Ауған этнонимі тарихы

Кіріспе

Паштун этносының тарихи атауы – тарихи этноним. "Афған" этнонимі (дәри/пашту тілінде: افغان) тарихи түрде паштундарды атау үшін қолданылып келген. Бірақ, екінші жартысы ХХ ғасырдан бастап "афған" термині Ауғанстанның барлық тұрғындарына – паштун этносынан басқа ұлт өкілдеріне де қатысты демонимге айналды.

Атаулары

Ауған (Абган) атауын ең алғаш рет біздің заманымыздың 3-ші ғасырында Сасанидтер империясының патшасы Шапур I айтқан. 4-ші ғасырда Солтүстік Ауғанстанда табылған Бактриялық құжаттарда белгілі бір халықты атау үшін "Афған/Афған" (αβγανανο) сөзі қолданылған. "Ормузд Бунуканға, Бредг Ваттаннан сәлем және Парпаздың (ағасы) – Хефталдың даңқты Ябғуы, Ауғандардың басшысы, Тұхаристан мен Гарчистанның билеушісінен құрмет. Маған сәлемхат жазып, денсаулығымды сұраған едіңдер. Мен сау-сәулетті келдім (кейін) сендерге: "Егін шаруашылығына қадағалаңдар" деген хабар келгенін естідім. Астықты тапсырып, сосын азаматтардың қоймасынан сұраңдар: мен бұйрық бермеймін, өзім бұйрық беремін. Қысқа дайындық үшін адамдарды жіберемін, сосын егін шаруашылығына көңіл бөліңдер. Ормузд Бунуканға сәлем." Бұл Бактриялық құжаттардағы 4-ші ғасырға қатысты дерек. "Ауғандықтардың руы маған былай деді: …" (Бактриялық құжаттар, 4-ші ғасыр, Sims Williams 2007b, 90-91 беттер). "Сонымен қатар, [Соғыс]ну (?) себебімен Нат Харраганға, Варнудың иесіне, "Ауғанша" айып тағып, жазасын беру керек." (Sims Williams 2007b, 90-91 беттер). Ашвакан немесе Ассакан атауы қазіргі пуштун тілінде сақталған, ал "Ауған" атауы Ашваканнан туындаған. Үнді астрономы Вараха Михира өз еңбегі "Брихат самхита" да жазған: "Бұл Чола, Ауған (Авагана), ақ хунн және қытай халқына қолайсыз болар еді." "Худд әл Алам" да Нинхардағы (Нангархар) патша туралы айтады, ол мұсылман, ауған және индус әйелдеріне ие болған. "Нинхар – патшасы исламды көрсетіп, көптеген әйелдері бар (олардың арасында) отыздан астам мұсылман, ауған және индус әйелдері бар. Қалғандары жалған құдайларға табынады. Онда (Нинхарда) үш үлкен мүсін бар." 11-ші ғасырда әл-Бирунидің "Тарих-ул-Хинд" ("Инд тарихы") кітабында ауғандар туралы айтылады, ол бүгінгі Пәкістан аумағындағы Инд өзенінің батысындағы тайпалық жерлердегі бүлікші ауғандардың топтарын сипаттайды. Газнавилердің елшісі Аль-Утби өзінің "Тарих и Ямини" еңбегінде Лағман мен Пешавар арасында тұратын көптеген ауғандар мен халжилердің (бәлкім қазіргі халжилер) Жаяпала жеңілгеннен кейін Сабуктигиннің әскеріне қосылғанын жазған. "Тауларда тұратын ауғандар мен халжилер Субуктугинге адалдық ант берген соң, олардың көбі оның әскеріне қосылды, содан кейін ол жеңіспен Ғизниге оралды." Аль-Утби сондай-ақ ауғандар мен гилжилер Махмуд Ғазнавидің әскерінің бір бөлігін құрағанын және олар Тохаристанға жасаған жорығына жіберілгенін, ал басқа бір жағдайда Махмуд Ғазнави қарсыласып отырған ауғандардың тобына шабуыл жасап, жазалағанын, бұл туралы Әбульфазл Бейхаки де растаған. Ауғандар Гуридтер патшалығына да (1148-1215 жж.) кіргені туралы деректер бар. 1290 жылы Хилджи әулетінің басталуымен ауғандар Солтүстік Үндістанда кеңінен танымал болды. 1333 жылы Хилджи әулетінің дәуірінен кейін Ауғанстанға келген марокколық саяхатшы Ибн Баттута жазған: "Біз Кабулға сапар шектік, бұрын үлкен қала болған, ал қазір оның орнын ауғандар басып алды. Олар таулар мен жолдарды иеленеді, айтарлықтай күшке ие және көбінесе қарақшылар. Олардың басты тауы – Кюх Сулейман. Пайғамбар Сүлейменнің осы тауға шығып, қараңғылықпен жабылған Үндістанды көріп, оған кірмей қайтқандығы айтылады." 1560-1620 жылдардағы мұсылман тарихшысы мұсылман билігінің тарихы туралы жазған: "Ол [Халид бин Абдулла бин Халид бин Уәлидтің ұлы] отбасымен және бірнеше араб қызметшілерімен бірге Мултан мен Пешавардың арасындағы Сүлеймен тауларына көшіп, сол жерде тұрып, қызын ислам дініне өткен ауған басшыларының біріне үйлендірді. Осы некеден көптеген балалар дүниеге келді, олардың ішінде тарихта әйгілі болған екі ұлы болды. Олардың біреуі – Лоди, екіншісі – Сур. Осы рулардың басшылары осы күнге дейін солардың есімдерін атап келеді. Мен Бурханпур қаласындағы Деканның Хандеш аймағынан алған "Мутла-ул-Анвар" кітабында ауғандар – перғауынның копттары екенін оқыдым. Мұса пайғамбар Қызыл теңізде батып кеткен сенбеушілерді жеңген кезде копттардың көбі еврей дініне айналды, ал бас тартқандары елдерін тастап Үндістанға келіп, Сүлеймен тауларында қоныстанды, сонда оларды ауғандар деп атады." "Ауғанстан" атауы 1855 жылы пайда болды және Дос Мохаммад ханның тұсында британдықтар ресми түрде мойындады.

