Кіріспе

Роза Бал (Roza Bal) – Үндістанның Кашмир аймағындағы Шринагар қаласының орталық бөлігіндегі Ханьяр ауданында орналасқан ғибадатхана. "Роза" сөзі "қабір", ал "бал" сөзі "жер" немесе "орын" деген мағынаны білдіреді. Жергілікті халық мұнда Юз Асаф абыздың жерленгеніне сенеді.

Ғимарат

Бұл құрылыс мұсылман зиратының алдында орналасқан. Ол биік платформадағы төменгі тікбұрышты ғимараттан тұрады, алдынан қоршау мен кіреберіс көрінеді. Ішінде Юза Асуфқа арналған қасиетті орын бар. Сондай-ақ, ғимаратта шиит мұсылмандарының 8-ші имамы – имам Әли Риданың ұрпағы, шиит мұсылманы Мир Сайид Насеруддиннің жерленген қабірі де орналасқан. Бұрын бұл құрылысты жергілікті қауым күтіп келген, бірақ қазір оны сүнни мұсылмандарынан құралған директорлар кеңесі басқарады. Кашмирлік жазушы Фида Хаснайн, Исаның әхмедиялық көзқарастарын қолдаушы, қабірде айқышқа тартылған іздерді көрсететін тасқа қашалған бейне бар екенін айтады және дене еврей дәстүрі бойынша, ислам дәстүрі бойынша емес жерленген деп санайды.

Буддизм мен индуизм дәуірі

Кашмирдің буддалық дәуірінде де, Кашмир сұлтандығы (1346–1586) кезінде де осы киелі орын туралы ешқандай жазба қалмаған. Бұл кезеңде көптеген буддалық ғибадатханалар, Шанкарачарья ғибадатханасы сияқты, мешітке айналдырылған, оны "Соломон тағы" деп те атайды.

Мұхаммед Дедамар, 1747 жыл

Қасиетті орын алғаш рет 1747 жылы жарық көрген «Вакиат и Кашмир» (Кашмир тарихы), сондай-ақ «Тарих Азами» (Азамның тарихы) деп белгілі, жергілікті Сринагар суфи жазушысы Хваджа Мұхаммед Азам Дидамари еңбегінде еске алынады. Мұхаммед Азам бұл қабірдің шетелдік пайғамбар және ханзада Юзасуфқа, немесе қазіргі кашмири транскрипциясында Юза Асуфқа тиесілі екенін мәлімдейді. Бұл атау, мүмкін, Балаухар мен Юзасаф туралы аңыздағы урду тіліндегі «Юзасаф» сөзінен шыққан, Юзасаф – Гаутама Будданың бір аты. «Юзасаф» аталымы «Тазалық бауырларының» («Расаил Ихван әл Сафа») және басқа да көздерде жазу түрі ретінде кездеседі. Дэвид Маршалл Ланг (1960) буддалық Юзасафтың Кашмирмен байланысының Балахвардың даналығы туралы аңызға сілтеме жасайтын Бомбей араб басылымындағы баспа қатесінен туындағанын айтады. Ондағы батыр ханзада Юзасаф «Кашмирде» (арабша: كشمير) қайтыс болған деп көрсетілген, бірақ бұл түпнұсқа Будданың қайтыс болған жері саналатын Кушинрамен (палише: كوشينر) шатастырылған.

Үнді-Пәкістан соғысы, 1965

1965 жылғы Үнді-Пакистан соғысынан кейін және индус-мұсылман және мұсылман-мұсылман арасындағы шиеленістер мен оқиғалар жалғасып жатқанда Зиарат Розабалды зақымдап, қабір 1965 жылы 27 қазанда қазылған. Үндістандық жазушы Правин Свами (2006) кінәлілерді пакистандық барлау қызметінің "қалған күштері" деп атады, бірақ бұл басқа көздермен расталмады.

