Қытай ақыны және музыканты Руань Цзи өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Қытай музыканты және ақыны (210–263)

Руан Цзи (; 210–263), әдепті аты Сысонг, Қытай тарихының Шығыс Хан әулетінің соңы мен Үш патшалық дәуірінде өмір сүрген қытай музыканты және ақыны. Ол Бамбук тоғайының жеті данасының бірі болған. Оған гуциньмен орындалатын "Цзюкуан" ("Шараптан мас болу" немесе "Шараптан шатыру") күйі жазылған деп есептеледі. Бір кезде ол жаяу әскер командирі болғандықтан, Руан Бубинг (阮步兵; пиньинь: Ruǎn Bùbīng; сөзбе-сөз "жаяу әскердегі Руан") деп те аталды.

Өмір

Руан Джи Чэньлиуда (қазіргі Кайфэннің оңтүстік бөлігінде, Хэнань провинциясы) дүниеге келген. Оның әкесі – Цзяньань поэзиясы дәуірінде Цао әулеті қолдаған Цзяньаньның жеті белгілі ғалымының бірі Руан Ю. Руан әулеті Сима әулетіне емес, Цао Вэйге адал болды; бірақ олардың моральдық қағидалары мен пікір білдіруге дайындығы көбінесе олардың нақты әскери немесе саяси күшінен басым болды. Руан Джи қауіп-қатерге толы заманда дүниеге келді, оның өмір сүрген кезеңі – Бірліксіздік дәуірі. Руан Джи поэзиялық тұрғыдан Цзяньань дәуірінің поэзиясының да, алты династия поэзиясының дамуының бастауының бір бөлігі болды. Ол сол заманның поэзиялық мүмкіндіктерін пайдаланды, тіпті оның саяси қауіп-қатерлерінен, қырқыстарынан және қастандықтарынан аман қалды. Руан Джи өмірінің қауіпсіздігіне оның маскүнем және ерекше тұлға ретінде танылуға дайындығы кепілдік берген сияқты.

Симаның көтерілуі

Хан әулетінің соңына дейін дүниеге келген Руан әулетінің ырысы Цао Цао мен Цао әулетінің қалған бөлігімен бірге көтерілді. Алайда, Джи әлі жас болғанда, Руан әулетінің ырысы Сима әулетінің күшеуімен қауіпке ұшырады: бастапқыда Сималар тек Цао әулетінің қызметкерлері болған; бірақ уақыт өте келе олар өз отбасыларына көбірек билік жинауға қол жеткізді, әсіресе Сима Иден бастап берген билік жинау процесі Сима Янның Цзинь әулетін (266–420) құруымен аяқталды. Бұған қоса, Руан Джи заманында Шу Хан мемлекетімен үздірілмейтін әскери қақтығыстар мен басқа да болашақтағы әскери және саяси өзгерістерден үнемі қауіп төнді.

