Кіріспе

Солтүстік Вэй императоры Миньюань ((北)Вэй Миньюань ди) (392 – 24 желтоқсан 423), қытайша аты Туоба Си (拓拔嗣), шианьбэй тіліндегі аты Мумо (木末), шианьбэй тайпасы басқарған Қытайдың Солтүстік Вэй әулетінің императоры. Ол император Даоудың үлкен ұлы болған. Оның билігінде Солтүстік Вэй аумағы әкесінің немесе ұлы император Тайудың билігінде болғандай кеңеймеді, бірақ ол мемлекеттің Солтүстік Қытайда бекінуіне көмектесті және маңызды мемлекеттік шенеуніктермен кездесіп, олардың кеңесін тыңдап, соңғы шешімдер қабылдау дәстүрін қалады. Тарихшылар оны зиялы және салмақты басшы деп санайды.

Ерте өмір

Туоба Си 392 жылы туылған, оның әкесі Туоба Гуй 386 жылы Солтүстік Вэйді құрғаннан кейін, бірақ ол бәсекелес Кейінгі Янның аумағының көп бөлігін жаулап алып, 399 жылы императорлық атақ алды. Оның анасы Туоба Гуйдің сүйікті жұбайы, Лиу жұбайы, Сюньну басшысы Лиу Тююаньның қызы (劉頭眷). Ол Юньчжун қаласында (雲中, қазіргі Хоххот, Ішкі Моңғолия) дүниеге келген. Ол Туоба Гуидің үлкен ұлы еді, және оның әкесі ұлының кешігіп келгеніне қатты қуанғандықтан, ол жалпы кешірім жариялады. (Солтүстік Вэйдің ресми тарихы бойынша, Туоба Гуи осы кезде 21 жаста болған; бұл оның өмір тарихының баламалы нұсқасын растайтын қосымша дәлел болуы мүмкін.) Туоба Си өскен сайын, ол ақылды да мейірімді жігіт болып саналды, оның іс-әрекеті барлық тиісті протоколды орындады. Оның үлкен інісі Туоба Шао (拓拔紹) еріншек, қатыгез жігіт болғандықтан, Даову императорынан жиі жаза алған. Туоба Си ағасының мінез-құлқын сөгіспен түзетуге тырысқан, бірақ бұл Туоба Шаоның ашуын туғызған. 403 жылы Туоба Гуй, осы уақытқа дейін император (император Даову ретінде) оны Ци ханзадасы етіп тағайындады. 409 жылы император Даову Туоба Сиді мұрагер ханшайымы етіп құруға ниетті болды, бірақ Туоба дәстүріне сүйене отырып, мұрагер шешілген кезде анасы өлім жазасына тартылуы керек, император Даову Консорт Люді өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті. Ол мұны жасамас бұрын немесе кейін Туоба Сиді шақырып, бұл дәстүр Хан императоры Вуның сүйікті кәнизагы Чжаоны (Хан императоры Чжаоның анасы) жас императорға аналық ықпалдан аулақ болу үшін өлімге кесу туралы уәжіне сәйкес келетінін түсіндірді. Туоба Си әкесінің қасынан кеткеннен кейін, анасына деген сүйіспеншілігінен қатты қайғырды. Мұны естіген Даову патша оны сарайға шақырды. Себебі, Даову патша өзінің соңғы билік кезінде жиі параноикалық және зорлық-зомбылық үрдістерін көрсетті. Туоба Си келісіп, 398 жылы император Даову астананы көшірген Пинченг қаласынан қашып кетеді. Сол кезде Даову императоры Туоба Шаоның қылмыстары үшін оның анасы Еланды тұтқындап, оны өлтіруді жоспарлаған. Елан күйеу баласы арқылы оны құтқаруды өтінді. Бұл әрекетіне жауап ретінде Туоба Шао император Даовуды өлтіріп, императорлық билікті өз қолына алуға тырысты. Бұл хабарды естіген Туоба Си Пинченге оралды, бірақ жасырынды, бірте-бірте қолдаушылар жинауға тырысты. Туоба Шао оны өлтіру үшін іздеуге тырысты, бірақ император күзетшілері біртіндеп Туоба Си жағына ауысты, император күзетшілері Туоба Шаоны тұтқындап, Туоба Сиге ұсынды. Туоба Си Туоба Шао, оның жұбайы Хелан және оның серіктестерін өлтірді. Содан кейін ол Миңюань императоры ретінде таққа отырды.

