Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Психология термині
Psychology term
Латенттік тежелу (ЛТ) – классикалық шарттанудағы техникалық термин, онда таныс стимул мағынаға ие болу үшін (сигнал немесе шартты стимул ретінде) жаңа стимулға қарағанда көбірек уақыт қажет етеді. Бұл термин 1973 жылы Лубоу және Мур есімді ғалымдар тарапынан енгізілген. ЛТ әсері жасырын, себебі ол стимулға әсер етуден бұрын емес, одан кейінгі сынақ кезеңінде байқалады. Мұндағы "тежелу" сөзі әсердің салыстырмалы түрде нашар оқылумен сипатталатынын көрсетеді. ЛТ әсері өте тұрақты, сынақтан өткен омыртқасыздарда (мысалы, бал араларында) және сүтқоректілерде, сондай-ақ көптеген әртүрлі оқу үлгілерінде кездеседі, бұл организмді маңызды емес стимулдарды басқа, маңызды оқиғалармен байланыстырудан қорғайтын бейімделу артықшылықтарын ұсынады.
Latent inhibition (LI) is a technical term in classical conditioning, where a familiar stimulus takes longer to acquire meaning (as a signal or conditioned stimulus) than a new stimulus. The term originated with Lubow and Moore in 1973. The LI effect is latent in that it is not exhibited in the stimulus pre exposure phase, but rather in the subsequent test phase. "Inhibition", here, simply connotes that the effect is expressed in terms of relatively poor learning. The LI effect is extremely robust, appearing in both invertebrate (for example, honey bees) and mammalian species that have been tested and across many different learning paradigms, thereby suggesting some adaptive advantages, such as protecting the organism from associating irrelevant stimuli with other, more important, events.
Теориялар
ЛИ эффектісіне қатысты бірнеше теориялық түсіндірмелер бар. Теориялардың бірі, маңызсыз стимулға алдын ала танысу, сол стимулмен байланыс құру мүмкіндігін төмендетеді деп санайды. Байланыс құру қабілетінің жоғалтуы, назарды азайтатын түрлі механизмдерге байланысты, ал одан кейін оқу қалыпқа оралуы үшін назар қайтадан қалыпқа келтірілуі керек. Балама ретінде, LI – оқудың қалыптаспауына қарағанда, есте сақтаудың қалыптаспауы салдары болып табылады деп ұсынылған. Бұл тұрғыда, стимулға алдын ала танысқаннан кейін, жаңа байланыс ескі стимулмен қалыпты түрде қалыптасады делінеді. Дегенмен, сынақ кезеңінде екі байланыс (алдын ала танысу кезеңіндегі стимул мен салдарының байланысы жоқ ассоциациясы және оқу кезеңіндегі стимул мен салдарының ассоциациясы) ізделіп табылып, өрнектелу үшін бәсекелеседі. Алдын ала танысқан топқа қарағанда, танысқан топ жақсы нәтижелер көрсетеді, себебі бірінші топ үшін ізделіп табылған жалғыз ассоциация – екіншісі ғана.
The LI effect has received a number of theoretical interpretations. One class of theory holds that inconsequential stimulus pre exposure results in reduced associability for that stimulus. The loss of associability has been attributed to a variety of mechanisms that reduce attention, which then must be reacquired in order for learning to proceed normally. Alternatively, it has been proposed that LI is a result of retrieval failure rather than acquisition failure. Such a position advocates that, following stimulus pre exposure, the acquisition of the new association to the old stimulus proceeds normally. However, in the test stage, two associations (the stimulus no consequence association from the pre exposure stage and the stimulus consequence stimulus association of the acquisition stage) are retrieved and compete for expression. The group not pre exposed to the stimulus performs better than the pre exposed group because for the first group there is only the second association to be retrieved.
