Ресей-Иран соғысы (1826-1828): Кавказ үшін соңғы күрес

Кіріспе

Ресей империясы мен Қажар Ираны арасындағы соңғы ірі қарулы қақтығыс – 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы, Ресей империясы мен Қажар Ираны арасындағы Оңтүстік Кавказ аймағындағы аумақтық даулар үшін жүргізілген соңғы маңызды әскери қақтығыс. Ресейдің кеңеюшілік мақсаттарымен басталып, ирандықтардың қарсылығы күшейген соғыста Гянджа шайқасы және Ереванды басып алу сияқты маңызды әскери қақтығыстар болды. Ирандықтар бастапқыда сәттілікке жетіп, Ермоловтың басқаратын ресейлік әскерлерін күтпеген жерден шабуылдады. Оларға Талыш, Гянджа, Ширван, Шаки және басқа да аймақтардағы орыс гарнизондарына қарсы жергілікті көтерілістер көмектесті. Бірақ, жаңа тағайындалған генерал Иван Паскевич басқарған ресейлік күштер соғысты Ресейдің пайдасына бұрып, Иранның солтүстік-батысындағы маңызды Тәбриз қаласын басып алды. Соғыс 1828 жылы Түркменчай шартымен аяқталды, ол Иранды Кавказдағы соңғы қалған аумақтарынан айырды, соның ішінде қазіргі Арменияның барлық территориясы, Әзірбайжан Республикасындағы Нахчыван Автономиялық Республикасы және Түркиядағы Ығдыр провинциясы кірді. Шарт Ресейге иран саясатына араласуға мүмкіндік берді, себебі иран шахы (патшасы) мұрагерлік таққа отыруына келісім беру үшін Ресейдің мақұлдауын қажет етті. Иран британдық келіссөзшілердің табандылығы немесе орыстардың Осман империясымен жаңа соғыс жақындап келе жатқандықтан, тез бейбітшілікке келуге ұмтылуының арқасында, одан әрі аумақтық жоғалтулар мен бағынудан, тіпті бүкіл Иран Әзірбайжанын жоғалтудан немесе тіпті Ресейдің қарауына өтуден құтылды. Соғыстан кейін Қажар мемлекеті Ресеймен тең дәрежеде бетпе-бет келмейтін болды және еуропалық елдермен теңдес қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен айырылды.

Өмірбаян

Фатх Али Шах Қажар, Иранның жаңадан құрылған Қажар әулетінің екінші шахы (патшасы), 1797 жылы билікке келгеннен кейін Кавказ мәселесі бойынша Ресеймен қақтығысқа ұшырады. Көп жылдар бойы Иран билігіне бағынған Картли-Кахетия христиан мемлекеті (Шығыс Грузияда орналасқан) олардың үстемдігін қабылдамауға шешім қабылдады. Қажарлардың билігін қабылдамағаннан кейін, Иранға қарсы қорғаныс іздеу үшін Ресейге жүгінуді жөн көрді. Бұрынғы шах Аға Мохаммад хан Қажар Кавказдағы әскери наурыз барысында қаза болғандықтан, бұл мәселе Қажар әулеті үшін өте маңызды болды. Ресей императоры Александр I билікке келгеннен кейін, ресейліктердің Кавказдағы ықпалын күшейтуге деген ынтасы артты, олар бұл аймаққа 1760 жылдардан бері қызығушылық танытып келген. Кавказ аймағындағы Иранның бақылауына кез келген нұқсан келтіруі Қажар әкімшілігі үшін елеусіз қалмайтын мәселе еді. 1502 жылдан бері Иран Кавказды бақылауында ұстап келді және ирандықтар оны өз елдерінің табиғи жалғасы ретінде қарастырды. Бұл аймақтағы Ресейдің Иранның Ганджа қаласына басып кіруі және оның тұрғындарын қырғынға ұшыратуы салдарынан 1804-1813 жылдар аралығында екі ел арасында соғыс басталды. Соғыста жеңілген Иран Гулистан шартына қол қоюға мәжбүр болды. Шарты бойынша Иран Ресейге Шамшадил, Қаззақ, Шурагол сұлтандықтарын, сондай-ақ Баку, Дербент, Гянджа, Шакки, Куба, Ширван, Карабах хандықтарын және Талиштің солтүстік және орталық бөліктерін берді. Бұдан өзге, Иран Грузияға қатысты барлық талаптарынан бас тартуға міндеттелді. Шарттағы аумақтық шешімдер нақты емес еді, мысалы, Талиш аймағында шекара сызығын анықтау екі жақтан тағайындалған әкімдердің құзырында қалдырылды: «қандай таулар, өзендер, көлдер, ауылдар мен егістіктер шекара сызығын белгілейтінін анықтау керек». Егер шартына қатысушы тараптардың бірі екінші тараптың «статус-кво» принципіне сәйкес талап еткен аумақтық иеліктеріне «кедергі келтірген» деп санайтын болса, тіпті шартта белгіленген шекаралар да өзгертілуі мүмкін еді. Бұл шартқа қол қойылғаннан кейін де аумақтық даулардың жалғаса беретініне кепілдік берді. Гөкча көлі мен Ериван қаласы арасындағы аймақ ең даулы болып қала берді.