Мирза Ғұлам Ахмад

Ахмадия дінінің негізін қалаушы Мирза Ғұлам Ахмад, Құранның 23:50 аятынан түйін шығарып, Иса Мәриямның өміріндегі жалғыз қауіпті сәт – оны айқышқа шегелеп өлтіруге жасалған тырысқан кез екенін сенді. Құрандағы "Біз олар үшін жер бетіндегі биік, тыныш, қауіпсіз және ағын сулы бұлақтармен суарылатын жерлер дайындадық" деген сөздер, Ахмадтың пікірінше, Кашмир аңғарына өте сай келеді. Ол "Иса Үндістанда" атты кітабында Роза Балды Исаның қабірі деп толыққанды мәлімдеді (урду 1899, ағылшын 1944 مسیح ہندوستان میں Masih Hindustan mein). Кітап 1908 жылы толық басылып шықты, ал алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасы 1944 жылы жарық көрді. Пер Бесков, Ғұлам Ахмадтың Юзасафты екі бөлікке – Юз бен Асафқа бөлгенін айтады, онда Юзды Иса деп, ал Асафты (иврит тілінде "жинаушы") "жинаушы Иса" деп түсіндірген. Ахмадия жазушысы Хваджа Назир Ахмадтың "Жер бетіндегі жұмақ Исасы" (1952) кітабы Ғұлам Ахмадтың идеяларын дамытты. Шри-Нагар маңында Ғұлам Ахмад Исаның уағыз айтқан жері деп атаған индуист ғибадатханасының қираған қалдықтары бар. Батыстық дереккөздердің жетіспеуіне байланысты, Ахмадилер Исаның Шығысқа сапар шегу жолын реконструкциялауда 3-ші ғасырға тән Томастың апокрифтік әрекеттеріне және көбінесе 15-ші ғасырдан кейінгі мұсылмандық дереккөздерге сүйенеді. Дж. Гордон Мелтон, Ғұлам Ахмадтың 1880 жылдары мужаддид (сенімді жаңартушы) атағын қабылдап, өзін христиандардың уәде етілген Мәсіхі деп жариялағаннан кейін, Исамен өзін-өзі сәйкестендіру үшін Исаның Үндістанға келгені туралы аңызды пайдаланғанын айтады. Джеральд О'Коллинс, Ғұлам Ахмадтың Исаның Үндістанда өлгені туралы теориясын қолдайтын тарихи дәлелдер табылмағанын мәлімдейді. Пол С. Паппас, тарихи тұрғыдан алғанда, Ахмадилердің Юзасафты Исамен теңестіруі аңыздар мен құжаттарға негізделгенін, оларда көптеген тарихи қателіктер бар (мысалы, Гондофардың билігін шатастыру) және "Юз Асафты Исамен сәйкестендіруге жақын мүмкіндік жоқ" деді. Ғұлам Ахмадтың Исаның Үндістанда қайтыс болғаны туралы теориясы Николас Нотовичтің 1894 жылғы Исаның ерте жылдары (қызметінің басталуынан бұрын) Үндістанға сапар шеккені туралы ұсынысынан өзгеше. Нотовичтің Исаның Үндістанға саяхаты туралы қолжазба тапқаны туралы мәлімдемесі қазіргі ғалымдар тарапынан жалғандық деп толық жоққа шығарылды. Нотович кейіннен дәлелдерін өңдеп жасағанын мойындады. Қазіргі ғалымдар Исаның Үндістанға сапар шеккені туралы барлық мәлімдемелерді растайтын тарихи негіздің жоқтығын қабылдайды.

Андреас Фабер-Кайзер және Холгер Керстен

1976 жылы испандық НЛО зерттеушісі Андреас Фабер Кайзер, ал 1983 жылы эзотерикалық тақырыптар бойынша екі неміс жазушысы Зигфрид Обермайер мен Холгер Керстен «Христос Кашмирде қайтыс болды», «Христос Кашмирде» және «Христос Үндістанда өмір сүрді» атты еңбектерінде бұл тақырыпты танымал етті. Керстеннің идеялары Гюнтер Гронбольдтың «Иисус Үндістанда. Аңыздың соңы» (Мюнхен, 1985) еңбегінде сынға алынған теориялардың бірі болды. Неміс теологы Вильгельм Шнемельхер Керстеннің еңбегінің (Ахмад пен «Аквариан Ізгі хабарына» негізделген) қиялдан ғана тұратынын және тарихи зерттеулермен ешқандай байланысы жоқ екенін айтады. Австралиялық иезуит дін қызметкері Джеральд О'Коллинс Керстеннің жұмысының жалпы жұртшылыққа ұсыну үшін қайта оралып жатқан аңыз екенін мәлімдейді. Сондай-ақ, Ахмадияның ресми журналдары «Исламдық шолу» (1981) және «Діндер шолуы» (1983) да бұл мәлімдемені қолдайды. Ахмадилер бұл Ибн Бабавайдың «Икмал әл-Дин» еңбегіндегі Юзасиф Гаутама Будда оқиғасының нұсқасынан алынған сілтемемен расталады деп санайды: «Содан кейін ол аяқтарын созып, басын батысқа, ал бетін шығысқа бұрды. Ол осы күйде қайтыс болды».