Саясат және ақын

Руан Цзидің өмірі мен шығармашылығы Қытай тарихының шешуші және қарбалас кезеңінде өтті, бұл өмірдің түрлі салаларындағы үлкен өзгерістермен байланысты болды. Хан әулеті ізгілікпен басқарған дәуірді көрді, онда ритуалдық құрмет нормасы, аңызға айналған көне билеушілердің қайырымдылық принциптері, шенеуніктерді тәрбиелеуге ұмтылыс – тыныш, салмақты, санаға қызмет ететін, қорқыныш емес – үкіметтік нормаға айналды. Бірақ одан кейін «Бірліксіз кезең» деп аталатын кезең келді. Руан Цзи қанды соғыстардың, Вэй сарайындағы билік үшін күрес пен Сима әулетінің күшеуіне куә болды. Қарқынды заман болғанына қарамастан, бұл рухани мәдениетте үлкен жетістіктерге қол жеткізілген кезең болды. Сол кездегі ерекшелік – зияли өмір: метафизикаға қызығушылық, ол ашық академиялық форумдардағы «таза әңгімелерде» талқыланды, жоғары мақсат мәселесіне терең қызығушылық, даосизмнің үлкен танымалдылығы және буддизм сияқты шетелдік білімнің таралуы, лирикалық поэзияның қарқынды дамуы, сурет салудан сәулетке дейінгі барлық көркем өнердің гүлденуі; мұның бәрі Фен Юланның айтуынша, «әдемілік пен еркіндік» рухын сыйлады. 2-ғасырда арзан қағаздың табылуы сауаттылықты көптеген адамдарға таратып, жақсылық, шындық, әділдік және ізгілік туралы түсініктермен бірге батырлық сезімін (ши 士) ояртты. Сол кездегі батырлар саясаттан бас тартып, сарайдағы сән-салтанат пен атақ-даңққа қарағанда ауылдағы тыныш өмірді немесе жалғыздық өмірді артық көрді. Осы «жоғары адамдар» (джунзи 君子) әділетсіз билікке қарсы наразылық идеяларын, сыртқы бейжайлықтың артында жасырылған, қарапайымдық пен тазалықтағы ұлылық идеяларын тудырды. Патша сарайының қызметкерлерінің өмірі «тозаң мен лай өмір» деп есептелді, ал шаруалардың адал еңбегі тазалықтың символы болды.