Fath Ali Shah Qajar , the second shah (king) of Iran's newly found Qajar dynasty, was embroiled in a conflict with Russia over the Caucasus as soon as he came to power in 1797. After many years of being subject to Iranian rule, the Christian Kingdom of Kartli Kakheti (located in Eastern Georgia) decided to reject their rule. It made the decision to look to Russia for defense against Iran after rejecting rule by the Qajars. Since the previous shah Agha Mohammad Khan Qajar had been slain in the Caucasus during a military campaign, this was an important matter for the Qajar dynasty. The reign of the Russian tsar (emperor) Alexander I saw an increased desire on the part of the Russians to increase their presence and influence in the Caucasus, where they had already shown interest since the 1760s. Any infringement of Iran's control over the Caucasus was not something that the Qajar administration could just ignore. Since 1502, Iran had controlled the Caucasus and the Iranians saw it as a natural extension of their country. The war of 1804–1813 soon erupted between the two countries as result of the Russian invasion of the Iranian city Ganja and massacre of its residents. The Iranians ended losing the war and forced to sign the Treaty of Gulistan. Per the terms of the treaty, Iran conceded to Russia the sultanates of Shamshadil, Qazzaq, Shuragol, and the khanates of Baku, Derbent, Ganja, Shakki, Quba, Shirvan, Karabakh, and the northern and central part of Talish. Moreover, Iran also had to abandon its claims over Georgia. The treaty's territorial arrangements were unclear, for example, in Talish, where it was left up to the mutually appointed administrators to "determine what mountains, rivers, lakes, villages, and fields shall mark the line of frontier." If one of the participants to the treaty felt that the other party had "infringed on" territorial possessions claimed in accordance with the status quo principle, even the limits laid forth in the treaty could be changed. This essentially ensured that territorial conflicts would persist after the treaty's authorization. The region between Lake Gokcha and the city of Erivan remained one of the most disputable.

Кіріспе

1825 жылдың басында Ирандықтар өздерінің аймағы деп санайтын Гокча көлінің солтүстік жағалауын Грузияның губернаторы Алексей Петрович Ермоловтың бұйрығымен ресейліктер басып алды. Орыс әскері көп ұзамай алға жылжып, Балағұсты да жаулап алды. Ирандықтар бұл жерлер Ереванға шабуыл үшін плацдарм ретінде пайдаланылуы мүмкін екенін білгендіктен, оның маңызы аталған жерлердің өзінен де асып түсті. Ермолов бұл Иран территориясы екенін мойындағанымен, Иранның Қарабақтың үлкен бөлігін басып алғанын айтып, өз әрекетін қорғады. Орыстар Ереванмен шекарада шағын бекініс салды, оған Қажар тағының мұрагері Аббас Мирза наразылық білдірді. 1825 жылдың ортасында орыс бекінісіне Ериван хандығының ирандық губернаторы Хосейн хан Сардардың әскерлері шабуыл жасады. 1826 жылы Иранға Александр I-нің 1825 жылдың соңындағы кенеттен қайтысы туралы хабар жетті, бірақ елге жеткен әңгімелер билік ауысуының басындағы хаосты әлдеқайда күшейте көрсетті. Осының салдарынан 1825 жылдың желтоқсанында, негізінен әскери шенеуніктерден құралған жас жігіттер тобы, Александрдың екінші інісі Николайдың таққа отыруына кедергі келтіріп, саяси жеңілдіктерге қол жеткізу үшін Декабристер көтерілісін ұйымдастырды. Көтеріліс Николайды қолдаған әскерлермен тез арада басылды. 