Ерте билік

Император Миньюань, әкесінің диктаторлық стиліне қайшы, барлық маңызды шешімдер бойынша кеңес беру үшін сегіз лауазымды адамнан тұратын кеңес құрды, мақсаты – түрлі пікірлерді тыңдап, содан кейін хабардар шаралар қабылдау болды. Кеңес көбінесе оның тайпасынан шыққан этникалық Сяньбэйлерден құралды, бірақ сонымен қатар хань және басқа да этностар да кірді. Бұл дәстүр оның ұрпақтары да сақтады. Дегенмен, ол әкесіне қарағанда әлдеқайда кешірімді болғанымен, кеңесшілерінің жасаған қателіктерін төзбеді. Мысалы, 413 жылы оның маңызды кеңесшілерінің бірі, Юаньчэн маркизі Туоба Ку (拓拔屈) Ся әскерлерінен ауыр жеңіліс көрді, содан кейін Бин провинциясының (并州, қазіргі орталық және оңтүстік Шаньси) губернаторы қызметіне төмендетілді, бірақ міндетін тиісті деңгейде орындай алмады, сол үшін император Миньюань оны өлімге кесті. 410 жылы император Миньюань өзінің кеңесшілерінің бірі, Наньпин герцогы Баба Сун (拔拔嵩)ды рурандарға шабуыл жасауға жіберді, ал Баба руран әскерлерімен қоршалып қалғанда, император Миньюань жеке өзі әскер бастап Бабаға көмекке келді. Келесі жылдары ол мемлекетінің дұшпандардан тиісті түрде қорғалатынына көз жеткізу үшін солтүстік және шығыс майдандағы (рурандармен және Солтүстік Яньмен) қорғанысты тексеру үшін жиі Пиньчжэн қаласынан шықты. Сондай-ақ, ол бүлікші тайпаларды басып тастау үшін жиі әскер жіберді.