Анекдоттар

Руан Цзи – өмірін шедевр еткен адамдардың бірі еді. Чэнь Шоудың Вэй тарихында Руан Цзи туралы айтылған сөз тым қарапайым: «өте талантты, сарайлық мораль мен дәстүрдің шектеулерінен қашуға қабілетті, бірақ шаршатқыш және тәртіпсіз; ол өз құмарлықтарынан құтылуға құштар еді. Руан Цзи ежелгі даосизмнің данасы Чжуанцзиді құрметтеген». «Цзинь тарихы» Руан Цзидің сыртқы келбеті мен мінезін былай сипаттайды: «Цзидің сыртқы келбеті ерекше, көңілсіз және еркіндікке құмар, ыстық мінезді, мақтаншақ және тәуелсіз болды. Көбінесе тауларда адасып, қайтып оралуды ұмытып, соңынан қайғымен жылап оралатын, ал кейде кітаптарымен өзін жауып, айлар бойы ешкімді көрмейтін. Ол көп оқыды, әсіресе Лаоцзы мен Чжуанцзиді жақсы көретін. Ол көп ішіп, керемет сыбызғы шеберлігіне ие болды және циньде (琴) ойнағанды ұнататын. Бір идеяға шабыттанғанда, ол әлемдегі барлық нәрсені ұмытып кететін. Көптеген адамдар оны ақылдан адасқан деп есептеді». Фу И Руан Цзиді ежелгі эсселерді білетін сарапшы ретінде сипаттап, «ақын ғылыммен шұғылданып, түнге дейін кітап оқыған» деді. Бұл тыныш жалғыздық пен ежелгілердің білімін қабылдаудағы құштарлық оның жасырын шабыт көзі болды. Руан Цзи сарайлық құрметке жол ашты, бірақ мансапқорлыққа деген жеккөруін жасырмады. Оның өмірбаясын жазғандардың бірі: «бастапқыда Цзи әлемді жақсартуға тырысты, бірақ Вэй мен Цзинь шекарасында өмір сүрді. Қытайда өздерін сақтап қалған жунзилердің саны аз болды. Сондықтан Цзи барлық ісін тастап, үнемі мас болып жүрді» деді. Бір күні сарайда анасын өлтірген ұлы туралы естігенде Руан Цзи: «Ха! Егер ол анасын өлтіруге дейін барса, онда әкесін де өлтіруге рұқсат ете алады» деді. Мұны естігендердің бәрі «сөйлей алмады» және одан түсіндіруді талап етті, себебі «әке өлтіру – империядағы ең ауыр қылмыс, қалай мұндай нәрсеге рұқсат беруге болады?» деді. Руан Цзи: «Жануарлар мен құстар аналарын біледі, бірақ әкелерін білмейді. Әкесін өлтіргендер – жануарлар мен құстарға ұқсайды, ал анасын өлтіргендер – жануарлардан да жаман». Хроник былай қосты: «Ешкім оның сөзіне қарсылық білдіре алмады». Руан Цзи ережелерді тек сарайда ғана емес, барлық жерде бұзды. Анасының өлімі туралы хабар алғанда шахмат ойнағаны туралы әңгіме бар. Шахмат серігі ойынды тоқтатуды өтінді, бірақ Руан Цзи салқынқанды түрде ойынды аяқтады, содан кейін екі кесе шарап ішіп, азаптана бастады. Қайтыс болғанда ол қатты жылап, бірнеше литр қанды құсты. Ол қайғырмады, әдептілік сақтағанына қарамастан, ет жеп, шарап ішті. Бірақ оған қолдау білдіруге келгендерге ол көзінің ақтарын ғана көрсетті. Жи Канг (嵇康, 223–262) шарап құтысын және цинь деп аталатын музыкалық аспапты алып келгенде, Руан Цзи оны шәкірттерімен бірге қарсы алып, қуанышпен күлімдеді. Қытайдың дәстүрлі ойлауында Руан Цзи туралы үш пікір бар. Бірінші пікір – толығымен теріс – оны зұлым «ерсіздікті» қозғайтын адам деп санайды. Екіншісі оны «қоздырушы» деп есептейді. Чжэнь Ю былай деп жазды: «Көптеген адамдар Руан Цзиді ерсіз, ұстамсыз адам деп санайды, бірақ бұл жеткіліксіз пікір. Ол басқалардың кемшіліктері туралы сөйлемеді, көзінің ақтарымен ғана қарады. Бұл адамзат әлеміне үндеу емес пе? Ол қайғырып, ет жеп, шарап ішті, азаптанып, қан құсты – бұл адамның Даосын (жолын) сақтауы емес пе? Сол кездегі билік қатал болды, бірақ Руан Цзи табиғи өліммен көз жұмды – бұл өзін-өзі сақтаудың даналығы емес пе?» Үшінші пікір Руан Цзиді дана адам, «Дао өнеріне» терең бойлаған адам деп санайды. Куй Шулян оның туралы былай деп жазды: «Руан Цзи барлық адамзаттан жоғары тұрды», «жарамдылықтан және жарамсыздықтан тыс болды», ешкім «оның ұлылығына жете алмады және оның ойларының тереңдігін өлшеуге» қабілетті болмады, ол «барлық мәселелердің тазартылған бастамасы» болды. Ақын Ван Цзи оны ежелгі дәуірдің аңыз билеушілерінен кейін жалпыға ортақ, абайсыз маскүнемдіктің жұмағына жол ашқан алғашқы адам ретінде мақтады. Руан Цзидің бір өлеңінде ол Конфуцийдің нормаларын қалай тастағанын айтқан, бірақ оларды Конфуцийдің шәкірттері Ян Юань мен Мин Сун сияқты ізгі адамдар ұстанған. Ол даналықты аңызға айналған даосист Сян Мэнзиден алды. Ақынның идеалдарының өзгеруі туралы айтатын болсақ, «Мен сияқты адамға арналған рәсімдер бар ма?» деген сөзді еске түсіреміз.

