Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Браньево (Braunsberg in Ostpreußen, Brunsberga, ежелгі пруссиялық: Brus) – Польшаның солтүстігіндегі Вармия аймағындағы Вармия-Мазур воеводтығындағы қала. 2021 жылғы маусым айының мәліметтері бойынша, халық саны 16 907 адамды құрайды. Сонымен қатар, Браунсберг атауы "прустар лагері" деген мағына беретін Брусбергтен шыққан болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл тұжырым құжатталмаған. 1243 жылы Тевтон ордені Вармияның орталық қаласын және аймақты жаңа құрылған Вармия епископтығына берді. Епископ қалада собор салып, оны резиденциясы етіп белгіледі. 1254 жылы қалаға Любек негізіндегі қала құқықтары берілді, бірақ 1261 жылы Пруссия көтерілісінің екінші кезеңінде қиратылып, халқы тарап кетті. 1273 жылы қала жаңа орында қайта жаратылып, Любек отаршыларымен қоныстандырылды. 1284 жылы қалаға тағы да Любек үлгісіндегі жаңа жарғы берілді. Алайда, келесі епископ Генрих Флеминг (1278–1300) Браунсбергтегі капитулді Фрауенбургке (қазіргі Фромборк) көшірді. 1296 жылы францискан монастыры салынды, ал 1342 жылы "жаңа қала" қосылды. Вармиядағы ең маңызды сауда және порты ретінде қала Ганза одағының мүшесі болды және 1608 жылға дейін осы одақта қалды. 1440 жылы қала Тевтон билігіне қарсы шыққан Пруссия конфедерациясының құрылушыларының бірі болды. Олардың өтініші бойынша король Казимир IV Ягеллон 1454 жылы осы аумақты Польша Корольдігіне қосты. Қала Польша короліне адалдық серт берді және 1454 жылғы наурыз айында Краковта оның үстемдігін мойындады. Одан кейінгі Он үш жылдық соғыстан кейін Тевтон ордені 1466 жылғы Торнь бейбіт шартында қалаға деген барлық құқықтарынан бас тартты. Әкімшілік жағынан, қала жаңадан құрылған Корольдік Пруссия провинциясындағы Вармия князь-епископтығының құрамына кірді, кейіннен Ұлы Польша провинциясына да қарады.
Braniewo (Braunsberg in Ostpreußen, Brunsberga, Old Prussian: Brus), is a town in northern Poland, in Warmia, in the Warmian Masurian Voivodeship, with a population of 16,907 as of June 2021. It has also been suggested that the name Braunsberg might stem from Brusebergue ("camp of the Prussians"), but this notion is not documented. In 1243, the settlement and the surrounding region of Warmia was given by the Teutonic Order to the newly created Bishopric of Warmia, whose bishop built his cathedral in the town and made it his chief residence. The city was granted town privileges based on those of Lübeck in 1254, but in 1261 was destroyed and depopulated during the second of the Prussian Uprisings. It was rebuilt in a new location in 1273 and settled by colonists from Lübeck. In 1284, it was given a new town charter, again based on that of Lübeck. However, the next bishop, Heinrich Fleming (1278–1300), transferred the chapter from Braunsberg to Frauenburg (now Frombork). In 1296, a Franciscan abbey was built, and in 1342, a "new town" was added. As the most important trading and harbor city in Warmia, the town prospered as member of the Hanseatic League, which it remained until 1608. In 1440, the town was one of the founding members of the Prussian Confederation, which opposed Teutonic rule, and upon the request of which King Casimir IV Jagiellon incorporated the territory to the Kingdom of Poland in 1454. The town pledged allegiance to the Polish King and recognized his rule in March 1454 in Kraków. After the subsequent Thirteen Years' War, the Teutonic Knights renounced any claims to the town in the Second Peace of Thorn in 1466. Administratively, it was part of the Prince Bishopric of Warmia in the new autonomous province of Royal Prussia, later on also in the Greater Poland Province.