8 шілдеде орыстар Иран территориясының ішінде, Ериван хандығының солтүстігіндегі Баш Апаран қаласын басып алды. Иран-американдық тарихшы Мазиар Бехруз осы оқиғаны 1826-1828 жылдардағы соғыстың басталуы деп санайды. Фатх Али Шахтың сарайында Ресейге қатысты саясатты анықтау кезінде екі топ қалыптасты. Бір топ Ресеймен бейбіт келісімге қол жеткізуді, ал екіншісі соғыс жариялауды жақтады. Екі топ та Фатх Али Шах пен Аббас Мирзаға ықпал етуге тырысты. Бірінші мәселе – Ресей Гокча мен Балағұсты басып алуын тоқтатпаса не істеу керек еді. Ресей билігіндегі мұсылман азшылықтарының жағдайы және, соңғы кезекте, Ресейдің ішкі дағдарыстардың нәтижесінде қаншалықты әлсірегені екінші деңгейдегі мәселелер болды. Бейбітшілікті жақтағандар: сыртқы істер министрі Мирза Аболхасан Хан Ильчи; бас хатшы Нешат Эсфахани; патша кеңсесінің басшысы Манучехр Хан Горджи; және сарайдың аудармашысы және елшісі Мирза Салех Ширази. Жалпы, бейбітшілік партиясы Ресей империясының күшінен қорқып, қарулы қақтығыстан кез келген бағамен сақтануды қалады. Олар басқа мәдениеттердің өкілдерімен қарым-қатынас жасауға үйренген және Ресей туралы көп білген. Соғысты жақтағандар: Аға Сәйед Мохаммад Эсфахани бастаған бірнеше көрнекті ислам ғалымдары; Фатх Али Шахтың жаңа бас министрі Асеф әл-Доуле; Аббас Мирзаның жақын кеңесшісі Абол Қасем Қаем Мақам II; және Гулистан шартынан кейін жер аударылған немесе шартынан кейін Иранға қашқан Кавказдың бірқатар қуғынға ұшыраған хандары. Соғыс партиясының басты ұстанымы – ресейліктердің ирандықтарды ашық түрде қорлап, оларға қарсы агрессивті әрекет жасағаны еді. Аға Сәйед Мохаммад, Фатх Али Шахпен кездесуге бара жатқанда, Фатх Али Шахқа жолдаған хатында Фатх Али Шахтың "Парсының егемендігі және Мохамед дінінің басшысы" ретіндегі жауапкершілігін еске салды. Аға Сәйед Мохаммад Ресейдің ирандық территорияны басып алуы және мұсылмандарға қатысты қатыгездік тақырыбын да көтерді. Сонымен қатар, соғыс партиясының Ресейдегі оқиғаларды түсіндіруі шындықтан гөрі көңіл көтеруге бағытталған, Ресейдің жалпы алғанда әлсіз болғанын, әсіресе Кавказда Ермоловтың соңғы жеңілістері мен Декабристер көтерілісіне байланысты болғанын айтты. Фатх Али Шахқа кеңес беру және осы мәселе бойынша әрекет ету бағытын анықтау үшін Солтание кеңесі жиналды. Фатх Али Шахтың сарайындағы бейбітшілік партиясы ақыры жеңіліске ұшырады және Ресейге қарсы толыққанды соғыс жариялау туралы шешім қабылданды.

In early 1825, the northern bank of Lake Gokcha, which the Iranians believed to be a part of their realm, was seized by the Russians under the orders of Aleksey Petrovich Yermolov, the governor of Georgia. The Russian army soon advanced further, capturing Balagh lu as well. The Iranians knew that these locations might be used as a staging ground for an attack on Erivan, therefore the significance of this went far beyond the sites themselves. Although Yermolov conceded that this was Iranian territory, he defended his action by claiming that Iran was clinging to a large portion of Karabakh. The Russians also constructed a small fort on the frontier with Erivan, which the Qajar crown prince Abbas Mirza protested against. In the middle of 1825, the fort was attacked by the troops of the Iranian governor of the Erivan Khanate, Hossein Khan Sardar. In 1826, reports of Alexander I's sudden death in late 1825 made it to Iran, but the stories that made it there exaggerated the chaos surrounding the handover of power. As a result, in December 1825, a group of young men, primarily military officers, staged the Decembrist Revolt in an attempt to force political concessions by obstructing Alexander's second younger brother Nicholas from succeeding to the throne. The rebellion was promptly put down by troops who supported Nicholas. On 8 July, the Russians captured the town of Bash Aparan in the northern Erivan Khanate, deep within Iranian territory. The Iranian American historian Maziar Behrooz considers the start of the war of 1826–1828. In Fath Ali Shah's court, two factions had developed during the course of building policy toward Russia. One faction advocated for peace with Russia, and the other for war. Both were heavily lobbying Fath Ali Shah and Abbas Mirza. The first