The earliest mention of the name Afghan (Abgân) is by Shapur I of the Sassanid Empire during the 3rd century CE. In the 4th century, the word "Afghans/Afghana" (αβγανανο) as a reference to a particular people is mentioned in the Bactrian documents found in Northern Afghanistan. "To Ormuzd Bunukan, from Bredag Watanan greetings and homage from the sotang (?) of Parpaz (under) the glorious Yabghu of Hephthal, the chief of the Afghans, the judge of Tukharistan and Gharchistan. Moreove, a letter [has come hither] from you, so I have heard how [you have] written to me concerning my health. I arrived in good health (and) afterwards (?) I heard that a message was sent thither to you (saying ) thus : look after the farming but the order was given to you thus. You should hand over the grain and then request it from the citizens store: I will not order, so I myself order and in respect of winter sends men thither to you then look after the farming. To Ormuzd Bunukan, Greetings. "|Bactrian documents|4th century|source=
"because [you] (pl. ), the clan of the Afghans, said thus to me: And you should not have denied (?) the men of Rob [that] the Afghans took (away) the horses. "|Bactrian documents|4th century|source=Sims Williams 2007b, pp. 90 91. "[To ] bid the Afghan Moreover, they are in [War]nu (?) because of the Afghans, so [you should] impose a penalty on Nat Kharagan Lord of Warnu with the Afghan "|Bactrian documents|4th century|source=Sims Williams 2007b, pp. 90 91. The name of the Aśvakan or Assakan has been preserved in that of the modern Pashtun, with the name Afghan being derived from Asvakan. by the Indian astronomer Varāha Mihira in his Brihat samhita. "It would be unfavourable to the people of Chola, the Afghans (Avagāṇa), the white Huns and the Chinese." Hudud al 'Alam also speaks of a king in Ninhar (Nangarhar), who had Muslim, Afghan and Hindu wives. "Ninhar, a place of which the king makes a show of Islam, and has many wives, (namely) over thirty Muslim, Afghan, and Hindu (wives). The rest of the people are idolaters. In (Ninhar) there are three large idols." In the 11th century, Afghans are mentioned in al Biruni's Tarikh ul Hind ("History of the Indus"), which describes groups of rebellious Afghans in the tribal lands west of the Indus River in what is today Pakistan. Al Utbi, the Ghaznavid chronicler, in his Tarikh i Yamini records that many Afghans and Khiljis (possibly the modern Ghilji) living between Laghman and Peshawar enlisted in the army of Sabuktigin after Jayapala was defeated. "The Afghans and Khiljis who resided among the mountains having taken the oath of allegiance to Subooktugeen, many of them were enlisted in his army, after which he returned in triumph to Ghizny." Al Utbi further states that Afghans and Ghiljis made up a part of Mahmud Ghaznavi's army and were sent on his expedition to Tokharistan, while on another occasion Mahmud Ghaznavi attacked and punished a group of opposing Afghans, as also corroborated by Abulfazl Beyhaqi. It is recorded that Afghans were also enrolled in the Ghurid Kingdom (1148–1215). By the beginning of the Khilji dynasty in 1290, Afghans have been well known in northern India. Ibn Battuta, a famous Moroccan traveler, visiting Afghanistan following the era of the Khilji dynasty in 1333 writes. "We travelled on to Kabul, formerly a vast town, the site of which is now occupied by Afghans. They hold mountains and defiles and possess considerable strength, and are mostly highwaymen. Their principal mountain is called Kuh Sulayman. It is told that the prophet Sulayman [Solomon] ascended this mountain and having looked out over India, which was then covered with darkness, returned without entering it. "|Ibn Battuta|1333A 16th century Muslim historian writing about the history of Muslim rule in the subcontinent states:
"He [Khalid bin Abdullah son of Khalid bin Walid] retired, therefore, with his family, and a number of Arab retainers, into the Sulaiman Mountains, situated between Multan and Peshawar, where he took up his residence, and gave his daughter in marriage to one of the Afghan chiefs, who had become a proselyte to Mahomedism. From this marriage many children were born, among whom were two sons famous in history. The one Lodhi, the other Sur; who each, subsequently, became head of the tribes which to this day bear their name. I have read in the Mutla ul Anwar, a work written by a respectable author, and which I procured at Burhanpur, a town of Khandesh in the Deccan, that the Afghans are Copts of the race of the Pharaohs; and that when the prophet Moses got the better of that infidel who was overwhelmed in the Red Sea, many of the Copts became converts to the Jewish faith; but others, stubborn and self willed, refusing to embrace the true faith, leaving their country, came to India, and eventually settled in the Sulimany mountains, where they bore the name of Afghans. "|Ferishta|1560 1620

