Кіріспе

"Мельбурн қағидалары" – қалалардың тұрақты болу жолдарын көрсететін он қысқаша мәлімдеме. Олар 2002 жылғы 2 сәуірде Мельбурн қаласында (Австралия) Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖЖ) және Жергілікті экологиялық бастамалар жөніндегі халықаралық кеңес ұйымдастырған халықаралық Шарретте кезеңінде жасалды. Шарреттегі сарапшылар дамыған және дамушы елдерден шақырылды.

Бала асырап алу

Мельбурн қағидалары Жоханнесбургте 2002 жылы өткен Жер саммитіндегі жергілікті басқару сессиясында, «Жергілікті іс-қимыл 21» немесе «Жоханнесбург шақыруы» деп белгілі болған қорытынды коммюникеге қоса қабылданды. Олар қалалардың қалай тұрақты болуы мүмкін екені туралы он қысқаша мәлімдемеден тұрады. Әрбір қағиданың мағынасы мен қолданылуы туралы толыққанды ақпарат беретін бірнеше абзацтар бар. Бұл қағидалар шешім қабылдаушыларға арналған және тұрақтылыққа қадам жасау үшін бастапқы нүкте ретінде қызмет етеді. Мельбурн қағидаларын іске асыру үшін қосымша құралдар қажет.