question at hand was what to do if Russia did not stop their occupation of Gokcha and Balagh lu. The state of the Muslim minority under Russian authority and, lastly, whether and to what extent Russia had been weakened as a result of its internal crises, were secondary concerns. Those who advocated for peace were the foreign minister Mirza Abolhassan Khan Ilchi; the chief scribe Neshat Esfahani; the head of the royal office Manuchehr Khan Gorji; and the court translator and envoy Mirza Saleh Shirazi. In general, the peace party feared the capability of the Russian Empire and wanted armed conflict to be avoided at all costs. They were more accustomed to dealing with people from other cultures and knew more about Russia. Those who advocated for war were several prominent Islamic scholars led by Agha Sayyed Mohammad Esfahani; Fath Ali Shah's new chief minister Asef al Dowleh; Abbas Mirza's close advisor Abol Qasem Qa'em Maqam II; and some of the exiled khans of the Caucasus, who had either been driven away by the Treaty of Gulistan or had fled to Iran after the treaty. The main stance of the war party was that the Russians had clearly insulted the Iranians and been aggressive towards them. Agha Sayyed Mohammad, who was on his way to meet Fath Ali Shah, mentioned Fath Ali Shah's responsibilities "both as Sovereign of Persia, and as the head of the Mohamedian faith" in a letter to Fath Ali Shah. Agha Sayyed Mohammad also brought up the Russian annexation of Iranian territory and the treatment of Muslims. Furthermore, the war party's interpretation of Russian events was more optimistic than realistic, arguing that Russia was weak overall, especially in the Caucasus due to Yermolov's recent defeats and the Decembrist revolt. To advise Fath Ali Shah and formulate a course of action in this matter, the Council of Soltaniyeh gathered. The peace party at Fath Ali Shah's court was ultimately outmanoeuvred and the final decision was to launch full scale warfare against the Russians.

Соғыс

Аббас Мирзаның әскері үлкен шайқасқа дайын емес көрінсе де, 1826 жылдың жазында Иранның соғысқа қатысуы сәтті басталды. Бұның екі себебі болды. Ермолов соғысты қолдағанына қарамастан, бастапқыда Чечнядағы күреске тартылды; нәтижесінде, оның әскері соғысқа дайын болмады және алдағы қиындыққа қарсы тұра алмады. Екіншіден, бұрынғы хандардың қолдауымен мұсылман халқы орыстарға қарсы көтерілді, себебі олар қанаудан шаршады. Ширван, Гянджа, Талыш, Шаки және Қарабахта (Шушадан басқа) орналасқан орыс әскерлері көтерілісшілер немесе ирандық күштер тарапынан қуылды немесе өздері шегінді. Қуба, Баку, Дербент және Грузияда көтерілістер болды ма, жоқ па, белгісіз. 25 және 26 шілдеде орыс және ирандық әскерлер Талышта шайқас бастады. 28-30 шілде аралығында орыс әскері Ереванның солтүстігіндегі Памбак пен Шүреголді жаулап алған Сердарға қарсы қаһарлы шайқас жүргізді. Осы уақытта оның інісі Хасан хан Сари Аслан солтүстікке шабуыл жасап, орыстарды Тифлис қаласына қайта шегінуге мәжбүр етті. 1-3 тамыз аралығында Сардар Баш Апаранды қайтарып алды, содан кейін Гюмриде орыстармен шайқасқа түсті. 12 тамызда Ланкаран мен Салиян ирандық әскерлердің бақылауына көшті. Осы кезеңде Аббас Мирза басқаратын 35 мың әскердің шабуылына ұшыраған 800 сарбаздан тұратын орыс батальоны жеңілді. Фатх Али Шахтың Ардабильдегі лагеріне 400 бас, ал Тәбризге 400 тұтқын (оның ішінде командир мен 17 офицер, сондай-ақ екі зеңбірек) жеткізілді. Оның әскерлерінің бір бөлігі Талышта орыстармен шайқасқанда, Аббас Мирза 6 тамызда Шушаны қоршауға алды. Бехруздың сөзіне сүйенсек, "осы кездегі бірнеше қателіктер апатқа және жеңіліске әкелді". Аббас Мирза анасының туысы Әмірхан Девелу Каджардың Шуша бекінісіне шабуыл жасау туралы ұсынысын қабылдамады, себебі ол ұзақ қоршау болатынын білді. Оның орнына ол Әмірханға үлкен ұлы Мұхаммед