Кіріспе

Түнгі құс, кешкі адам немесе жай ғана құс – түнгі уақытта және таңертеңгі сағаттарда белсенді болуға бейім немесе осыны қалайтын адам, сондай-ақ қалыпты саналатын уақыттан кейін ұйықтап, оянады. Түнгі құстар көбінесе түнгі уақытта (кейде таңға дейін) жұмыс істейді немесе ойын-сауықпен айналысады және күннің салыстырмалы кеш сағаттарына дейін ұйықтайды. Ғалымдар дәстүрлі түрде адамдардың тәуліктік ритміндегі екі типті – таңертеңгі және кешкі типтерді немесе жануарлар әрекетіндегі күндізгі және түнгі белсенділікті атайды. Көптеген елдерде, әсіресе Скандинавияда, кеш қашқан адамды «В» адамы деп, ал ерте тұратын адамды «А» адамы деп атайды.

Тарих

Қараңғыдан кейін ояқ болу жағымсыз мінез-құлық саналған, бірақ 17 және 18 ғасырлардағы Еуропада (кейіннен одан әрі таралып) жасанды жарық берудің дамуы мен енгізілуі бұл өзгерді: үйлерде көбірек жарық пайда болды, көшелерге жарық қойылды, сондай-ақ патшалар мен жоғарғы әлеуметтік топтарға бейімделді. Шоколад, кофе және шайдың, сонымен қатар таңға дейін ашық болатын кафелердің пайда болуы жаңа мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Көптеген соулар күндіз ұйықтап, түнде азық іздеп аулайды.

Сипаттамалары

Көбінесе, түнгі құстар жарты түнден кейін ояу қалады, ал өте түнгі құстар таңға дейін немесе таңнан кейін де ояу болып жүреді. Кейбір түнгі құстар кешкі уақытта ояу болуды жөн көреді немесе түнгі ауысымда жұмыс істеу үшін ояқ болады. Күндізгі ауысымда жұмыс істейтін түнгі құстар стандартты күндізгі жұмыс уақытына бейімделуде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Түнгі құстар жиі уақытқа келмеушілік немесе мінез-құлық мәселелері үшін кінәланады. Дегенмен, жұмыс берушілер енді икемді жұмыс кестесі арқылы дене сағатын құрметтеу арқылы өнімділікті арттыруға үйренуде. Даниялық "B қоғамы" түнгі құстардан тұрады. Алайда, олар оқудағы үлгерімде таңғы құстардан қалып қояды, дені салмақсыз тамақтану әдеттеріне ие болады, сондай-ақ темекі шегу көрсеткіштері де жоғары. Қайсыбір түнгі құстар қалыпты ұйықтау және ояну уақытына бейімделуде үлкен қиындықтарға тап болса, олар ұйқы фазасының кешігу синдромынан зардап шегуі мүмкін. Таңғы жарық терапиясы түнгі құстың ұйқы ырғағын өзгертуге көмектеседі.

Психология

Түнгі құс мінезі ерлерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі. Түнгі құстар ұзақ мерзімді қарым-қатынаста емес, жалғыз өмір сүруге көбірек бейім.

Ауру таралуы

2007 жылы 55 000-нан астам адамды қамтыған сауалнама нәтижесінде хронотиптердің қалыпты үлестірімге сәйкес келетіні, ал өте ерте тұратын және кеш жататын типтердің екі шетте де сирек кездесетіні анықталды.