Ruan Ji was one of that kind of people, who themselves made their life a masterpiece. In the Chen Shou's History of Wei Dynasty the mentioning of Ruan Ji was more than modest: " highly talented, having an ability to avoid the chains of court morality and traditions, but unbalanced and undisciplined; he was eager to banish his temptations. Ruan Ji honoured the ancient Daoist sage Zhuangzi." The History of Jin Dynasty describes Ruan Ji's appearance and personality: "Ji's appearance was uncommon, stubborn and self willed, tempered, proud and independent. Following only the gusts of soul Sometimes he would wander away on the hills and forget to return, and at length come back crying bitterly; at other times he would shut himself up with his books and see no one for months. He read a lot, especially liking Laozi and Zhuangzi. He drank a lot, he possessed the skill of transcendental whistling and loved to play on the qin (琴). Once inspired by an idea, he forgot about everything in the world. Many considered him to be a madman." Fu Yi, who describes Ruan Ji as a connoisseur of ancient essays, mentioned that the "poet was diligently engaged in sciences" and read books until nightfall. This quiet solitude and obsession in perceiving the knowledge of the ancients was his hidden source of inspiration. Ruan Ji widely opened the way to court honour but he never hid his despise of the careerist attitudes of officials. One of his biographers told: "initially Ji tried to improve the world, but lived on the Wei and Jin boundary. In China there were few Junzi who preserved themselves. Because of that Ji abandoned his affairs, and was intoxicated all the time." One day at the court, on being told about a son who had killed his mother, Ruan Ji said: "Ha! If he has gone so far to kill his mother, he could allow himself to kill his father too." All, who heard this, "lost their gift of talking" and demanded him to explain himself, because "the killing of father is the worst crime in the Empire, how could you say that it is possible?" Ruan Ji replied: "Animals and birds know their mother, but are unaware of the father. Killing father – is becoming like animals and birds, but those who killed their own mother – are even worse than animals." Chronicler added: "No one could object his words." Ruan Ji refused the rules not only in court. There is a story telling about him playing chess when he received news about the death of his mother. His chess partner asked him to end the game, but Ruan Ji cold bloodedly finished the game, then drank two measures of wine and started to groan. On the funeral he wept so violently, that he brought up several pints of blood. He didn't mourn and, despite observing the decencies, ate meat and drank wine. Yet when people came to support him, he showed to all but a favored few only the whites of his eyes. When Ji Kang (嵇康, 223–262) came along carrying with him a jar of wine and the musical instrument known as a Qin, Ruan Ji welcomed him with his pupils and met him with happiness. In Chinese traditional thinking there exists three opinions on Ruan Ji. The first opinion – wholly negative – claims him to be an inspirer of vicious "dissoluteness". The second considers him a wielder of "disturbance". Zhen Yu wrote: "Many consider Ruan Ji to be a dissolute, unrestrained man, but it is an insufficient opinion He was not talking about the imperfection of others, looked only with the whites of his eyes. Is this not an address to the world of mankind? In mourning he ate meat and drank wine, groaned and spat out blood – isn't it a care of man's Dao (way)? At that time reigning powers were cruel but Ruan Ji died a natural death – isn't it a wisdom of self preservation?" The third opinion sees Ruan Ji as a wise man, one who penetrated in the hidden "Dao Art". Cui ShuLiang wrote about him: "Ruan Ji stood up above all the mankind", was "out of validity and invalidity", none were able to "achieve his greatness, and measure the depth of his thoughts", he became "refined begin of all matters". The poet Wang Ji praised him as the first man, after legendary rulers of ancient times, who found the way to paradise of universal, careless intoxication. One of Ruan Ji's poems expresses how he discarded the norms of Confucius, although they were followed by such virtuous men like Yan Yuan and Min Sun, who were students of Confucius. He obtains wisdom from the legendary Daoist Xian Menzi. Talking about the changes in the poet ideals, we can remember a statement, "Are there any rituals for man like I am?"

Жұмыс

Руан Джидің еңбектері оның ішкі әлемінің әртүрлі жақтарын көрсетеді.