The coined term of Afghanistan came into place in 1855, officially recognized by the British during the reign of Dost Mohammad Khan.

Этимология

Кейбір ғалымдар "Ауған" сөзі авеста тіліндегі awajan/apajan және санскрит тіліндегі ava Han/apa Han сөздерімен байланысты екенін айтады, бұл "өлтіру, ұру, лақтыру және қарсы тұру немесе қорғану" мағынасын береді. Сасанидтер дәуірінде, және мүмкін Парфян империясында, бұл сөз белгілі бір парсы дін тобының адамдарын атау үшін қолданылған. Тағы бір пікір бойынша, "Ауған" атауы "аттылар", "ат өсірушілер" немесе "жеке атты әскерлер" деген мағынаны білдіретін Ашвакан сөзінен (ашва немесе аспа, санскрит және авеста тілдерінде "ат" сөзі) немесе Арианның Ассакенойынан шыққан, ол ежелгі Үндікуш халқының атауы болған. Бұл пікірді Кристиан Лассен, М. В. де Сент-Мартин сияқты ғалымдар қолдады. Үндістанның "Махабхарата" эпосы Камбоджалықтарды ең шебер аттылардың бірі деп сипаттайды, ал ежелгі пали мәтіндері олардың жерін жылқылар мекендейтін ел деп атайды. Камбоджалықтар авеста тілінде сөйлеген және зороастризм дінін ұстанған. Кейбір ғалымдар зороастризмнің Камбоджа жерінде пайда болғанына сендіреді.

