Кіріспе
Эпифеномен (көпше түрі: эпифеномендер) – негізгі құбылыспен бірге немесе оған параллель пайда болатын екіншілік құбылыс. Бұл сөздің екі мағынасы бар: бірі белгілі себеп-салдар байланысын, екіншісі себеп-салдар байланысының жоқтығын немесе оны анықтау туралы шешімді кейінге қалдыруды білдіреді.
An epiphenomenon (plural: epiphenomena) is a secondary phenomenon that occurs alongside or in parallel to a primary phenomenon. The word has two senses: one that connotes known causation and one that connotes absence of causation or reservation of judgment about it.
Метафизика
Себеп-салдарлық философиясында эпифеномен – негізгі назардағы әсерден өзге, себептің тудыратын кез келген қосымша әсері. Егер қызығушылық тудырған оқиғаның себебі (немесе себебі деп есептелсе) бір оқиға болса, ал ол оқиға тағы бір оқиғаға (немесе себебі деп есептелсе) себеп болса, онда соңғы оқиға – эпифеномен болып табылады. Эпифеномендер мәселесі көбінесе себеп-салдар қатынасы теорияларына қарсы мысал ретінде келтіріледі. Мысалы, екі оқиға арасындағы себептік байланыс туралы пікірлерді "егер бұл оқиға болмағанда, онда екінші оқиға да болмас еді" түріндегі қарсы фактілік шарттылықтар арқылы түсіндіретін Льюис ұсынған себептіліктің қарапайым контрафактілік талдауын қарастырайық. Егер А оқиғасы В оқиғасына себеп болса, ал В оқиғасы эпифеноменді тудырса, онда егер А оқиғасы болмағанда, В оқиғасы да болмас еді. Бірақ, контрафактілік талдауға сәйкес, А оқиғасы В оқиғасына себептік байланысты тудырады деген пікір дұрыс болып шығады. Алайда, бұл біздің күнделікті тіліміздегі себеп-салдар туралы түсінікпен үйлеспейді (біз В оқиғасы А оқиғасының нәтижесі демейміз), сондықтан контрафактілік талдау жеткіліксіз болып көрінеді.
Ақыл-ой философиясы және психология
Эпифеномен негізгі құбылыстың салдары болуы мүмкін, бірақ негізгі құбылысқа әсер ете алмайды. Ақыл философиясында эпифеноменализм – бұл ақыл-ой құбылыстары эпифеномендер болып табылады, яғни олар физикалық құбылыстардың нәтижесінде туындауы мүмкін, бірақ физикалық құбылыстарға себеп бола алмайды. Қатты эпифеноменализмде, ақыл-ой құбылыстары болып табылатын эпифеномендер тек физикалық құбылыстармен ғана, емес, басқа ақыл-ой құбылыстарымен туындауы мүмкін. Әлсіз эпифеноменализмде, ақыл-ой құбылыстары болып табылатын эпифеномендер физикалық құбылыстар мен басқа ақыл-ой құбылыстарының әсерінен туындауы мүмкін, бірақ ақыл-ой құбылыстары ешқандай физикалық құбылыстың себебі бола алмайды. Эпифеноменализмде физикалық әлем психикалық әлемнен тәуелсіз жұмыс істейді; психикалық әлем физикалық әлемге байланысты, одан әсер алатын (және әлсіз эпифеноменализмде басқа эпифеномендерден) туынды, параллель әлем ретінде қарастырылады, бірақ физикалық әлемге кері әсер ете алмайды. Эпифеноменализмнің инструменталистік түрі кейбір ақыл-ой құбылыстарына физикалық құбылыстарды тудыруға рұқсат береді, егер бұл ақыл-ой құбылыстарын физикалық құбылыстардың қысқаша сипаттамасы ретінде қатаң түрде талдауға болатын болса, физикалық әлемнің себеп-салдарлық байланысын басқа физикалық құбылыстармен қатаң түрде талдау сақталады.
Ұсыныстылық теориясы
Зенон Пылышин адамдар идеяларды суреттер арқылы емес, мағыналы қарым-қатынастар арқылы түсінетін танымның ұсыныс моделін ұсынды. Осы теорияда эпифеномендер – суреттердің өзі, себебі олар адамдардың нақты ойлау процестерінен туындайтын өнімдер. Пылышин өз пікірін мынадайша қорғайды: біз нысанның формасын көзге елестеткенде ғана суреттерді көреміз. Объектілерді немесе әрекеттерді көзге елестету санамызда жиі болатын процесс болғанымен, ол әрекеттің мәнін немесе объектінің визуалды емес қасиеттерін қарастырғанда болмайды. Көзге елестетуге келмейтін көптеген ұғымдар бар. Сонымен қатар, суретті көзге елестеткенде, ол біздің алдын ала түсініктерімізге байланысты өзгереді, бұл семантикалық қатынастарлар визуалды суреттерге дейін пайда болатынын көрсетеді. Алайда, ұсыныс теориясындағы эпифеномендер идеясы көбінесе субъективті және жолданбас.