Мирзаны (кейін Мұхаммед Шах Каджар аталған) тәрбиелеуді тапсырды және оған Гянджаны басқаруды бұйырды. Шушадағы орыс қолбасшысы полковник Иосиф Реут мұнда тұратын мұсылмандарды қарусыздандырып, жергілікті армяндардың көмегімен тиімді қорғаныс ұйымдастырды. Шуша қоршауы ұзаққа созылды, себебі Аббас Мирзаның артиллериясы бекініс қабырғаларын бұзуға жеткіліксіз болды. Иосиф күшін күшейту үшін орыс әскерлерінің келуін күтіп, Аббас Мирзамен келіссөздер жүргізе бастады. Әмірхан Аббас Мирзаға жолдаған хатында генерал-лейтенант Валериан Мадатов басқаратын орыс күштеріне қарсы тұру үшін қосымша зеңбіректер мен бес-алты Незам е Жадид полкі талап етті. Аббас Мирза оған тұтқындалған орыс қару-жарақтарын жинап, Шушамен аяқтасқаннан кейін Гянджа қамалында күтуді бұйырды. Бірақ Әмірхан Мадатов басқаратын орыс әскерінің (10 000 казак, он екі жаяу әскер батальоны және он екі артиллерия бөлімі) жақындап келе жатқанын естігенде, 5 000 атты әскер ұйымдастырып, Мұхаммед Мирзамен бірге Шамкорға қарай жорық жасады. Бұл 16 қыркүйекте Шамкор шайқасына әкелді, онда Мадатов Әмірханның күштерін жеңіп, ол қаза тапты. Мұхаммед Мирза Гянджаға қайтты, бірақ көп ұзамай қорғаушылар оны тастап, Шушаға шегінді. 17 қыркүйекте Гянджа Мадатовқа қарсылықсыз берілді. Көмек күштерімен бірге генерал Иван Паскевич 22 қыркүйекте Кавказда пайда болып, 29 қыркүйекте орыс әскерлерінің бас қолбасшысы болып, Ермоловты алмастырды. Украинаның казак элитасының өкілі Паскевич Ресей империализмінің мақсаттарын іске асырды. Ол Наполеон соғыстары кезінде және 1814 жылы Осман империясына қарсы тиімді екенін көрсеткен. Сол күні Аббас Мирза Гянджаға қарай жорық жасады, Шушаны қоршауға алу үшін шағын күш қалдырды. 13 қазанда, 12 ғасырда өмір сүрген атақты парсы ақыны Низами Ганжавидің мазарының жанында Гянджа шайқасы болды. Әдеттегідей, Аббас Мирза үш ұлын өзінің 30 мыңдық әскерінің әртүрлі бөлімдерімен бірге алып жүрді. Мұхаммед Мирза бір бөлімге басшылық етті, ал екі кәмелетке толмаған ұлы, Жәһангир Мирза мен Хосров Мирза, басқа екі бөлімде болды, оларды ұстаздары сүйемелдеді. Бірақ шайқас кезінде олардың қауіпсіздігі үшін қорқып, Аббас Мирза ұстаздарына Жәһангир Мирза мен Хосров Мирзаны эвакуациялауға бұйырды. Осы маневрдің нәтижесінде оның әскерінің ортасы ыдырап, жеңіліске ұшырады. Осы сәттен бастап ирандықтар үшін жеңіліс анық болды, себебі бұл соғыстың ең маңызды шайқасы еді. Гянджа шайқасының куәгері былай деп атап өтті: "Бұл шайқас бастапқыда қызу болды; егер Аббас Мирза қолбасшылық талантына ие болғанда, Ресейдің Грузиядағы билігі аяқталар еді". 1827 жылға қарай Аббас Мирза соғысты ұтып алу мүмкіндігінен айырылып, шабуылдан қорғануға көшті. Қаңтар айында Мадатов Арас өзенінің оңтүстігіне он төрт күндік шабуыл жасады. Сәуір айында Эчмиадзин берілді, ал шілде айында Нахичеванның екі бекінісі – Абасабад пен Ордубад қоршауға алынды. 7 шілдеде Паскевич оларға көмекке келген Аббас Мирзаны жеңіп, екі бекініс те берілді. Қыркүйек айында қамал және қаһарлы бомбалаудан кейін бұрынғы қауіпсіз Ереван қаласы берілді, сондай-ақ Сардарабад бекінісі де берілді. Паскевич сегіз 24 фунттық ауыр зеңбірек пен төрт 4 дюймдік минометтерді пайдаланып, Ереванның қамал қабырғаларын қиратты. Сардар Ереван түскенге дейін қашып кетті, бірақ Хасан хан Сари Аслан, Хамзе хан Анзали және Махмуд хан Максудилу сияқты басқа қолбасшылар тұтқынға алынып, Тифлис қаласына жеткізілді. 20 мыңдық әскері бар Асеф ад-Довле басқаратын Тәбриз (Иранның ең бай және халыққа толы қаласы) 1827 жылдың 24 қазанында қарсылықсыз берілді. Қала Паскевичке бір ислам ғалымымен берілді. Тәбризден орыс әскерінің шығуынан кейін Фатх Али Шах оны өлімге кесті, ал Аббас Мирза мен Фатх Али Шах бақылауында Асеф ад-Довле өзінің әлсіздігі үшін жазаланды. 1828 жылдың 25 қаңтарында орыстар Ардабильді басып алып, Сафавид дәуірінен қалған зергерлік бұйымдарын тонады.