Түрлілігі
Көптеген факторлар ИЖ-ге әсер етеді, олардың ең маңыздысы – контекст. ИЖ зерттеулерінің басым бөлігінде стимулға әсер ету және сынақ кезеңдерінде контекст бірдей болып қалады. Дегенмен, егер контекст экспозициядан бұрынғы кезеңнен сынақ кезеңіне дейін өзгерсе, ИЖ айқын түрде әлсірейді. ИЖ-нің контекстке тәуелділігі ИЖ-дің қазіргі барлық теорияларында, әсіресе шизофренияға қатысты қолданылуларында маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, мидағы дофаминдық жолдарға жасалған манипуляциялар да ИЖ-ге күтілген әсерін тигізеді. Гиппокамп пен септум зақымданулары ИЖ дамуына кедергі келтіреді, сондай-ақ ядролық аккумбенстің нақты бөліктеріндегі зақымданулар да кедергі келтіреді. Адамдарды зерттеу барысында, дәрі-дәрмек қолданбаған шизофрениямен ауырған адамдарда, созылмалы шизофрениямен ауырған, дәрі-дәрмек қолданған және сау адамдармен салыстырғанда ИЖ төмендегені байқалады, ал соңғы екі топта ИЖ деңгейінде ешқандай айырмашылық жоқ. Симптоматикалық жағынан қалыпты жағдайдағы, психозға бейімділік және шизотипалдылықты өлшейтін өзіндік бағалау сауалнамаларында жоғары ұпал жинаған адамдар, шкала бойынша төмен ұпал жинағандарға қарағанда ИЖ деңгейінің төмендеуін көрсетеді. ИЖ ақпаратты өңдеудің негізгі стратегиясын көрсетеді және патологиялық топтардағы назар бұзушылықтарын зерттеу үшін пайдалы құрал болып табылады, сонымен қатар ИЖ процедурасы шизофрения симптомдарын жеңілдететін препараттарды анықтау үшін қолданылды. ИЖ сондай-ақ кейбір терапиялардың, мысалы, алкогольге қарсы емдеудің, күтілгендей тиімді болмауының себептерін түсіндіруге көмектеседі. Дегенмен, ИЖ процедуралары кейбір жағымсыз қосымша әсерлерге қарсы күресте пайдалы болуы мүмкін, мысалы, тамаққа қарсылық. ИЖ зерттеулері сонымен қатар кейбір қорқыныштар мен фобияларды алдын алу емдеуде тиімді болуы мүмкін әдістерді ұсынды. Көпшіліктің қызығушылығын тудырған бірнеше зерттеулер ИЖ-ді шығармашылықпен байланыстыруға тырысты. Қорытындылай айтқанда, негізгі ИЖ құбылысы – таңдамалы назар процесінің нәтижесі болып табылатын, маңызсыз стимулдарды елемеуге үйренуді көрсетеді. Ол жалпы ақпаратты өңдеуді, сондай-ақ шизофрениядағы назар бұзушылықтарын түсіну үшін маңызды құралға айналды және түрлі практикалық мәселелерге әсер етеді.
LI is affected by many factors, one of the most important of which is context. In virtually all LI studies, the context remains the same in the stimulus pre exposure and test phases. However, if context is changed from the pre exposure to the test phase, then LI is severely attenuated. The context dependency of LI plays major roles in all current theories of LI, and in particular to their applications to schizophrenia, In addition, manipulations of putative dopamine pathways in the brain also have the expected effects on LI. Thus, hippocampal and septal lesions interfere with the development of LI, as do lesions in selective portions of the nucleus accumbens. With human subjects, there is evidence that acute, non medicated people with schizophrenia show reduced LI compared to chronic, medicated schizophrenics and to healthy subjects, while there is no difference in the amount of LI in the latter two groups. Finally, symptomatically normal subjects who score high on self report questionnaires that measure psychotic proneness or schizotypality also exhibit reduced LI compared to those who score low on the scales. In addition to LI illustrating a fundamental strategy for information processing and providing a useful tool for examining attentional dysfunctions in pathological groups, the LI procedure has been used to screen for drugs that can ameliorate schizophrenia symptoms of LI. LI has also been used to explain why certain therapies, such as alcohol aversion treatments, are not as effective as might be expected. However, LI procedures may be useful in counteracting some of the undesirable side effects that frequently accompany radiation and chemo therapies for cancer, for example food aversion. LI research also has suggested techniques that may be efficacious in the prophylactic treatment of certain fears and phobias. Of popular interest, several studies have attempted to relate LI to creativity. In summary, the basic LI phenomenon represents some output of a selective attention process that results in learning to ignore irrelevant stimuli. It has become an important tool for understanding information processing in general, as well as attentional dysfunctions in schizophrenia, and it has implications for a variety of practical problems.
