Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран билігіндегі Нахичеван хандығы – 1747-1828 жылдар аралығында Нахичеван қаласы мен оның төңірегін басқарған, Иранның бағыныштылығында болған хандық. Хандықтың аумағы қазіргі Нахичеван Автономиялық Республикасының көп бөлігімен және қазіргі Арменияның Ваёц Дзор облысымен шектесетін.
Khanate in Nakhichevan under Iranian rule
The Nakhichevan Khanate was a khanate under Iranian suzerainty, which controlled the city of Nakhichevan and its surroundings from 1747 to 1828. The territory of the khanate corresponded to most of the present day Nakhchivan Autonomous Republic and Vayots Dzor Province of present day Armenia.
Тарих
Нахичеван – Оңтүстік Кавказдағы Армения таулы аймағында орналасқан қала және тарихи өңір. Сафави Иранының құлдырауына дейін Нахичеван Ереван провинциясының әкімшілік билігінде болды (сондай-ақ Чохур е Сад деп те аталады). 1603–1618 жылдардағы Осман-Сафави соғысы барысында 1604 жылы Ереванды қайта басып алғаннан кейін, сол кездегі шах Аббас I (1588–1620 жылдары билік еткен) Черах Сұлтан Ұстажлуды жаңа губернатор етіп тағайындады. Оның қысқа мерзімді қызметінен кейін, оның орнын Мақсұд Сұлтан басты. Мақсұд Сұлтан – Ұстажлу тайпасының Қаңғарлы тармағынан шыққан әскери қолбасшы. Бұл тайпа Сафавилердің билігіне алғашқы күндерінен бері күш берген түпкі Қызылбаш тайпаларының бірі болды. Ж.М. Жуаннин Қаңғарлы тайпасын «Арас өзенінің жағасындағы Парсы Армениясында қоныстанған шағын тайпа» деп сипаттаған. Сол жылы Осман әскерлері аймаққа қауіп төндірген кезде, шах Аббас Мақсұд Сұлтанға Нахичеван өңірінің барлық халқын (соның ішінде келесі жылы Исфахан, Қаража Дағ (Арасбаран) және Дезмарға көшірілген Джулфа армяндарын) эвакуациялауға бұйрық берді. Парсы билігі 1635–1636 және 1722–1736 жылдары Осман шапқыншылығымен үзіліске ұшырады. Афшарид әулеті тұсында ол толыққанды хандыққа айналды. Бастапқыда Нахичеван аумағы Ереван хандығының құрамында болды, бірақ кейін жеке хан билік етті. 1783 жылы Ресей империясы мен Шығыс Грузияның Картли-Кахетия патшалығы арасындағы Георгиевск шартынан кейін Қалб Әли Ресеймен байланыс орнатуға тырысты. Бұл Иранның қажар патшасы Аға Мохаммад Ханның наразылығын тудырды, нәтижесінде Қалб Әли 1796 жылы Тегеранға тұтқындалып, соқырланды. Ереван ханы Мұхаммед Хан Қажар да осыған ұқсас әрекет жасаған, бірақ оның қажар тегі оны осы жазадан сақтап қалды; оның орнына ол үй қамауына алынды. 1797 жылы Аға Мохаммад Хан өлтірілгеннен кейін Қалб Әли Нахичеванға оралды, онда Аға Мохаммад Ханның мұрагері Фатх Әли Шах Қажар оны хан етіп тағайындады. Қарсылығында Қалб Әли Фатх Әли Шаһтың әскерін Қаңғарлы тайпасының сарбаздарымен қамтамасыз етті. 1809 жылы ханзада Аббас Мирза Нахичеванды басып алып, Қалб Әлиді Ереванға жіберді. Нахичеванда ол Қалб Әлидің ұлдары Назар Әли Бег пен Аббас Қолы Ағаны өзінің орынбасарлары етіп тағайындады. 1808 жылы 1804–1813 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезінде генерал Гудович басқаратын орыс әскерлері Нахичеванды қысқа мерзімге басып алды, бірақ Гулистан шартының нәтижесінде ол парсы билігіне қайтарылды. 1827 жылы 1826–1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы кезінде Аббас Мирза Ахсан Хан Қаңғарлыны Нахичеван хандығын қорғау үшін стратегиялық маңызы бар Аббасабад бекінісінің қолбасшысы етіп тағайындады, сондай-ақ оған Ресей армиясының генерал-майоры және Қаңғарлы жасағының аттаманы атағы берілді.