Қазіргі заман
1525 жылы Тевтон орденінің секуляризациясынан кейін, оның көптеген тұрғындары лютеран протестантизміне көшті. Орденнің үлкен магистрі болған герцог Альберт Вармияны Герцогтық Пруссиямен (Польшаның жақын жердегі вассалдық мемлекеті) біріктіруге тырысты, бұл қаладағы католиктерді протестанттық Пруссияға қарсы көмекке ие болу үшін Польша короліне адалдық ант беруге мәжбүр етті. 1526 жылы польша королдік комиссиясы Браунсбергтің тұрғындарын Польша короліне берген антынан босатты және қаланы князь-епископ Мауриций Ферберге қайтарды. Алайда, Вармияның барлық аймағы сияқты, Браунсберг те Вармияның князь-епископтарына адалдық ант берді, олар Папаның бағынышында болды. Сонымен қатар, ол барлық лютерандық ілімдерді жоққа шығарып, лютерандық жазбаларды тапсыруға тиіс болды. Осыдан кейін Вармия негізінен Рим-католик болып қалды (Польшаның бөліністерінен кейін де, ол 1772 жылы Пруссияның құрамына кіргенде). Браниево 16 ғасырдағы Ливон соғысы кезінде шамамен үш жыл бойы Швеция тарапынан басылып алынды. Вармияда лютерандық ілімдер қайтадан басылды, өйткені князь-епископ Станислав Хозиус (1504-1579) иезуиттерді шақырып, Collegium Hosianum мектебін құрды. Мекеменің студенттерінің арасында поляк католик әулиесі Андрей Бобола, поляк мемлекет қайраткерлері және жоғары лауазымды тұлғалар Миколай Зебжидовский және Пётр Гембицкий, Еуропаның ең көрнекті 17 ғасыр латын поэзіясының авторы Мацей Казимир Сарбиевский, миссионер, саяхатшы, математик, астроном және синолог Ян Миколай Смогулецкий, сондай-ақ Польшаның приматы Габриэль Подольский болды. 1590-1591 жылдары қалада венгр Ренессансының көрнекті ақыны Балинт Баласси тұрды. 1564 жылы діни семинария да ашылды. Кейіннен Папа Григорий XIII солтүстік және шығыс Еуропа елдері үшін паптық миссионерлік семинарияны қосты. Браунсберг (Браниево) тумасы Регина Протманн (1552-1613) 1583 жылы шіркеу мойындаған қаладағы Әйгерім Екатеринаның әйелдер орденін құрды. Иезуит теологы Антониус Посевинус 1580 жылдары протестанттық қозғалыстың өсуіне қарсы тұру үшін Collegium Hosianum-ды кеңейтуде маңызды рөл атқарды. Польша және негізінен католик қаласы 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі кезінде протестанттық Пруссия Корольдігіне қосылды және келесі жылы жаңа құрылған Шығыс Пруссия провинциясының бөлігі болды.
After the secularization of the Teutonic Order in 1525, a large part of its residents converted to Lutheran Protestantism. Duke Albert, who had been grand master of the Order, sought to unite Warmia with Ducal Prussia (a nearby vassal state of Poland), causing the Catholics of the town to swear allegiance to the king of Poland in return for aid against Protestant Prussia. In 1526 a Polish royal commission released Braunsberg burghers from the oath to the Polish king and handed the town back to Prince Bishop Mauritius Ferber. However, just like the entire area of Warmia, Braunsberg swore allegiance to the Prince Bishops of Warmia, who were subjects of the popes. Additionally, it had to denounce all Lutheran teachings and hand over Lutheran writings. Thereafter Warmia remained predominantly Roman Catholic (even after the Partitions of Poland, when it became part of Prussia in 1772). Braniewo was occupied by Sweden for about three years during the Livonian War in the 16th century. In Warmia, Lutheran teachings again were suppressed when Prince Bishop Stanislaus Hosius (1504 1579) brought in the Jesuits and founded the Collegium Hosianum school. Among the students of the school were Polish Catholic Saint Andrew Bobola, Polish statesmen and high dignitaries Mikołaj Zebrzydowski and Piotr Gembicki, Europe's most prominent 17th century Latin poet Maciej Kazimierz Sarbiewski, missionary, explorer, mathematician, astronomer and sinologist Jan Mikołaj Smogulecki, and Primate of Poland Gabriel Podoski. Prominent Hungarian Renaissance poet Bálint Balassi stayed in the town in 1590–1591. A priestly seminary was added in 1564. Pope Gregory XIII later added a papal mission seminary for northern and eastern European countries. Regina Protmann (1552 1613), a native of Braunsberg (Braniewo), founded the Saint Catherine Order of Sisters in the town, recognized by the church in 1583. The Jesuit theologian Antonius Possevinus was instrumental in enlarging the Collegium Hosianum in the 1580s to counter the growing Protestant movement. The Polish, and mainly Catholic town was annexed by the mostly Protestant Kingdom of Prussia in 1772 during the First Partition of Poland and made part of the newly formed province of East Prussia the following year.
