Кіріспе

Лев Толстойдың аяқталмаған романы «Декабристер» (орысша: Декабристы) – Лев Толстойдың үш тарауын аяқтаған аяқталмаған романы. Оның басты кейіпкері 1825 жылғы сәтсіз аяқталған Декабристер көтерілісіне қатысып, 1856 жылдан кейін Сібірдегі жер аударылыстан босатылуы тиіс болған. Бұл роман «Соғыс және бейбітшілік» романының жалғасы ретінде, жоспарланған трилогияның екінші бөлігі ретінде көзделіп, үшінші бөлігі 1856 жылы орын алуы керек еді.

Жоспарлау және ерте құрастыру

1861 жылы Герценге жазған хатында Толстой өзінің шығармашылығының назарын бұрынғы тарихи дәуірлерге қайта бұру туралы айтты: 1856 жылы мен белгілі бір тақырыпта повесть жаза бастадым, оның басты кейіпкері отбасымен Ресейге оралған декабрист болуы керек еді. Керісінше, мен қазіргі заманнан 1825 жылға, кейіпкерімнің қателіктері мен қайғы-қасіреттерінің дәуіріне бұрылып, қолға алғандарын тастап кеттім. Бірақ 1825 жылы менің кейіпкерім бұрыннан толыққан отбасының иесі еді. Оны түсіну үшін оның жастық шағына оралуым керек еді, ал оның жастық шағы Ресей үшін даңқты 1812 жылғы кезеңмен сай келетін. Тағы да бастаған ісімді тоқтата тұрып, 1812 жылдан бастап жаза бастадым. Бұл повесть, Ресейге оралған декабристердің физикалық және рухани күшін Мәскеудің "клубтық қоғамында" қалған, ескірген және жасанды өмір салтын ұстанатын замандастарымен салыстыру мақсатын қойды. Алайда Толстойдың мақсаты декабристерді ғана идеализациялау емес, оның өзге де туындыларындағы сияқты, объективті көзқарас ұсыну еді. Декабристердің Пьер және Наташа Лабазовтарының мінездері "Соғыс және бейбітшілік" романындағы Пьер және Наташа Безуковтардың прототиптері болып табылады және олармен ортақ белгілері бар. Пьер ойшыл және идеалист, ал Наташа – сабырлы және ұқыпты. Алғашқы тарауларда олардың Мәскеуге келіп, қоғамға қайта қабылдануы суреттеледі. "1856 жылдың бір қыс кешінде "1825 жылдың қылмыскерлерінің" бірі, отыз бес жылдық жер аударылыстан және бір жарым айлық сапардан кейін, әйелімен және Сібірде дүниеге келген ұлы мен қызымен бірге "Ресейдің жүрегіне, Мәскеуге" оралады. Географиялық тұрғыдан олар үш мың шақырым қашықтыққа, мүлдем бөтен ортаға жеткізілді, бірақ рухани тұрғыдан олар осы кешке дейін өз үйлерінде болды, оларды ұзақ, оқшауланған отбасылық өмір дәл сол адамдар етті. Бірақ ертең бұл өзгеріп кетеді."

Жазуды тоқтату

Жазу барысында Толстой 1812 жылы Ресейге Наполеонның басып кіруін Декабристер қозғалысының бастауы деп есептегендіктен, осы оқиғадан бастауды шешті. Соның нәтижесінде 1805 және 1820 жылдар аралығында өтетін "Соғыс және бейбітшілік" атты танымал романы жарық көрді. Романның соңғы тараулары оқиғаны Декабристер кезеңіне дейін жеткізеді. Толстой Декабристер қозғалысын зерттегенде Наполеон соғыстарына қатысты зерттеулер жүргізгендей мұқият болды. Толстой Декабристерлердің сот отырыстарына қатысуға рұқсат сұраған, бірақ оған рұқсат берілмеген. Бұл оның жазудан бас тартуына себеп болуы мүмкін, алайда оның әйелі романды аяқтамауының себебін шешім қабылдаудағы қылыштыққа байланыстырды. Аяқталған тараулар алғаш рет 1884 жылы жарияланды.