Эсселер

"Өзгерістер кітабына ену туралы" – философиялық эссе. "Музыка туралы" әлемдік тәртіптің мәні туралы ой білдіреді. "Лаоцзиге ену туралы" және "Чжуанцзиді түсіну туралы" сияқты басқа да еңбектері бар. Руан-джи ең көп танымал болғаны – 82 өлеңнен тұратын "Жүрегімнен өлеңдер" альманағы. Оның замандастары Руан Джидің "Ұлы адамның өмірі" еңбегі оның барлық ішкі ойларын ашты деді. Осы шығарманың басты кейіпкері – аты-жөні белгісіз, оның ерекшеліктері эссенің басында сипатталған:

"About Penetration into the Book of Changes" is a philosophical essay. "About Music" expresses ideas on the nature of a world order. Other works are "About Penetration into Laozi" and "About Understanding Zhuangzi". Ruan Ji achieved the most fame with his almanac Poems from My Heart, which contains 82 poems. His contemporaries said of Ruan Ji's work "The Life of a Great Man" that it revealed all his innermost thoughts. The main character of the work is a nameless hermit, whose characteristics are described at the beginning of the essay:

Ten thousands li (里) were for him as one step, thousands of years as one morning. He pursued nothing, stopped on nothing; he was in search of the Great Dao, and found shelter nowhere Egoists scold and abuse him, ignoramuses reproach him, but no one knew the refined wanderings of his spirit. But the old man didn't betray his pursuit, despite being the bewilderment of a society that abused him

By means of this wise man, Ruan Ji reveals his own innermost ideas. In his composition, Ruan Ji ridicules Confucian morals and rituals. With the appearance of a ruler cruelty flourished instantaneously, vassals came into being and at once faithlessness and betrayal appeared. Rituals and laws are established but people are bound, not free. Cheating the ignorant, duping simple people, hiding knowledge to seem wise. The powerful ones are ruling and causing outrage, the weak ones are afraid and subservient to others. They seem disinterested, but in fact they are grasping. On the inside they are insidious, but on the outside they are amiable and polite. If made a crime – don't regret, if you got luck – don't enjoy

The world view of Ruan Ji mostly refers to Daoist tradition, but that doesn't mean that he was a Daoist. He took from the Daoist philosophers of old what he thought important; in essence, he looked for "truth inside himself". He concerned himself not merely with knowing the truth, but looking for good and truth inside a cruel and imperfect world, mainly looking for a connection between man and the world.

Он мың ли (里) оған бір қадамдай, мың жыл – бір таңдай болды. Ол ештеңе іздемеді, ештеңеде тоқтамады; Ұлы Дао іздеді, бірақ еш жерде пана таппады. Эгоистер оны айыптады, білімсіздер оны кінәлады, бірақ ешкім оның рухының терең ізденісін білмеді. Бірақ ол қоғамның ашу-ызасына қарамастан, өзінің ізденісінен айнымады. Осы дана адам арқылы Руан-джи өзінің ішкі ойларын ашады. Ол шығармасында Конфуцийдің моральдық нормалары мен рәсімдерін сынады. Билеуші пайда болғанда қатыгездік бірден күшейді, қарауындар пайда болды, бірден сенімсіздік пен сатқындық туды. Рәсімдер мен заңдар орнатылды, бірақ адамдар шектелді, еркін емес. Наданды алдап, қарапайымды жаңылыстырып, білімді жасырып, дана болып көрінуге тырысу. Күштілер билік құрып, ашу тудырады, әлсіздер қорқып, басқаларға бағынады. Олар бейжай көрінеді, бірақ іштей ашкөз. Сырттан мейірімді, сыпайы, ал іштей ашкөз. Қылмыс жасасаң – өкінудің қажеті жоқ, сәттілік келсе – қуанба.

Руан-джидің дүниетанымы көбінесе Дао дәстүріне қатысты, бірақ ол Даошыл болғанын білдірмейді. Ол ежелгі Дао философтарынан өзіне маңызды деп ойлаған нәрселерді алды; негізінде ол "өзінің ішіндегі шындықты" іздеді. Ол тек шындықты білумен ғана шектелмей, қатал және кемшілді әлемде жақсылық пен шындықты іздеді, бастысы – адам мен әлем арасындағы байланысты табуға тырысты.