Ортаңғы билік

414 жылы император Миньюань бейбіт қарым-қатынас орнату үшін Кейінгі Цинь, Солтүстік Ян, Цзинь және Руранға елшілер жіберді. Кейінгі Цинь мен Цзинь миссиялары көбінесе сәтті аяқталды, бірақ оның елшісі Хуньюй Шимен (忽忸于什門) Солтүстік Ян императоры Фэн Бамен қақтығысқа түсті, себебі Фэн Ба Хуньюйдың өзіне тізе бүгуін талап еткен. Фэн Ба Хуньюйды тұтқынға алып, Солтүстік Вэймен қарым-қатынас орнатудан бас тартты. Руран миссиясының нәтижесін бағалау қиын, өйткені бастапқыда ол сәтті болғандай көрінсе де, 415 жылы Руран ханы Юдзиюлу Датан (郁久閭大檀) шабуыл жасады, император Миньюань жауап беруге мәжбүр болды және Юдзиюлу Датанды оның жеріне қууға мәжбүрледі. Бірақ император Миньюань кеңесшісі Даси Цзиньді (達奚斤) Юдзиюлу Датанды қуу үшін жібергенде, Солтүстік Вэй әскерлері қатал ауа-райына тап болды және мұзданудан көптеген шығынға ұшырады. Бұл ғасырлар бойы жалғасатын үрдістің бастауы болды: көбінесе Руран шабуылдайтын, ал Солтүстік Вэй қарсы шабуыл жасап сәттілікке жететін, бірақ Руранды толық жеңуге қол жеткізе алмайтын. 414 жылдың соңында император Миньюань өзінің шенеуілі Цюй Хаоға (оның басты кеңесшісі Цюй Хунның ұлы) И Цзин және Хун Фан (洪範) сияқты ежелгі мәтіндерді оқытуды тапсырды. Сондай-ақ, ол Цюй Хаодан осы мәтіндерге сүйене отырып болжамдар жасауын сұрады, және олар көбінесе орындалды. Осылайша Цюй Хао император Миньюаньның сенімін жеңіп алып, маңызды шешімдерде кеңесші болып қалыптасты. 415 жылы Солтүстік Вэйдің солтүстік аймақтарында ауыр ашаршылық болды, бұл император Миньюаньды астананы Йеченгке (鄴城, қазіргі Хэбэй провинциясының Ханьдань қаласы) көшіруді қарастыруға итерді. Бірақ Цюй Хао мен шенеунік Чжоу Данның (周澹) кеңесі бойынша, мұндай қадам Сяньбэйдің Хан тайпасына қарағанда сандық артықшылығын жасыратынына сендірді, ол астананы Пиньчжэнден (平城) көшірмеді, бірақ Цюй мен Чжоутың ұсынысымен кедей Сяньбэйлердің бір бөлігін қазіргі Хэбэй аймағына көшірді. 415 жылдың қысында, бұрынғы келісімге сәйкес, Кейінгі Цинь императоры Яо Син өзінің қызы, Сипин ханшайымын Солтүстік Вэйге, император Миньюаньға үйлену үшін жіберді. Император оны патшайымға лайық салтанатпен қарсы алды. Бірақ Туоба әдет-ғұрыптарына сәйкес, патшайым болу үшін әйел өзінің қолымен алтын мүсін жасауы керек еді, ал Сипин ханшайымы мұны істей алмады. Сондықтан император Миньюань оны императорлық әйел етумен шектелді, бірақ сарайда оны әйел және император ретінде құрметтеді. 416 жылы Цзинь генералы Лю Ю Кейінгі Циньді жою мақсатымен үлкен шабуылға шықты. Лю Ю әскерінің бір бөлігі ретінде генерал Ван Чжунде (王仲德) басқаратын флот Сары өзеннің оңтүстігіндегі Солтүстік Вэйдің жалғыз ірі бекінісі Хуатайға (滑台, қазіргі Хэнань провинциясының Аньян қаласы) жақындады. Солтүстік Вэй генералы Ючи Цзянь (尉遲建), Цзинь әскерінен қорқып, Хуатайды тастап, Сары өзеннің солтүстігіне қашып кетті. Император Миньюань Ючиді өлімге кесті, содан кейін Лю Ю мен Ван Чжундеге наразылық білдіріп хабаршылар жіберді. Екеуі де мақсаттың Кейінгі Цинь екенін және жорық аяқталғаннан кейін қала қайтарылатынын мәлімдеді. (Бірақ Цзинь Хуатайды қайтарған жоқ, және Солтүстік Вэй 422 жылға дейін Сары өзеннің оңтүстігінде үлкен күштерге ие болмады.) Цзинь әскерлері тез арада Кейінгі Циньнің ірі қаласы Луоянды басып алды, содан кейін Кейінгі Циньнің астанасы Чанъаньға бет алды. 417 жылдың көктемінде Кейінгі Цинь императоры Яо Хун (Яо Синнің ұлы) шұғыл көмек сұрады. Император Миньюань кеңесін шақырып, Цзиньнің жорығын тоқтату үшін әскер жіберуді қарастырды. Оның кеңесшілерінің көпшілігі Лю Юдің Солтүстік Вэйге де шабуыл жасауы мүмкін екеніне күмәнданып, император Миньюаньға Лю Юдің күштерін тоқтатуға кеңес берді. Бірақ Цюй Хао бұл Солтүстік Вэйді Цзинь шабуылдарының нысанасына айналдырады деп ойлады, император Миньюань ішінара келісті, бірақ соған қарамастан Баба Сонгтың басшылығымен 100 000 адамдық әскерді Сары өзеннің солтүстік жағалауын қорғауға жіберді. Егер Жин кемесі желдің күшімен солтүстік жағалауға иелінсе, Солтүстік Вэй әскерлері кемені басып алып, экипажын өлтіретін немесе тұтқынға алатын, ал Жин әскерлері солтүстік жағалауға қонса, Солтүстік Вэй әскерлері уақытша шегініп, Жин әскерлері кемелеріне қайта оралғаннан кейін солтүстік жағалаудың қорғаныс позициясын қайта орнатар еді. Осы әрекетке ашуланған Лю Ю өзінің генералы Динг Вуны (丁旿) солтүстік жағалауға жіберіп, Солтүстік Вэй әскерлеріне ауыр жеңіліс сыйлады. Бұл император Миньюаньның Кейінгі Циньді құтқару әрекеттеріне нүкте қойды, және жорық бойында Цзинь мен Солтүстік Вэй арасында басқа шайқастар болған жоқ. Өйткені император Миньюань әлі де Кейінгі Цинь әскерлері Лю Юдың жолын тоқтатса, оның жолын кесуді жоспарлап отырды, бірақ Лю Ю 417 жылдың күзіне қарай Чанъаньды басып алып, Кейінгі Циньді жойды, император Миньюаньның жоспарланған шабуылдары жүзеге аспады. Лю Юға қарсы болған және Кейінгі Циньде паналаған көптеген Цзинь шенеуіктері Солтүстік Вэйге қашып келді, император Миньюань одан әрі Яо әулетінің мүшелерін құтқарып, Пиньчжэнге жеткізген әркімге үлкен сыйлық беруді бұйырды. (Бұл бұйрық қаншалықты тиімді болғаны белгісіз, және Яо әулетінің көптеген мүшелері Лю Ю тарапынан тұтқынға алынып, өлтірілді.)

