Кіріспе

1980 жылғы Цыңғыз Айтматовтың романы

"Күн жүз жылдан да ұзақ" (Орыс тілінде "Новый мир" әдеби журналында 1980 жылы жарық көрген "И дольше века длится день") – қырғыз автор Цыңғыз Айтматовтың романы.

Романның атауы

1990 жылы перестройка кезінде жазылған кіріспеде автор бастапқы атаудың "Обруч" ("The Hoop") болғанын, бірақ цензура оны қабылдамағанын жазды. Борис Пастернактың "Бірден-бір күн" ("единственные дни") поэмасынан алынған "Күн жүз жылдан артыққа созылады" деген атау журнал нұсқасында (Новый Мир, #11, 1980) қолданылған, алайда ол да тым күрделі деп сынға ұшырады. Романның алғашқы "кітап көлеміндегі" нұсқасы "Буранный полустанок" (Буранный темір жол аялдамасы) деген цензураланған атаумен "Римская газетада" басылды.

Кіріспе

Роман бір күннің ішінде өтеді, ол теміржолшы Бүрраний Едигейдің қайтыс болған досы Казангапты Ана Бейіт ("Ана қабірі") зиратына жерлеуге жасаған тыранысын қамтиды. Жол жүрісінде Едигей Сары Өзек даласындағы өмірі мен қырғыз халық ауыз әдебиетінің үзінділерін айтады. Автор "Сарыөзек" терминін "Сары даланың орталық аймақтары" деп түсіндіреді. Сары Озек (немесе романда бір-бірімен ауыстырылып қолданылатын "Сарозек" орысшасы) – (қиял) космодромның атауы. Бұдан бөлек, екі космонавт – біреуі американдық, екіншісі советтік – зиялы дамыған ғарыштық өмір формасымен байланысқа шығып, АҚШ пен Кеңес Одағы бірлесіп басқаратын ғарыш станциясында Лесная Груд' планетасына ("Орманның төсі") сапар жасайтын қосымша сюжет желісі бар. Едигейдің теміржол түйініне жақын орналасқан советтік "Сарозек-1" ғарышқа ұшыру алаңы, қосымша сюжет желісін негізгі оқиғамен байланыстырады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман Едигейдің өзінің көп жылғы досы Қазанғаптың өлімі туралы білгеннен басталады. Қазанғаптың барлық жақындары оның өлімі туралы алдын ала ескертіліп, ертесіне жерлеуге аттанатын болады. Әкесінің жерленуіне бейжай қараған ұлы Сабитжанды қатты мазалаған жағдай, ол Қазанғапты жерлеу үшін Сарозек арқылы Ана Бейіт зиратына баруды шешеді. Шеру ертесі күні жолға шығады, Едигейдің өмірінде болған оқиғалар мен Сарозек аңыздары еске түседі. Едигей 2-ші дүниежүзілік соғыста соғысып, оқ-дәріден шаршағандықтан қызметтен босатылғанын еске алады. Содан кейін теміржолда жұмыс істеуге жіберілді. Жұмысында ол Қазанғаппен танысып, оны Боранлы-Буранный торабына көшіп баруға көндіреді, ол жерде ол тұрақты мекен тапты. Қазанғап пен Едигей жақын дос болады, ал Қазанғап кейін Едигейге күшімен және өміршеңдігімен Сарозекте аңызға айналған Қаранар есімді түйе сыйлайды. 1951 жылдың соңында Әбуталип пен Зарипа Құттыбаевалар екі ұлымен бірге Боранлы-Буранный торабына көшіп келеді. Бастапқыда олар Сарозектегі қатал ортаға бейімделуде қиындық көреді, бірақ ақырында үйренеді. Көшіп келгенге дейін олар мектеп мұғалімдері болған. Әбуталип соғыста соғысып, немістерге тұтқынға түскен, бірақ қашып, Югославия партизандық армиясымен шайқасқан. Бірақ Кеңес Одағына оралғаннан кейін де ол тұтқынға түскендігі үшін қорланды және саяси себептермен жиі көшірілді. Балаларына өзінің өмірі туралы естелік қалдыру үшін және Сарозектегі жалғыздыққа қарсы санасын сақтау үшін Әбуталип тұтқынға түскен кезін, қашып кетуін және партизандармен шайқасқанын жаза бастайды, сондай-ақ Едигейден естіген аңыздарды да жазады. Айыныштысы, бұл іс торапты тексеру кезінде анықталып, жоғары билікке хабарланады. Боранлы-Буранный тұрғындары мен Әбуталипке төрешіл Тансықбаев сұрақ қойып, оны контрреволюционер деп санайды. Кеңес үкімімен оны алып кетеді және ұзақ уақыт бойы оның жай-күйі белгісіз болады. Кейін Қазанғап ұлын көру үшін жақын жердегі Күмбелге барады. Ол Зарипаға Әбуталиптің өлімі туралы хабарлау үшін жазылған хатты табады, бірақ оның мазмұны туралы айтпай, тек хат бар екенін айтуды жөн көреді. Кейіннен Едигей Зарипаны хатты алу үшін Күмбелге ертіп апарады. Кездейсоқ, сол күні Иосиф Сталин қайтыс болады, бірақ Зарипа қайғыдан қатты күйініп, жаңалыққа назар аудармайды. Зарипа балаларына Әбуталиптің өлімі туралы хабарды жеткізуден аулақ болуды жөн көреді. Едигей балаларының өмірінде әкелік бейнеге айналып, оларды өз қыздарынан да артық жақсы көреді. Әбуталиптің соңғы тілегі Едигейдің ұлдарына Арал теңізі туралы айтуы болды, сондықтан Едигей оларға бұрынғы балықшы кәсібі туралы көп айтады. Оның жиі еске түсіруінен Едигей әйелі Укубаланың туа біткен баласының қалауын басу үшін алтын есекті ұстаған уақытын еске алады, бірақ оны бөліспеуге шешім қабылдайды. Ол Зарипаға және оның балаларына көп уақыт өткізгендіктен ұнай бастайды, бірақ ол оның сезіміне жауап бермейді және бір күні Едигей басқа торапқа адасқан түйесін алуға кеткенде кетеді. Нәтижесінде Едигей ашуын Қаранарға шағып, оны қайта қашып кеткенше жарақаттайды, кейін аштықтан зардап шегіп қайта оралады. Көп жылдан кейін Кеңес Одағындағы реформалардан кейін Едигей үкіметтен Әбуталиптің өлімі туралы тергеу жүргізуді талап етеді, оның ұлдарының атын ақтап беру үшін. Әбуталиптің аты ақталды, сондай-ақ Зарипа қайтадан үйленгенін және тағы да мектеп мұғалімі болып жұмыс істей бастағанын біледі. Әңгіменің соңында Қазанғапты жерлеуге аттанған топ Ана Бейіт зиратына жақындап қалды. Бірақ олардың жолын ортаға тіккен тікенді сым тосқауылдайды. Олар оны айналып өтуге бел буып, басқа жолмен жүріп, жас сарбаз күзетіп тұрған бақылау бекетіне жетеді. Олар қоршаудан тысқары өтуге тыйым салынғанын білгенде қатты қорқып, сарбаз жоғары лауазымдағы адамды шақырып, ерекше жағдай жасауға рұқсат сұрайды. Сол кезде Едигей басшының аты Тансықбаев екенін біледі, бірақ бұл бұрынғы танысқан адамнан өзге адам екенін түсінеді. Алайда жаңа Тансықбаевтың да иерархиялық мойынсұнушылық пен жеке басқа төрешілдікпен байланысы бар. Ол шерудің өтінішін қабылдамай, Ана Бейіт зиратының болашақта бұзылатынын хабарлайды. Олар кері қайтатын жолда, Қазанғаптың ұлы Сабитжанды қоспағанда, барлығы жерлеуден денесіз оралуға болмайтынын айтады. Олар Қазанғапты Сарозектегі тік жардың жанына жерлейді. Едигей олардан өзінің ең үлкені болғандықтан және келесі болып қайтыс болуы мүмкін екенін айтып, оны Қазанғаптың қасына жерлеуге уәде беруді талап етеді. Барлығы жерлеуден кейін кетеді, бірақ Едигей Қаранармен және Жолбарс итімен бірге күнінің оқиғалары туралы ойланып қалады. Ол бақылау бекетіне оралып, күзетшіге ашуын айтуға шешім қабылдайды, бірақ бақылау бекетіне жеткенше қоршаудан бірнеше ракеталар ұшырылады, Едигей, Жолбарс және Қаранар Сарозекке қашып кетеді.