Төмен жасырын ингибициялау
Адамдардың көпшілігі түсіп жатқан стимулдардың үздіксіз ағынына мән бермейді, бірақ жасырын тежелуі төмен адамдарда бұл қабілет азаяды. Төмен жасырын тежелу жиі алаңдатушылық мінез-құлықпен байланысты болып көрінеді және өмірдің алғашқы жылдарында гипербелсенділікке, гипоманияға немесе назар жетіспейтін және гиперактивтілік синдромына (НЖГС) ұқсауы мүмкін. Бұл алаңдатушылық жалпы назарсыздық, әңгіме кезінде ескертусіз тақырыпты ауыстыру және басқа да ойшаң әдеттер арқылы көрінеді. Барлық алаңдатушылықты төмен жасырын тежелумен түсіндіруге болмайды, сондай-ақ төмен жасырын тежелуі бар әрбір адам зейінсіз болып табылмайды. Дегенмен, бұл ақпараттың көп көлемі оны өңдеуге қабілетті сананы талап етеді. Аутизммен ауыратын көптеген адамдардың жасырын тежелу деңгейі өте төмен деп есептеледі. Олардың интеллектуалдық қабілеттері мен әлеуметтік дағдыларына байланысты, бұл көбінесе сенсорлық жүктемеге әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, орташадан жоғары интеллектке ие адамдар бұл ағынды тиімді өңдеуге қабілетті, бұл олардың шығармашылығын арттырып, қоршаған ортаны жақсырақ сезінуге мүмкіндік береді. Орташа және орташадан төмен интеллектке ие адамдар бұған төтеп беруге қиналады, нәтижесінде психикалық ауруларға және сенсорлық жүктемеге ұшырау ықтималдығы артады. Сәйкесінше, жасырын тежелудің төмен деңгейі психозға, жоғары шығармашылық жетістіктерге немесе екеуіне де, адамның интеллектуалдық қабілетіне байланысты түрліше әсер етеді деп болжанады. Мидың күрделі тегментальді аймағындағы допамин нейротрансмиттерінің (немесе оның агонистерінің) жоғары деңгейі жасырын тежелуді төмендетуі анықталды. Глутамат, серотонин және ацетилхолин нейротрансмиттерлерінің белгілі бір дисфункциялары да осыған қатысты болып көрінеді.
Most people are able to ignore the constant stream of incoming stimuli, but this capability is reduced in those with low latent inhibition. Low latent inhibition seems to often correlate with distracted behaviors, and may resemble hyper activity, hypomania, or attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in early decades of life. This distractedness can manifest itself as general inattentiveness, a tendency to switch subjects without warning in conversation, and other absentminded habits. Not all distractedness can be explained by low latent inhibition, and not all people with low LI lack attentiveness. It does mean, however, that the higher quantity of incoming information requires a mind capable of handling it. Most people with autism are thought to have especially low levels of latent inhibition. Depending on their intelligence and social skills, it can often lead to sensory overload. More generally: those of above average intelligence are thought to be capable of processing this stream effectively, enabling their creativity and increasing their awareness of their surroundings. Those with average and less than average intelligence are less able to cope, and as a result are more likely to suffer from mental illness and sensory overload. Correspondingly, it is hypothesized that a low level of latent inhibition can cause psychosis, a high level of creative achievement, or both, as a function of the respective individual's intelligence. High levels of the neurotransmitter dopamine (or its agonists) in the ventral tegmental area of the brain have been shown to decrease latent inhibition. Certain dysfunctions of the neurotransmitters glutamate, serotonin, and acetylcholine have also been implicated.