Despite Abbas Mirza's soldiers appearing to be unprepared for a large fight, Iran's entry into the war in the summer of 1826 started out successfully. This was due to two factors. Yermolov was initially embroiled in a struggle in Chechnya despite advocating for war; as a result, his men were unprepared for the war and were incapable to meet the approaching challenge. Second, with the support of their previous khans, the Muslim populace rose against Russians, as they had grown tired of being oppressed. In Shirvan, Ganja, Talish, Shakki and Karabakh (aside from Shusha), the stationed Russian troops were either driven out by the rebels or Iranian forces, or withdrew themselves. It is uncertain if rebellions occurred or were suppressed in Quba, Baku, Derbent and Georgia. On July 25 and 26, Russian and Iranian forces started to engage each other at Talish. Between July 28 and 30, the Russian army fought an intense battle against Sardar, who conquered Pambak and Shuregol in northern Erivan. Meanwhile, his brother Hasan Khan Sari Aslan made attacks further north, forcing the Russians to withdraw to Tiflis. Between August 1 and 3, Bash Aparan was recovered by Sardar, who then started fighting the Russians at Gyumri. On August 12, Lankaran and Saliyan were conquered by the Iranian forces. During this period, a Russian battalion of 800 soldiers were ambushed and defeated by a force of 35,000 soldiers led by Abbas Mirza. Fath Ali Shah's camp at Ardabil received 400 heads, while Tabriz received 400 POWs (including the commander and 17 officers as well as two cannons). While some of his troops were still fighting the Russians in Talish, Abbas Mirza besieged Shusha on August 6. According to Behrooz, "At this point, a number of blunders spelled catastrophe and defeat." Abbas Mirza rejected the proposal by his maternal uncle Amir Khan Devellu Qajar to attack Shusha's fortress, as he knew it would be a prolonged siege. Instead, he entrusted Amir Khan with the care of his eldest son, Mohammad Mirza (later known as Mohammad Shah Qajar), and ordered him to take control of Ganja. Colonel Iosif Reutt, the Russian commander of Shusha, disarmed the Muslims residing there, and then mounted an effective defense with the aid of the local Armenians. The siege of Shusha dragged on for a long time because Abbas Mirza's artillery was unable to break through. Iosif started negotiating with Abbas Mirza to buy himself some time while he waited for Russian reinforcements. In a letter to Abbas Mirza, Amir Khan demanded additional cannons and five or six Nezam e Jadid regiments in order to battle the Russian reinforcements led by Lieutenant General Valerian Madatov. He was given explicit instructions by Abbas Mirza to collect the Russian weaponry and equipment that had been seized and to wait within the Ganja castle until he was done with Shusha. But when Amir Khan learned of the impending Russian army led by Madatov (10,000 Cossacks, twelve infantry battalions, and twelve artillery pieces) he organized a 5,000 man cavalry force and, with Mohammad Mirza at his side, marched towards Shamkor. This led to the Battle of Shamkor on September 16, where Madatov defeated the forces of Amir Khan, who was killed. Mohammad Mirza withdrew to Ganja, which was shortly afterwards abandoned by its defenders, who withdrew to Shusha. On September 17, Ganja surrendered to Madatov without any opposition. With reinforcements, General Ivan Paskevich arrived in the Caucasus on September 22 and assumed command of the Russian forces on September 29, thus replacing Yermolov. A member of the Cossack elite from Ukraine, Paskevich embodied the goals of Russian imperialism. He had already proven himself effective throughout the Napoleonic Wars and against the Ottoman Empire in 1814. The same day, Abbas Mirza marched towards Ganja, leaving a small force to carry on Shusha's siege. On October 13 17, the Battle of Ganja took place, close to the tomb of the famous Persian poet Nizami Ganjavi, who lived in the 12th century. As was customary, Abbas Mirza assigned three of his sons to accompany various units within his 