Ауғанстан

"Стан" деген сөздің соңғы бөлігі парсы тілінде "жер" деген мағынаны білдіреді. "Стогня" сөзі пашту тілінде Азияның көптеген тілдерінде кеңінен таралған. "Ауғанстан" атауы 16 ғасырдағы моғол әкімі Бабур мен оның ұрпақтарының жазбаларында Хорасан, Кабулстан және Инд өзені арасындағы аумақты, ауған тайпаларының қоныс еткен жерін атау үшін қолданылған. "Хорасаннан Кандаһар арқылы жол өтеді. Бұл түзу, тегіс жол, ешқандай тау жолынан өтпейді. Кабул елінде көптеген түрлі тайпалар тұрады. Оның аңғарлары мен жазықтары түркілер, аймақтар және арабтармен мекенделген. Қала мен көптеген ауылдарда тажиктер* (сарттар) тұрады. Тағы да көптеген ауылдар мен аудандарда пашаилер, парахылар, тажиктер, берекилер және ауғандар қоныстанған. Солтүстік-шығыстағы таулы аймақта Каферистан, мысалы Каттор және Гебрек жатыр. Оңтүстікке қарай – Ауғанстан." |Бабур|1525

"Ауғанстан" атауы 16 ғасыр тарихшысы Фериштаның еңбектерінде де кездеседі: "Кабул мен Хилдж халқы да үйлеріне қайтты; және олар Кохистанның (таулардың) мұсылмандары және ондағы жағдай туралы сұрағанда, олар: «Бұл жерді Кохистан деп атамаңдар, оны Ауғанстан деп атаңдар; себебі онда ауғандар мен қаутарлықтан басқа ештеңе жоқ» деді. Сондықтан ел халқы өздерінің жерін өз тілінде Ауғанстан деп атайды және өздерін ауғандар деп атайды. Үндістандықтар оларды патан деп атайды, бірақ оның себебі белгісіз. Бірақ менің ойымша, Мұхаммед әкімдігі кезінде мұсылмандар алғаш рет Патна қаласына келіп, онда қоныстанғанда, үндістандықтар оларды (осы себепті) патан деп атады. – Бірақ Алла біледі!" |Феришта|1560-1620

Қазіргі Ауғанстан мемлекетіне қатысты "Ислам энциклопедиясы" былай түсіндіреді: "Қазір Ауғанстан деп белгілі ел осы атауды тек 18 ғасырдың ортасынан бастап, ауған ұлтының үстемдігі орнасып, бекігеннен кейін алды: бұрын әртүрлі аудандар әртүрлі атаулармен белгіленген, бірақ ел нақты саяси бірлік болған жоқ, ал оның құрамдас бөліктері ұлттық немесе тілдік жағынан байланысты болмаған. Бұл сөздің бұрынғы мағынасы – «ауғандардың жері», қазіргі мемлекеттің көп бөлігін қамтымайтын, бірақ қазір тәуелсіз немесе Британдық Үндістанның (Пакистан) шекарасында орналасқан үлкен аудандарды қамтитын шектеулі аумақ."

Тарихи және ескірген ұсыныстар

Тарихи тұрғыдан қарағанда, осы атқа қатысты бірнеше басқа да гипотезалар ұсынылған, бірақ олардың барлығы қазір ескірген. Нимат Алла әл-Харавидің 1612 жылы Моғол сарайында жазылған "Мазан е Афған" еңбегінде "Афған" атауы Саулдың немересі саналған, есімді ата-бабасымен байланыстырылған. Әфғана – Ермияның (Еремия) ұлы деп есептеледі, ал ол өз кезегінде Саулдың (Талут) ұлы болған. Әфғана ерте жасында жетім қалған, оны Дәуіт тәрбиелеген. Сүлеймен патша болғаннан кейін Әфғана әскердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Еврей кітаптарында Саулдың ұлы Әфғана да, Ермия да есімдері кездеспейді. Әфғанадан кейін шамамен төрт ғасыр өткен соң, б.з.д. VI ғасырда Вавилон патшасы Бахтуннасар Яһуда патшалығына шабуыл жасап, Әфғананың ұрпақтарын жер аударды. Олардың бір бөлігі қазіргі Ауғанстанның Ғор тауына, ал қалғаны Арабиядағы Мекке маңына қоныс аударды. Мұхаммед пайғамбардың заманына дейін шығысқа жер аударылған Израильдің балалары Ғор аймағындағы елдерде, оның ішінде Кабул, Қандаһар және Газниде саны артып, айналасындағы кәпірлермен соғыс жүргізіп келді. Халид ибн Уәлид Мекке маңындағы Әфғана тайпасынан шыққан деген аңыз бар, бірақ ол шындығында Құрайш тайпасынан болған. Исламды қабылдағаннан кейін Халид өзінің туыстарын, Ғордағы Израиль ұрпақтарын ислам дініне шақырды. Қайыс бастаған делегация Мұхаммедтің қабылдауына барып, исламды қабылдады. Мұхаммед оларға батасын берді және Қайысқа Абдур Рашид есімін сыйлады, ол исламды тарату үшін Ғорға сәтті оралды. Қайыстың үш ұлы болды: Сарбан, Беттан және Ғурғушт, олар түрлі пуштун тайпаларының аталары саналады. Сэмюэл Г. Бенджамин (1887) "Афған" атауын "азалау" деген мағынаны білдіретін сөзден шығарған, оны парсылар шығыс көршілерін қысыммен атау үшін қолданған. Х.У. Беллоу 1891 жылғы "Афғанстан этнографиясына қатысты зерттеу" еңбегінде "Афған" атауы латын тіліндегі "albus" сөзінен шыққан деп санайды, ол "ақ" немесе "тау" деген мағынаны білдіреді (мысалы, Альпі таулары); армян тілінде "Алван" немесе "Алван" деп аталады, бұл таулы жерді білдіреді, ал транслитерацияланған армян әріптерімен "Агван" немесе "Агван" деп айтылады. Парсылар бұл сөзді одан әрі "Ауған", "Авған" және "Афған" деп өзгертіп, шығыс таулы аймақтарын немесе "таулы жерлерді" білдірген. Мичановский "Афған" атауының санскрит тіліндегі "Avagana" сөзінен шыққандығын айтады, ол өз кезегінде ежелгі Сумер тіліндегі Бадахшанға қатысты "Ab bar Gan" немесе "жоғарғы ел" деген сөзден туындаған. Ю. Ганковский сияқты ғалымдар "Афған" сөзін өзбек тіліндегі "Аваган" сөзімен байланыстыруға тырысқан, ол "бұрынғы" деген мағынаны білдіреді.