Мельбурнның 10 қағидасы

1. Қалалар үшін ұзақ мерзімді көзқарас ұсыну: тұрақтылық; ұрпақтар аралық, әлеуметтік, экономикалық және саяси теңдік; және олардың ерекшелігі. Ұзақ мерзімді көзқарас – оң өзгерістерді қатализдеудің бастапқы нүктесі, тұрақтылыққа жетелейді. Көзқарас әр қаланың ерекше сипаты мен ерекшеліктерін көрсететін болуы керек. Сондай-ақ, көзқарас қала тұрғындарының қалаларын одан да тұрақты етуге бағытталған ортақ ұмтылыстарын білдіруі керек. Ол теңдік мәселесін қамтуы тиіс, яғни табиғи және адам ресурстарына тең қолжетімділік, сондай-ақ осы ресурстардың құндылығын болашақ ұрпақтар үшін сақтауға ортақ жауапкершілік. Тұрақтылыққа негізделген көзқарас қоғамдастықтарды, үкіметтерді, бизнес пен басқаларын ортақ мақсатқа бағыттап, ынталандырады және осы көзқарасқа жету үшін стратегия, іс-қимыл бағдарламасы мен процестерді әзірлеуге негіз болады. 2. Ұзақ мерзімді экономикалық және әлеуметтік қауіпсіздікке қол жеткізу. Ұзақ мерзімді экономикалық және әлеуметтік қауіпсіздік – пайдалы өзгерістердің алғышарты және экологиялық тұрғыдан дұрыс, тұрақты дамуға байланысты. Үштік тұрақтылыққа жету үшін экономикалық стратегиялар адам және табиғи жүйелердің құндылығы мен өмірлік күшін арттырып, адам, қаржы және табиғи ресурстарды сақтап, жаңартуы керек. Ресурстарды әділ бөлу арқылы экономикалық стратегиялар адамның негізгі қажеттіліктерін әділ және тең дәрежеде қанағаттандыруға ұмтылуы керек. Әсіресе, экономикалық стратегиялар ауыз суға, таза ауаға, азық-түлік қауіпсіздігіне, баспанаға және қауіпсіз санитарияға құқықты қамтамасыз етуі керек. Қалалар – адамзаттың әртүрлілігінің ортасы; олардың саясаты, құрылымы және институттары ынтымақты, шабыттандыратын, қауіпсіз және толыққанды қоғамдарды дамытуға маңызды үлес қоса алады. 3. Биологиялық әртүрлілік пен табиғи экожүйелердің өзіндік құндылығын мойындап, оларды қорғау және қалпына келтіру. Табиғат – адамдардың игілігі үшін ғана жасалған тауар емес. Біз Жерді өзіндік құндылығы бар көптеген басқа тіршілік түрлерімен бөлісеміз. Олар бізге пайдасы тисе де, тимесе де, құрмет көрсетуге лайық. Адамдар табиғатпен тікелей байланыс арқылы оның құндылығын түсінеді және денсаулы орта мен экожүйелердің маңыздылығын жақсырақ сезінеді. Бұл байланыс оларға табиғатпен қарым-қатынасты адал басқару қажеттілігін түсінуге көмектеседі. Адамдар тіршілік ортасын өзгертуге және тіпті басқа түрлерді жоюға қабілетті болғандықтан, біз биологиялық әртүрлілікті қорғаймыз және қалпына келтіреміз. Сондықтан табиғаттың қамқоршысы болу – біздің міндетіміз. 4. Қоғамдарға экологиялық іздерін азайтуға мүмкіндік беру. Қалалар көп мөлшерде ресурстарды тұтынады және өз шекараларында басқара алатындарынан әлдеқайда көп қоршаған ортаға әсер етеді. Осы тұрақсыз тенденцияларды едәуір азайту және ақырында кері қайтару қажет. Қаланың әсерін сипаттаудың бір жолы – оның экологиялық іздерін өлшеу. Қаланың экологиялық іздері – бұл халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін табиғатқа жүктелетін "салмақ". Ол сол халықтың қазіргі ресурстарды тұтыну деңгейін және шығаратын қалдықтарын қамтамасыз етуге қажетті жер аумағын білдіреді. Қаланың экологиялық іздерін азайту – тұрақтылыққа оң үлес қосу. Кез келген тірі жүйе сияқты, қоғам материалды, суды және энергияны тұтынады, оларды пайдалы нысандарға өңдейді және қалдықтар шығарады. Бұл – қаланың "метаболизмі", ал осы метаболизмді тиімді ету қаланың экологиялық іздерін азайту үшін маңызды. Экологиялық іздерді азайтуда проблемаларды басқа географиялық жерлерге немесе болашақ ұрпақтарға ауыстырғаннан гөрі мүмкіндігінше жергілікті деңгейде шешу керек. 5. Денсаулықты және тұрақты қалаларды дамыту үшін экожүйелердің ерекшеліктерін пайдалану. Қалалар табиғи экожүйелердің жұмыс істейтін формасы мен функциясының экологиялық принциптеріне негізделген қалалық процестерді үлгілеу арқылы тұрақты бола алады. Экожүйелердің ерекшеліктері әртүрлілік, бейімделу, өзара байланыс, төзімділік, қалпына келтіру қабілеті және симбиозды қамтиды. Қалалар осы сипаттамаларды оларды өнімді және қалпына келтіру үшін стратегияларды әзірлеуде пайдалана алады, нәтижесінде экологиялық, әлеуметтік және экономикалық пайдалар туындайды. 6. Қалалардың ерекшеліктерін, оның ішінде адам және мәдени құндылықтарын, тарихын және табиғи жүйелерін мойындап, оларды пайдалану. Әр қаланың адам, мәдени, тарихи және табиғи ерекшеліктерінің өзіндік профилі бар. Бұл профиль тұрақтылыққа жету жолдары туралы түсініктерді ұсынады, олар олардың халқына қабылданып, олардың құндылықтарымен, дәстүрлерімен, институттарымен және экологиялық жағдайларымен үйлеседі. Қолданыстағы ерекшеліктерді пайдалану қалалардың адам және физикалық ресурстарын тұрақты даму мен жаңартуға жұмылдыруға көмектеседі. 7. Адамдарды күштендіру және қатысуды ынталандыру. Тұрақтылыққа жету үшін кең қолдау қажет. Адамдарды күштендіру жергілікті білімді және ресурстарды жұмылдырады, сондай-ақ барлық кезеңдерде, ұзақ мерзімді жоспарлаудан бастап тұрақты шешімдерді іске асыруға дейін қатысу қажетті барлық адамдардың қолдауын және белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Адамдар оларды әсер ететін шешімдерге қатысуға құқылы. Дауысы әрдайым естілмейтін кедейлер сияқты адамдарды күштендіруге назар аудару қажет. 8. Ортақ, тұрақты болашаққа жұмыс істеу үшін ынтымақтастық желілерді кеңейту және оларды дамыту. Қалалардағы қолданыстағы желілерді күшейту және жаңа ынтымақтастық желілерін құру білімді таратуға және тұрақты экологиялық жақсартуды қолдауға көмектеседі. Қала тұрғындары қалаларды тұрақтылыққа қарай өзгертудің негізгі қозғаушы күші болып табылады. Бұл қала тұрғындары жақсы хабардар болса, оңай білімге қол жеткізе алса және тәжірибемен бөлісе алса тиімдірек жүзеге асырылуы мүмкін. Сонымен қатар, адамдардың күші мен таланты осы желілер арқылы бірлесіп жұмыс істеу арқылы арттырылуы мүмкін. Қалалар өз тәжірибелерін басқа қалалармен бөлісуде, тұрақтылық құралдарын әзірлеу үшін ресурстарды біріктіруде және қалааралық және аймақтық желілер арқылы бір-бірін қолдау және баптауда да құнды. Бұл желілер ақпарат алмасу және ұжымдық күш-жігерді ынталандыру құралы ретінде қызмет ете алады. 9. Қоршаған ортаға зиян келтірмейтін технологияларды тиімді пайдалану және сұранысты басқару арқылы тұрақты өндіріс пен тұтынуды ынталандыру. Тұрақты тәжірибелерді ынталандыру үшін әртүрлі тәсілдер мен құралдарды пайдалануға болады. Табиғи ресурстардың дұрыс бағалануын және халықтың хабардарлығын арттыруды қамтитын сұранысты басқару тұрақты тұтынуды қолдауға арналған құнды стратегия болып табылады. Бұл тәсіл инфрақұрылымдық инвестициялардың айтарлықтай үнемдеуін де қамтамасыз ете алады. Тұрақты өндіріс қоршаған ортаны жақсартатын, ластануды азайтатын, ресурстарды тұрақты түрде пайдаланатын, қалдықтары мен өнімдерін қайта өңдейтін және барлық қалдықтарды қоршаған ортаға қауіпсіз жолмен басқаратын қоршаған ортаға зиян келтірмейтін технологияларды қабылдау және пайдалану арқылы қолдауға болады. Қоршаған ортаға зиян келтірмейтін технологиялар жабдықталған тізбектегі әсерді азайтуға және құндылықты арттыруға, сондай-ақ өнімді басқаруды қабылдауға көмектесе алады. 10. Жауапкершілік, ашықтық және жақсы басқару негізінде үнемі жақсартуға мүмкіндік беру. Жақсы қалалық басқару тұрақтылыққа қарай қалаларды өзгертуге бағытталған, үнемі жақсартуға бағытталған берік процестерді қажет етеді. Кейбір салаларда жетістіктер шамалы болғанымен, инновациялық стратегиялар, бағдарламалар мен технологиялар арқылы маңызды жақсартулар жасауға да мүмкіндік бар. Үнемі жақсарту циклын басқару үшін тиісті индикаторларды пайдалану, бенчмарктерге негізделген мақсаттарды белгілеу және осы мақсаттарға жету үшін кезеңдерге қарай прогресті бақылау қажет. Бұл прогресті және жауапкершілікті қамтамасыз етеді және...