мақалаларын жазды, олардың ішінде "Сегіз" (1999) және "Қысқа кездесу" (1993) фильмдері бар. Осылайша Дайер ғалым және кино сыншысы ретінде танылды.
Қоғамдық интеллектуалдық өмір
Академиядан тыс, гей сыншысы Дайер ағылшын Гей-бостандық фронтының белсенді және ықпалды мүшесі болды және "Гей-сол" журналына материалдар жазды. Мысалы, оның 1979 жылы "Гей-сол" журналында жарияланған "Дисконы қорғау" атты мақаласы диско музыкасын жаңа гей санасының өрнегі ретінде тұңғыш рет қабылдады. Мақаласында Дайер диско жанрын, оның маргиналдықтан мейнстримге өтуіне байланысты сынға ұшыратқандардан қорғайды. Сыншылар диско өзінің құндылықтарын пайдаға сатқан десе де, Дайер осы жанрды қолдайды. Оның пікірінше, бір нәрсе капитализммен байланысты болғанымен, ол өзі капиталистік болып табыла бермейді. Ол дисконың тек музыка емес, сонымен қатар мәдениет, би стилі және тіл екенін айтады, ал оның маңыздылығын жоққа шығару үшін мейнстримге өту жеткіліксіз. Осы журналға үлес қосумен қатар, Дайер 1977 жылы Ұлттық кинотеатрда алғашқы гей кино көрсетілімін ұйымдастырды. Іс-шара оның редакциялаған "Гейлер және кино" атты эсселер жинағының жарық көруімен бірге өтті. Дайер сондай-ақ бірнеше телеарналардағы деректі фильмдерде де түсті. 1991 жылы ол "Алма Коган: Дауысындағы күлкілі қыз" фильмінде пайда болды. 1995 жылы ол американдық фильмдерде лесбиянкалар мен гейлердің бейнелену тарихын зерттейтін "The Celluloid Closet" деректі фильміне материал қосты. Фильм алғаш рет 1996 жылдың 5 қыркүйегінде Ұлыбританияда Channel 4 арнасында көрсетілді. Бес жыл өткен соң, фильм DVD форматында шығарылғанда, пайдаланбаған материалдар "Құпиядан құтқарылған" деген атаумен бір сағаттық фильмге монтаждалды.