Ахмаддияның танымал БАҚ-тағы мәлімдемесі

Ричард Дентон 2004 жылы BBC Four телеарнасы үшін "Иса өлді ме?" атты деректі фильм жазды және түсірді. Оны Бернард Хилл баяндайды, ал Элейн Пейджлс, Питер Стэнфорд, Джон Доминик Кроссан, Паула Фредриксен, әке Джером Мерфи О'Коннор, Том Райт, Тьерри ЛаКомбе (француздық тамплиерлер конспирациясының теоретигі), Ричард Эндрюс, Джеймс Табор, Стив Мейсон және Ахмади редакторы Абдул Азиз Кашмири қатысады. Деректі фильмдегі негізгі тақырып – денені кресттен алып қалу теориясы, сонымен қатар Исаның Үндістанға саяхат жасауы сияқты теориялар да қысқаша сөз етіледі, оның ішінде Юз Асаф туралы әңгіме де бар. 2007 жылы Channel 4 Роберт Бекфорд ұсынған "Исаның жасырын тарихы" атты деректі фильмін көрсетті, онда Роза Балдың ішінде түсірілімдер жасалды және Фида Хасснайнмен ғибадатхана мен Исаның "үнді байланысы" туралы сұхбат жүргізілді. Джеральд О'Коллинс деректі фильмнің бірнеше аспектілерін сынап, Хасснайнның "фантазия мен қате ақпаратқа толы ерекше әлемде өмір сүретінін көрсеткенін" айтты. 2010 жылға қарай Роза Балдағы қабір батыс туристері арасында Исаның қабірі болу мүмкіндігімен танымал бола бастады. 2010 жылы BBC тілшісінің хабарлауынша, бұл ескі әңгіме жергілікті дүкен иелері тарапынан "бизнес үшін жақсы болады деп ойлап, соңғы кезде кеңінен таныстырылған болуы мүмкін", ал Lonely Planet-тің Үндістанға арналған саяхат нұсқаулығына енгізілуі туристік бизнесті дамытуға көмектесті. 2010 жылы үнді кинорежиссері Раи Яшендра Прасад "Сринагардағы Роза Бал ғибадатханасы" атты 53 минуттық деректі фильмін шығарды.

Жалпы мұсылмандардың нанымы

Негізгі ағымдағы мұсылмандар мен зайырлы тарихшылар Назареттен келген Исаның Үндістанға сапар шеккені туралы Ахмадияның талаптарын қабылдамайды, сондықтан негізгі ағымдағы мұсылмандар мен ғалымдар Роза Бал қабірғибараттарының Исаның қабірі болуы мүмкін деген кез келген мүмкіндікті де жоққа шығарады. Говард Уолтер 1913 жылы Ғұлам Ахмедтің талаптарын зерттеу үшін қабірғибаратқа барғаннан кейін, жергілікті мұсылмандардың пікірінше, қабірғибарат XIV ғасырға дейін индуист зираты болған. Сол кезде Сейід Шарфуддин Абдурахман (1327 жылы қайтыс болған, көбінесе Булбул Шах деп танылады) Исламды Кашмирге әкеліп, бұл зираттың буддалық бодхисаттва емес, мұсылман әулиеге тиесілі екенін жариялаған. Неміс индуист зерттеушісі Гюнтер Грөнбольд Юзасаф аңызы сияқты, қабірғибараттың өзінің Кашмир тарихы барысында Ислам қабірғибараттарына айналған көптеген қасиетті буддалық және индуисттік орындардың бірі екенін атап өтеді.