19 және 20 ғасырлар
Браунсберг алғашқы теміржол байланысын 1852 жылы Пруссияның Шығыс темір жолы арқылы патшалықтың қалған бөлігімен орнатты. 20 ғасырдың басында, Кенигсбергпен қатар, Шығыс Пруссияның маңызды ғылыми-академиялық орталығы болды. 1912 жылы иезуит колледжі Браунсберг мемлекеттік академиясына (нем. Staatliche Akademie Braunsberg) айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Браунсберг халқы 21 000-нан асып, оның 59 пайызы католик, ал 29 пайызы протестант болып тіркелді. Екінші дүниежүзілік соғыс қаланың көп бөлігін қиратуға әкеп соқты. Үш жарым жылдық қатал соғыстан кейін, 1945 жылдың 13 қаңтарында Кеңес әскерлері Шығыс Пруссияға шабуыл жасап, Германия жеріне кірді. Қызыл Армия жасақтары 26 қаңтарда Браунсбергтен солтүстікке қарай Висла лагунасына жетті. Ақпан айының басында неміс азаматтары Браунсбергтен қатып қалған лагунаның мұзы арқылы Висла түбіне қашуға басталды. Олардың көпшілігі Данцигке (Гданьск) немесе Пилауға (Балтийск) жол тартты және батысқа қауіпті сапар жасаған неміс кемелеріне отырды. 1945 жылдың 20 наурызында Браунсберг Кеңес әскерлері тарапынан басып алынды. Соңынан болған ауыр шайқастар мен салдарынан туған жойқын қиратулар қаланың 80 пайызын, соның ішінде тарихи қала орталығының көп бөлігін өртпен бірге жоқ қылды. Потсдам келісімінде КСРО шекараны қайта белгілегеннен кейін, қала қайтадан Польшаның құрамына кірді және оның ішінара поляк қоныс-шаруаларымен толықтырылды, олардың көпшілігі КСРО-ға қосылған Польшаның шығыс аймақтарынан келді. 2001 жылы 1346 жылы салынған, 1945 жылы қиратылған және 1979 жылдан кейін қайта жаңартылған Әулие Екатерина шіркеуі Кіші Базилика деп жарияланды. Бұл готикалық зал шіркеуі 1280 жылдан бері сол жерде тұрған бұрынғы ағаш Әулие Екатерина шіркеуінің орнында салынған. Вармияның принц-епископы Лукас Ватценроде (1447–1512) бастапқы құрылысқа көп қосымшалар енгізген.
Braunsberg obtained its first railway connection with the rest of the kingdom via the Prussian Eastern Railway in 1852. In the early 20th century, the town was the leading academic center of East Prussia next to Königsberg. In 1912 the Jesuit college became the State Academy of Braunsberg (German: Staatliche Akademie Braunsberg). Prior to World War II, the population of Braunsberg had grown to more than 21,000, of whom 59 percent were listed as Catholic and 29 percent Protestant. The Second World War turned much of the town into ruins. After three and a half years of savage warfare, Soviet forces began their assault on German land by attacking East Prussia on Jan. 13, 1945. Red Army formations reached the Vistula Lagoon north of Braunsberg on Jan. 26. In early February, German civilians began fleeing from Braunsberg across the ice of the frozen lagoon to the Vistula Spit, from which many journeyed to either Danzig (Gdańsk) or Pillau (Baltiysk), and managed to board German ships that made the perilous voyage westward. Braunsberg was captured by Soviet troops on March 20, 1945. Heavy fighting and wanton destruction afterwards had left the town about 80 percent destroyed, including much of its historic town center, largely consumed by fire. Under the Soviet Union's re drawing of borders within the Potsdam Agreement, the town became again part of Poland, and was partially repopulated by Polish settlers, many of whom came from areas of eastern Poland annexed by the Soviet Union. In 2001 the St. Catherine Church, built in 1346, destroyed in 1945, and rebuilt after 1979, was declared a Basilica Minor. This Gothic Hall church was built on a site which had held a previous wooden Church of St. Catherine since 1280. Prince Bishop Lucas Watzenrode of Warmia (1447–1512) had added extensively to the original building.