30,000 man army. Mohammad Mirza was in charge of one unit, while the two underage sons Jahangir Mirza and Khosrow Mirza were in two other units, being escorted by their tutors. But fearing for their safety in the midst of battle, Abbas Mirza gave the tutors the order to evacuate Jahangir Mirza and Khosrow Mirza. As a result of this maneuver, the center of his army fell apart, leading to his defeat. From this point on, loss was imminent for the Iranians as this was the war's most important fight. A witness to the Battle of Ganja noted the following; "The action was at first well contested; and had Abbas Mirza possessed the talent of a commander, the Russian power in Georgia would have been at an end." By 1827, Abbas Mirza was losing the war and he had to shift from attacking to defending. A fourteen day raid south of the River Aras was carried out by Madatov in January. Etchmiadzin surrendered in April, while Abbasabad and Ordubad, two fortresses in Nakhichevan, came under siege in July. On July 7, Paskevich defeated Abbas Mirza, who had come to aid them, and both fortresses gave up. September saw the surrender of the impenetrable citadel of Erivan following a siege and intense bombardment, as well as the fortress of Sardarabad. Using eight 24 pounder heavy guns and four 4 inch mortars, Paskevich destroyed the stronghold walls of Erivan. Sardar escaped Erivan before it was taken, but other commanders including Hasan Khan Sari Aslan, Hamzeh Khan Anzali and Mahmud Khan Maqsudilu, were taken prisoner and moved to Tiflis. Despite having a 20,000 man army under the command of Asef al Dowleh, Tabriz (the most rich and populous city in Iran) surrendered without a fight on October 24, 1827. The city was given to Paskevich by an Islamic scholar. Following the Russian evacuation of Tabriz, Fath Ali Shah ordered his execution, and while Abbas Mirza and Fath Ali Shah watched, Asef al Dowleh would be publicly whipped for his timidity. On 25 January 1828, the Russians captured and plundered Ardabil, seizing its jewelry that dated back to the Safavid era.

Салдары

1828 жылдың 2 ақпанында Аббас Мирза Түркменчай шартына қол қойып, Ереван мен Нахичеванды берді, сондай-ақ маңызды соғыс өтемақысын төлеуге және басқа да жеңілдіктерге келісті. Бұл үшін қажетті ақшаның көп бөлігін Әзірбайжан провинциясы мен Аббас Мирзаның жеке капиталы қамтамасыз етті, шағын бөлігі британдықтардан келді, бірақ шахтан ештеңе түспеді. Ресей, өтемақы төлеу міндеттемесіне байланысты, Иранға қысым көрсетуге мүмкіндік алды. Шарт Ресейге иран саясатына араласуға да мүмкіндік берді, себебі шах енді Ресейдің өзі таңдайтын мұрагерін мойындауын қалады. Иран одан әрі аумақты жоғалтудан және бағынудан, тіпті бүкіл Әзірбайжанды жоғалтудан немесе тіпті Ресейдің вассалы болудан құтылуы мүмкін болды, бұл британдықтардың көмегімен ирандық келіссөзшілердің табандылығының немесе османдықтармен жаңа соғыс жақындап келе жатқандықтан, ресейліктердің тез бейбітшілікке келуге құштарлығының нәтижесі болуы мүмкін. Соғыстан кейін қажар мемлекеті Ресеймен тең дәрежеде бетпе-бет келмейтін болды және еуропалық елдермен тең дәрежеде қарым-қатынас жасай алмады. Иранның жеңілісі Аболқасым Қаем Мақамның ресейліктерге деген көзқарасын өзгертті, бұл оның бір өлеңінде көрініс тапты, онда ол Иранның тағдырының өзгеруіне өкінеді. Ол енді ирандықтардың емес, ресейліктердің күштірек екенін мойындады. 1829 жылы көрнекті орыс ақыны және жазушысы Александр Грибоедов Түркменчай шартының талаптарын орындау үшін үлкен ресейлік елшілікті астана Тегеранға жетектеп келді. Ол қажарлардың (соның ішінде Әсеф әл-Дөләнің) гаремдерінде ұсталған грузин қыздарын өз қамқорлығына босатуға бұйрық берді. Ол мұны армян евнухтің тікелей өтінішімен жасады, ол бұрынғы ирандық жорықтардағы тұтқын болған. Грибоедов грузин қыздарын ресейлік елшілікке жеткізу үшін армян және грузин көмекшілерін жіберді, бұл Түркменчай шартында тұтқындарды айырбастау туралы бапқа сүйенді. Мұндай заң бұзушылық және шиит діни салттары маңызды символдық мәнге ие деп есептелді. Әсеф әл-Дөлә жергілікті ислам ғалымы Мирза Масих Техраниден көмек сұрады, ол астана тұрғындарына көтеріліс