Кіріспе

Ұсынылған жалпы ережеге ерекшелік. Контрмысал – жалпыламадан кез келген ерекшелік. Логикада контрмысал жалпыламаны жоққа шығарады және математика мен философия салаларында оны қатаң түрде дәлелдейді. Мысалы, "студент Джон Смит жалқау емес" деген факті "студенттер жалқау" деген жалпыламаға контрмысал болып табылады, сонымен қатар "барлық студенттер жалқау" деген жалпылама пікірге қарсы мысал және оның жоққа шығарылуы болып табылады. Математикада "контрмысал" термині теореманың толық гипотезасының қажеттілігін көрсететін мысалдарды білдіру үшін де қолданылады (кейде шартты бұзу арқылы). Бұл көбінесе гипотезаның бір бөлігі орындалмаған және теореманың қорытындысы дұрыс емес жағдайды қарастыру арқылы жасалады.

Математикадан

Математикада қарсы мысалдар мүмкін теоремалардың шектерін дәлелдеу үшін жиі пайдаланылады. Нақты болжамдардың бұрыс екенін қарсы мысалдар арқылы көрсету арқылы математиктер ненің дұрыс екенін анықтауға және дәлелдеуге болатын теоремаларды құру үшін болжамдарды өзгертуге үйренеді. Кейде математикалық дамудың өзі теоремалар мен қарсы мысалдарды табудан (және дәлелдеуден) тұрады делінеді.

Тікбұрышты мысал

Мысалы, математик геометрия мен пішіндерді зерттейді де, олар туралы белгілі бір теоремаларды дәлелдегісі келеді делік. Ол "Барлық тіктөртбұрыштар квадраттар" деп болжайды және бұл мәлімдеменің дұрыс немесе бұрыс екенін білуге қызығушылық танытады. Бұл жағдайда ол дедуктивті ойлауды қолдана отырып, мәлімдеменің шындығын дәлелдеуге тырыса алады немесе егер ол жалған деп күдіктенсе, мәлімдеменің қарсы мысалын табуға тырыса алады. Соңғы жағдайда қарсы мысал – екі жағы 5, екі жағы 7 ұзындығы бар тіктөртбұрыш сияқты, квадрат емес тіктөртбұрыш болар еді. Алайда, квадрат емес тіктөртбұрыштар тапқанына қарамастан, ол тапқан барлық тіктөртбұрыштардың төрт жағы болды. Ол жаңа болжам жасайды: "Барлық тіктөртбұрыштардың төрт жағы бар". Бұл оның бастапқы болжамынан логикалық тұрғыдан әлсіз, өйткені әрбір квадраттың төрт жағы бар, бірақ әрбір төрт жақты пішін квадрат емес. Жоғарыда келтірілген мысал математиктің қарсы мысалдарға тап болғанда болжамын қалай әлсірететінін түсіндіреді, бірақ қарсы мысалдар белгілі бір болжамдар мен гипотезалардың қажеттілігін көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, жоғарыда аталған математик біраз уақыттан кейін "Тіктөртбұрыш болып, төрт жағы тең ұзындығы бар барлық пішіндер квадраттар" деген жаңа болжамға келді деп ойлайық. Бұл болжамның гипотезаға екі бөлігі бар: пішін "тіктөртбұрыш" болуы керек және "төрт жағы тең ұзындықта болуы керек". Содан кейін математик оның болжамының шындығын сақтап, кез келген болжамды алып тастай алатынын білгісі келеді. Бұл дегеніміз, ол келесі екі мәлімдеменің дұрыстығын тексеруі керек: "Барлық тіктөртбұрыштар квадраттар." және "Төрт жағы тең ұзындығы бар барлық пішіндер квадраттар". (1) үшін қарсы мысал жоғарыда келтірілген, ал (2) үшін қарсы мысал – квадрат емес ромб. Осылайша, математик енді екі болжамның да қажет екенін біледі.

Басқа математикалық мысалдар

"Барлық жай сандар тақ сандар" деген мәлімдемеге қарсы мысал – 2 саны, себебі ол жай сан, бірақ тақ сан емес. n = 5 мысалы арқылы; басқа n = 5 қарсы мысалдары да белгілі, сондай-ақ кейбір n = 4 қарсы мысалдары да бар. Витсенхаузеннің қарсы мысалы, бақылау мәселелері үшін, квадраттық шығын функциясы және күй айнымалысының эволюциясының сызықтық теңдеуі, міндетті түрде сызықтық оптималды бақылау заңдарын білдірмейтінін көрсетеді. Басқа мысалдарға Сейферт болжамының жоққа шығарылуы, Поля болжамы, Гильберттің он төртінші мәселесінің болжамы, Тейт болжамы және Ганеа болжамы жатады.

Философияда

Философияда қарсы мысалдар көбінесе белгілі бір философиялық ұстанымның кейбір жағдайларда қолданылмайтынын көрсету арқылы оның бұрыс екенін дәлелдеу үшін қолданылады. Басқаша айтқанда, алғашқы философ өзінің тұжырымын қарсы мысал енді қолданылмайтындай етіп өзгерте алады; бұл математиктің қарсы мысалға байланысты болжамын түзетуіне ұқсас. Мысалы, Платонның «Горгий» диалогында Калликл кейбір адамдарды басқалардан «жақсы» деп айтудың мағынасын анықтауға тырысып, күштілердің жақсы екенін мәлімдейді. Бірақ Сократ олардың санының көптігіне байланысты қарапайым халық, мүліктік жағдайы бар ақсүйектер класынан күштірек екенін, әйтсе де бұқараның мінез-құлқы көрінеу нашар екенін айтады. Осылайша Сократ Калликлдің талабына қарсы мысал келтірді, Калликл күтпеген аймақтан – жеке тұлғалар емес, адамдар тобынан іздеді. Калликл Сократтың қарсы мысалын сынға алып, қарапайым халықтың ақсүйектерден жақсырақ болуы мүмкін немесе тіпті көп болса да, олар күшті емес деп таластауға болады. Бірақ егер Калликл қарсы мысалды қабылдаса, онда ол өзінің тұжырымын қайтарып алуы немесе оны түзетуі керек, сонда қарсы мысал енді қолданылмайды. Мысалы, ол өз тұжырымын жеке тұлғаларға ғана қатысты етуі мүмкін, қарапайым халықты топ ретінде емес, жеке адамдар жиынтығы ретінде қарастыруды талап етеді. Шындығында, ол өзінің тұжырымын «күшті» дегенінің орнына «ақылды» деп өзгертеді, сандық басымдықтың ешқандай жағдайда адамды дана қыла алмайтынын айтады.