Кіріспе
Аэрофон – дыбысты негізінен ауаның қозғалысы арқылы тудыратын музыкалық аспап. Сахс бойынша, бұл ерін, механикалық тілше немесе өткір жиек болуы мүмкін. Сондай-ақ, аэрофонды флейтаның немесе кез келген басқа да желді аспаптың перкуссиялық әрекеттерімен де қоздыруға болады. Еркін аэрофонда жабық ауа жолы болмаса да, ол "әр түрлі тәсілдермен конденсация мен сиретудің тізбегін тудырады".
An aerophone ('/ɛər//oʊ//f//oʊ//n/) is a musical instrument that produces sound primarily by causing a body of air to vibrate,
According to Sachs,
These may be lips, a mechanical reed, or a sharp edge. Also, an aerophone may be excited by percussive acts, such as the slapping of the keys of a flute or of any other woodwind. A free aerophone lacks the enclosed column of air yet, "cause a series of condensations and rarefications by various means."
Шолу
Аэрофондар – музыкалық аспаптарды классификациялаудың бастапқы Хорнбостель-Сакс жүйесіндегі аспаптардың төрт негізгі классының бірі. Аэрофондар тербелісті ауа аспаптың ішінде ұсталған жағдайда немесе ұсталмаған жағдайда одан әрі жіктеледі. Бірінші класс (41) ойналғанда тербелісті ауасы жоқ аспаптарды қамтиды. Бұқаның дауысы – бір мысал. Бұл – еркін аэрофондар. Бұл классқа (412.13) гармоника сияқты еркін қамысты аспаптар, сондай-ақ көптеген адамдар жел аспаптары деп санамайтын көптеген аспаптар, мысалы, сиреналар мен қамшылар кіреді. Екінші класс (42) ойналған кезде тербелісті ауасы бар аспаптарды қамтиды. Бұл классқа диджериду, (423) мыс аспаптар (мысалы, труба) сияқты, жалпы жел аспаптары деп аталатын дерлік барлық аспаптар кіреді. Жел факторы тек ойнаушылардың өкпе жұмысымен ғана қамтамасыз етілмейді. Орган мен ауыз гармоникасы да аэрофондар болып табылады, екеуі де механикалық жүйемен соққан еркін қамыстармен жабдықталған. Сонымен қатар, өте күшті және импульстік дыбыстар резонанстық қуыстардың ішінде немесе оларға бағытталған жарылыстар арқылы туындауы мүмкін. Каллиопаның (және бу сыбызғысының) ішіндегі детонациялар, сондай-ақ пирофон, «жел» немесе «ауа» бу немесе отын-ауа қоспасы болғанымен, 42-ші классқа жататын аспаптар деп есептелуі мүмкін. Импульстік дыбыстарды тудыратын аэрофондардың басқа түрлері – бумвакерлер және цилиндр тәрізді құбырлардан жасалған тонгофондар, олардың қабырғаларынан (бумвакерлер) немесе шеттерінен (тонгофондар) соққымен дыбыс шығарылады, осылайша перкуссиялық аэрофоникалық дыбыстар пайда болады.
Тарих
Ардал Пауэллдің айтуынша, флейта – көптеген ежелгі мәдениеттерде кездесетін қарапайым аспап. Флейтаның үш аңызға толы және археологиялық тұрғыдан расталған туған жері бар: Мысыр, Грекия және Үндістан. Бұлардың ішінде көлденең флейта (жақтан үрленетін) тек ежелгі Үндістанда ғана пайда болды, ал фиппль флейталары осы үш елде де кездеседі. Пауэллдің сөзіне қарағанда, қазіргі үнді бансуриі ерте орта ғасырдан бері көп өзгермеген. Аэрофонның шығу тегін анықтау қиын, бірақ американдықтар мен олардың ұрпақтары аэрофондардың ең көп түрлерін жасаған деп саналады, және олар ежелгі Американың негізгі, дауыссыз, мелодиялық аспаптары болған. Археологиялық зерттеулер ежелгі Мексика, Колумбия және Перуде шар тәрізді сыбызғылардың мысалдарына тапқан, ал бірнеше түтікшелі сыбызғылар майя және ацтектер арасында кең таралған. Орталық Америка және Перу сияқты аймақтарда конх қабықшаларын аэрофон ретінде қолдану да жиі кездескен. Қытайда аэрофондық аспаптардың мысалдары неолит дәуіріне дейін жетеді. Ежелгі Қытайдың Цзяху елді мекендерінің зираттарында сүйек флейталардың сынықтары табылды, олар ойналатын аспаптардың ең ерте мысалдарының бірі болып табылады. Аспаптар әдетте қызыл басты тұрудың қанат сүйегінен жасалған және бесеуден сегізге дейін тесігі болған. Флейталар дыбысты шамамен дәл октавада шығаруға жеткілікті тиімді болды және олар салтанатты немесе ритуалдық мақсаттарда қолданылған деп есептеледі. Қытайда бамбуктан жасалған флейталардың мысалдары б.з.д. II ғасырға дейін жетеді. Бұл флейталар Дизи немесе жай ғана Ди (笛) деп аталды және әдетте шкалалық режимдермен шектелген әуендерді ойнауға арналған 6 тесігі болды. Белгілі бансури, б.з.д. 1500 жылдан бері үнді классикалық музыкасының ажырамас бөлігі болып табылады. Хиндуизмнің маңызды құдайы Кришна флейтамен байланысты. Кейбір ерте флейталар тібік сүйектерінен жасалған. Флейта әрқашан үнді мәдениеті мен мифологиясының маңызды бөлігі болды, және көптеген мәліметтерге сәйкес, флейтаның шығуы Үндістанға қатысты, өйткені б.з.д. 1500 жылдан бері үнді әдебиеті флейтаға байланысты белгісіз сілтемелер жасаған.