Билік етуінің соңғы кезеңдері

418 жылы император Миньюань Солтүстік Янға ірі шабуыл жасап, Солтүстік Ян астанасы Хелонгты (和龍, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) қоршауға алды, бірақ Хелонгты басып ала алмады және кері шегінуге мәжбүр болды. 420 жылы император Миньюаньның әйелі Консорт Яо қайтыс болды, және император оны қайтыс болғаннан кейін императрица дәрежесіне көтерді. 422 жылы император Миньюань ауыр сырқатқа шалдықты, себебі алхимиктер берген, өмірді ұзартуға қабілетті деген дәрілердің әсерінен болды. Ол Куй Хаомен өлімінен кейін болатын оқиғаларға дайындық шаралары туралы кеңес сұрады. Куй Хао оның жазылып кететінін болжады, бірақ оған 14 жасар үлкен ұлы Туоба Таоны Тайпин ханзадасы, тақ мұрагері етіп тағайындап, содан кейін биліктің бір бөлігін тақ мұрагеріне беруді кеңес берді, осылайша оның өзінің жүктемесі жеңілдеуі мүмкін. Баба Сонг та келісіп, император Миньюань Туоба Таоны тақ мұрагері етіп тағайындады, сондай-ақ тақ мұрагері Тао екінші император ретінде таққа отырып, билік жүргізуге кірісті. Ол өзінің сенімді кеңесшілері Баба, Цуй, Дакси Цзин, Анчи Тонг (安遲同), Цююлинг Гуан (丘穆陵觀) және Цюдун Дуй (丘敦堆) -ды тақ мұрагерінің кеңесшілері ретінде тағайындады. Осы кезден бастап, көптеген мәселелер, әсіресе ішкі мәселелер тақ мұрагері Тао шешті, ал император Миньюань тек маңызды мәселелермен айналысты. 422 жылы Лю Юның (ол 420 жылы Цзинь тағын басып алып, Лю Сун құрған) қайтыс болғаны туралы естігеннен кейін император Миньюань Лю Сунмен қарым-қатынасын үзді және кеңес шақырып, кеңесшілеріне Лю Суннан – Луоян, Хулао және Хуатай қалаларын басып алуды жоспарлап отырғанын хабарлады, Цуйдің қарсылығына қарамастан. Ол Даксиді Лю Сунға шабуыл жасау үшін жіберілген әскердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Дакси алдымен Хуатайды қоршауға алды, бірақ оны тез басып ала алмағандықтан император Миньюань жеке өзі Даксиге көмек көрсету үшін оңтүстікке әскер басқарды. Сонымен қатар, ол тақ мұрагері Таоға руандықтардың шабуылына қарсы күзету үшін солтүстік шекараға әскер жіберуді тапсырды. Содан кейін Хуатай түсті, ал Дакси Хулао мен Луоянға жақындады. Император Миньюань сонымен қатар генералдар Э Цинь (娥清), Лю Дафэй (閭大肥), Пу Цзи (普幾) және Ижан Цзянь (乙旃建) -ды шығысқа жіберіп, қазіргі Батыс Шандондағы бірнеше округтерді басып алды. Алайда, Сунның Цин провинциясының (青州, қазіргі орталық және шығыс Шандоң) басқа қалалары да түскенмен, Солтүстік Вэй күштері Цин провинциясының астанасы Донгянды (東陽, қазіргі Цинчжоу, Шандоң) басып ала алмады және азық-түлік қоры таусылып, көптеген сарбаздар ауырып қалғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. 423 жылы Хулао да түсті. Содан кейін науқан тоқтатылды, Солтүстік Вэй қазіргі Хэнань мен Батыс Шандоңның көп бөлігін бақылауына алды. 423 жылы император Миньюань ірі құрылыс жобасын – руандықтардың шабуылынан қорғану үшін солтүстік шекарада қабырға салуды бастады. 423 жылы қыста император Миньюань қытай алхимиктерінің жасаған уытты эликсирден уланып қайтыс болды. Тақ мұрагері Тао таққа отырып Тайву императоры атанды.