There are a number of other hypotheses suggested for the name historically, all of them obsolete. The "Maḫzan e Afġān" by Nimat Allah al Harawi, written in 1612 at the Mughal court, traces the name Afghan to an eponymous ancestor, an Afghana, identified as a grandson of Saul. Afghana was supposedly a son of Irmia (Jeremia), who was in turn a son of Saul (Talut). Afghana was orphaned at a young age, and brought up by David. When Solomon became king, Afghana was promoted as the commander in chief of the army. Neither Afghana nor Jeremia son of Saul figure in the Hebrew Bible. Some four centuries after Afghana, in the 6th century BCE, Bakhtunnasar, or Nebuchadnezzar, the king of Babil, attacked the Kingdom of Judah and exiled the descendants of Afghana, some of whom went to the mountains of Ghor in present day Afghanistan and some to the neighborhood of Mecca in Arabia. Until the time of Muhammad, the deported Children of Israel of the east continually increased in number in the countries around Ghor which included Kabul, Kandahar and Ghazni and made wars with the infidels around them. Khalid bin Walid is said to belong to the tribe of descendants of Afghana in the neighborhood of Mecca, although actually he was from the tribe of Quraysh. After conversion to Islam, Khalid invited his kinsmen, the Children of Israel of Ghor, to Islam. A deputation led by Qais proceeded to Medina to meet Muhammad and embraced Islam. Muhammad lavished blessings on them, and gave the name Abdur Rashid to Qais, who returned to Ghor successfully to propagate Islam. Qais had three sons, Sarban, Bettan and Ghourghusht, who are progenitors of the various Pashtun tribes. Samuel G. Benjamin (1887) derived the name Afghan from a term for 'wailing', which the Persians are said to have contemptuously used for their plaintive eastern neighbors. H. W. Bellew, in his 1891 An Inquiry into the Ethnography of Afghanistan, believes that the name Afghan comes from Alban which derives from the Latin term albus, meaning "white", or "mountain", as mountains are often white capped with snow (cf. Alps); used by Armenians as Alvan or Alwan, which refers to mountaineers, and in the case of transliterated Armenian characters, would be pronounced as Aghvan or Aghwan. To the Persians, this would further be altered to Aoghan, Avghan, and Afghan as a reference to the eastern highlanders or "mountaineers". Michanovsky suggests the name Afghan derives from Sanskrit Avagana, which in turn derives from the ancient Sumerian word for Badakhshan Ab bar Gan, or "high country". Scholars such as Yu Gankovsky have attempted to link "Afghan" to an Uzbek word "Avagan" said to mean "original".