Тегін
Еркін аэрофондар – тербелісті ауа аспаптың ішінде қоршалмаған аспаптар.
Көшіру
Ауа ағыны өткір жиекке соқтығысады немесе өткір жиек ауада жылжытылады.
Тосқауылдау
Ауа ағыны уақыт-уақытпен тоқталады.
Жарылғыш
Жарылысшыл аэрофондар – бір рет қысылып, содан кейін босатылатын ауа арқылы дыбыс шығаратын соққылы аспаптар. Перкуссиялық аэрофондардың тағы бір мысалы – арнайы мойшақпен соққы беретін цилиндрлі құбырдан тұратын тоңфофон. Бұл құбырға соққы бергеннен кейін мойшақты тез алып тастаса, ол ашық құбыр сияқты дыбыстайды. Ал, егер мойшақ соққыдан кейін құбырдың аузын жауып тұрса, онда ол ашық-жабық құбыр сияқты естілуі мүмкін. Бірінші жағдайда (ашық-ашық), бірінші резонанстық режимнің толқын ұзындығы құбыр ұзындығының шамамен екі есесіне тең болады. Акустиктер мұны "жарты толқынды" ауа бағанасы деп атайды. Екінші жағдайда (ашық-жабық), бірінші резонанстық режимнің толқын ұзындығы құбыр ұзындығының шамамен төрт есесіне тең болады. Акустиктер мұны "төрттен бір толқынды" ауа бағанасы деп атайды.
Бос емес
Бос емес аэрофондар – тербелісті ауа аспаптың ішінде қамтылған аспаптар. Көбінесе желді аспаптар деп аталады, және олар әдетте екі категорияға бөлінеді: ағаш үрмелі және мыс үрмелі. Желді аспаптар олардың қандай материалдан жасалғанына қарай жіктелмейді, себебі ағаш үрмелі аспап міндетті түрде ағаштан жасалмайды, ал мыс үрмелі аспаптар да міндетті түрде мыстан жасалмайды. Ағаш үрмелі аспаптар көбінесе ағаштан, металдан, шыныдан немесе піл сүйегінен жасалады, мысалы, флейта, гобой, фагот, кларнет, блокфлейта және саксофон. Мыс үрмелі аспаптар көбінесе күмістен, мыстан, піл сүйегінен, мүйізден, тіпті ағаштан жасалады. Мысалдарға труба, корнет, валторна, тромбон және туба жатады.
Флейта
Флейта – аэрофонның бір түрі, сияқты евнух флейтасы да, оны мирлитон деп те атайды.
Қамыс
Қамыс аэрофоны – музыканттың тынысы ламелге немесе ламелдер жұбына бағытталатын, олар ауа ағынын үзіліссіз тоқтата тұрып, ауаны қозғалысқа келтіретін музыкалық аспап. Қамыс аэрофондары екі ерекше санатқа бөлінеді: бір қамысты және екі қамысты аспаптар. Біріншісіне кларнеттер мен саксофондар, ал екіншісіне гобойлар мен фаготтар жатады.
Мыс
Межелі аэрофон – дыбысты түтік тәрізді резонатордағы ауаның серпілісі арқылы, орындаушының еріндерінің серпілісімен үйлесімде шығаратын музыкалық аспап. Межелі аспаптар лаброзондар деп те аталады, яғни "еріндермен дыбыс шығаратын аспаптар". Межелі аспапта әртүрлі биіктіктегі дыбыстарды шығаруға бірнеше фактор әсер етеді. Слайдтар, клапандар, иілімдер немесе кілттер түтіктің серпіліс ұзындығын өзгерту үшін қолданылады, соның нәтижесінде қолжетімді гармониялық қатар өзгереді, ал орындаушының аузының пішіні, еріндерінің керілуі және ауа ағыны қолжетімді қатардан нақты гармонияны таңдауға мүмкіндік береді. Басқа аэрофондардан өзгеше, межелі аспаптардың дыбысын "жапсыруға" болады, яғни олардың дыбыстарын атыс қаруындағы дабылдеткіштей біршама басуға болады. Осы аспаптар үшін пластиктен, металдан жасалған және әртүрлі пішіндегі түрлі тыныштағыштар бар.