Nakhichevan is both the name of a city and historical region located in the Armenian highlands in the South Caucasus. Until the demise of Safavid Iran, Nakhichevan was under the administrative jurisdiction of the Erivan Province (also known as Chokhur e Sa'd). Shortly after the recapture of Yerevan in 1604 during the Ottoman–Safavid War of 1603–1618, then incumbent king (shah) Abbas I (r. 1588–1620) appointed as its new governor Cheragh Sultan Ustajlu, who, after his brief tenure, was succeeded by Maqsud Sultan. Maqsud Sultan was a military commander who hailed from the Kangarlu branch of the Ustajlu tribe, the latter being one of the original Qizilbash tribes that had supplied power to the Safavids since its earliest days. The Kangarlu were described by J. M. Jouannin as “a small tribe established in Persian Armenia on the shores of the Aras". Later that year, as Ottoman forces threatened the area during the same war, Shah Abbas ordered Maqsud Sultan to evacuate the entire population of the Nakhichevan region (including the Armenians of Julfa, who, in the following year, were transplanted to Isfahan, Qaraja Dag (Arasbaran) and Dezmar. Persian rule was interrupted by Ottoman occupation in 1635–1636 and 1722–1736. It officially became a fully functioning khanate under the Afsharid dynasty. Initially, the territory of Nakhichevan was part of the Erivan Khanate, but later came to be ruled by a separate khan. Following the Treaty of Georgievsk in 1783 between the Russian Empire and the east Georgian kingdom of Kartli Kakheti, Kalb Ali tried to establish contact with Russia. This action angered the Qajar king of Iran, Agha Mohammad Khan , who as a result had Kalb Ali seized and taken to Tehran in 1796, where he was blinded. Another khan, Mohammad Khan Qajar of Erivan, had attempted the same, but his Qajar ancestry saved him from the same punishment; he was instead put under house arrest. Following the assassination of Agha Mohammad Khan in 1797, Kalb Ali went back to Nakhichevan, where he was appointed as its khan by Agha Mohammad Khan's successor, Fath Ali Shah Qajar In return, Kalb Ali supplied Fath Ali Shah's army with soldiers from the Kangarlu tribe. In 1809, Prince Abbas Mirza annexed Nakhichevan and sent Kalb Ali to Erivan. In Nakhichevan, he installed Kalb Ali's sons, Nazar Ali Beg and Abbas Qoli Agha, as his deputies. In 1808, during the Russo Persian War of 1804–1813, Russian forces under general Gudovich briefly occupied Nakhichevan, but as a result of the Treaty of Gulistan, it was returned to Persian control. In 1827, during the Russo Persian War of 1826–1828, Abbas Mirza appointed Ehsan Khan Kangarlu as commander of Abbasabad, a fortress of strategic importance for the defense of the Nakhichevan Khanate. conferred the rank of major general of the Russian army and the title of campaign ataman of the Kangarlu militia.
Әкімшілік
Нахичеван Ериванға қарағанда жеке меншік үлесі жоғары болған сияқты, себебі ол орталықтанған басқаруға ие болмады, нәтижесінде мемлекеттік жерлер жеке меншікке заңсыз түрде ауысуына жағдай жасалды. Мұның себебі Нахичеван аймағында мемлекеттік жерлердің жетіспеушілігі болды.
It appears that Nakhichevan had a much higher proportion of private property than Erivan because it was less centrally organized, which allowed the illegal conversion of state lands into private property. This was caused by the lack of state lands in Nakhichevan.
Салықтар
Қаладағы он бес жастан асқан әрбір ер адам Нахичеванда "баш пули" ("бас ақша") деп аталатын табыс немесе жеке салық төледі. Надыр шах 1736 жылы Католикос Абрахим III-нің өтінішімен Шығыс Армения христиандары төлеген жеке салықты жойғанына қарамастан, армяндар (Нахичевандағыларын қоса алғанда) мұсылмандардан көбірек салық төлейтін. Наурыз және басқа да мерекелерде хан мен жоғары лауазымды шенеуніктер салықты сыйлықтар түрінде қабылдады. Бастапқыда олар сый ретінде берілгенімен, тез арада ресми салыққа айналып, көбінесе пара немесе үстемақы ретінде сұранысқа ие болды. Мұндай сыйлықтар пишкеш, саламан және байрамдық / наурыздық / эйдi деп аталды.
Every adult male over the age of fifteen living in a city had paid an income or head tax, known as the bash puli ("head money") in Nakhichevan. Despite Nader Shah's removal of the poll tax paid by Eastern Armenian Christians at Catholicos Abrahim III's request in 1736, Armenians (including in Nakhichevan) often paid more taxes than Muslims did. On Nowruz and other holidays, the khan and senior administrators received taxes in the form of presents. These were initially given as gifts but quickly transitioned to formal taxes and were commonly sought as bribes or tribute. These type of gifts were known as pishkesh, salamane and bairamlik / nowruzi / eydi.
Ақша шығару
Нахичеван хандығында соғылған монеталар аббаси валютасында болды және Карим хан Занд соққан монеталармен бірдей салмаға ие болды, олардың бетіне «шод» өлеңі мен «Я Карим!» деген тілек жазылған. Бұл өте сирек монеталардың саны оннан аспайды, олар 1766–1777 жылдар аралығында соғылған. Иран монеталары бір митқал салмақты болса, Нахичеван монеталары одан сәл жеңіл. Соғылған аз ғана монеталар олардың көбінесе қайырымдылыққа және экономикалық емес мақсаттарға арналғанын көрсетеді.
The coins minted in the Nakhichevan Khanate were in the abbasi currency and equal to that of the coins minted by Karim Khan Zand, with the verse shod and the exclamation ya Karim on them. There are only a dozen of these extremely rare coins in existence, being minted between 1766–1777. Compared to Iranian coins that weigh a mithqal, these Nakhichevan coins are a little lighter. The few coins produced reveal their supposedly philanthropic and non economic purposes.