шақырып, қазір ислам дініне өткен қыздарды құтқарып, оларды мұсылман үйлеріне қайтаруға үндеді. Ресейлік қауіпсіздік күштерімен болған қақтығыста үш наразылық білдіруші қаза тапты. Содан кейін Мирза Масих Техрани фетва шығарды, нәтижесінде ашулы халық Грибоедовты және ресейлік елшіліктің жетпіс адамнан тұратын құрамын өлтірді. Бехруз: «Осы жағдайда ирандықтардың күйзелісті реакциясы айқын көрініс берді және Иранда Ресейге деген көзқарас қаншалықты өзгергенін көрсетті» деді. Заманауи ирандық тарихшының бірі: «Тақ мұрагері Аббас Мирза оқиға туралы естігенде, барлық сарбаздар мен ақсүйектерге аза тұту белгісі ретінде қара киім киюге, барлық базарларды үш күнге жабуға және барлық адамдарға жұмысты тоқтатуға бұйрық берді» деді. Кешірім сұрау үшін Фатх Али Шах Николай І-ге дипломатиялық миссия жіберді. Хосров Мирза 1829 жылы Санкт-Петербургке жеткен жоғары деңгейдегі миссияға жетекшілік етті.

On 2 February 1828, Abbas Mirza signed the Treaty of Turkmenchay, thus ceding Erivan and Nakhichevan as well as agreeing to significant war reparations and other concessions. The province of Azerbaijan and Abbas Mirza's personal fortune provided the majority of the money needed to pay for this; a minor portion came from the British, but none from the shah. Russia was able to put pressure on Iran because of the reparations obligation. The treaty also gave Russia an opportunity to get involved in Iranian politics, as the shah now required Russia's acknowledgment of the person he wanted to name as heir apparent. Iran was potentially saved from further loss and submission, possibly even from losing all of Azerbaijan or even becoming a Russian vassal, either due to the persistence of the Iranian negotiators with the help of the British or the Russians' desire to quickly make peace since another war with the Ottomans was likely nearing. After the war, the Qajar state would never again face Russia on an equal footing or be treated as an equal by European countries. The Iranian defeat changed the outlook of Abol Qasem Qa'em Maqam on the Russians, as demonstrated in one of his poems, where he regrets the change of Iran's fortune. He had now acknowledged that it was no longer the Iranians who were the superior force but the Russians. In 1829, the distinguished Russian poet and author Alexander Griboyedov led a sizable Russian embassy to the capital Tehran to enforce the conditions of the Treaty of Turkmenchay. He ordered that the Georgian concubines who were held in the harems of the Qajars (including Asef al Dowleh's) be released into his care. He had done this at the urging of an Armenian eunuch who was himself a prisoner from earlier Iranian expeditions into the Caucasus. Griboyedov dispatched his Armenian and Georgian assistants to deliver the Georgian concubines to the Russian embassy, relying on a clause in the Treaty of Turkmenchay that called for the trading of prisoners of war. Such a transgression of the law and Shia religious practices was viewed as having significant symbolic significance. Asef al Dowleh asked for the help of the local Islamic scholar Mirza Masih Tehrani, who as a result urged the citizens of the capital to rise up, rescue the concubines, who had probably now converted to Islam, and bring them back to their Muslim homes. Three protesters lost their lives in the ensuing fights with the Russian security forces. Mirza Masih Tehrani then issued a fatwa, which led to the slaughter of Griboyedov and all but one of the seventy person personnel of the Russian embassy by an enraged crowd. Behrooz states that "In this context, the nervous Iranian reaction was telling and shows how much attitudes toward Russia had changed in Iran." One contemporary Iranian historian states that; "When Crown Prince Abbas Mirza heard of the occurrence, he ordered all the soldiers and the nobles to put on black dress as a sign of mourning, all the bazaars to be closed for three days, and all the people to stop working." To apologize, Fath Ali Shah dispatched a diplomatic team to Nicholas I. Khosrow Mirza commanded the high ranking team that reached Saint Petersburg in 1829.