Қосалқы сюжеттің қысқаша мазмұны

Қазанғаптың қазасы туралы хабарды естігеннен кейін, Едигей Боранлы Бурраньи қиылысының солтүстігіндегі ұшыру алаңынан зымыран ұшырылып бара жатқанын көреді. Ұшырулар жиі болмаса да, Едигей үшін бұл жаңалық емес, бірақ бұл ұшыру оның бұрыннан хабары болмағандықтан ерекше. Мұндай оқиғалар әдетте зәулім той-думандармен қарсы алынар еді, бірақ бұл жолы олай болған жоқ. Бұл ұшыру мен оның айналасындағы жағдайлар жұртшылықтан жасырылды, сонымен бірге Невададан американдық зымыран да ұшырылды. Екеуі де қазір Жерді айналып келе жатқан Америка-Кеңес бірлескен ғарыш станциясы – "Паритет" үшін арналған. "Паритет" ғарыш станциясында ұшырылғанға дейін екі ғарышкер болған, бірақ олар Сан-Франциско мен Владивосток арасында жүзіп жүрген "Конвенция" әскери кемесімен байланысты күрт үзіп тастады. Бұл кеме Кеңес Одағы мен Американың операциялық базасы болып табылады. Олар келгеннен кейін, "Паритет"ке жіберілген екі ғарышкер өз ізінен келгендердің мүлдем жоғалып кеткенін анықтады. Олар кетіп бара жатқанда, Лесная Груд планетасынан келген интеллектуалды өмір иелерімен байланысқа түскендерін жазып қалдырды. Саяси дүрбелеңге ұшырамас үшін олар өз жаңалығын құпия ұстауға келісті. Лесная Груд тұрғындары "Паритет"ке келіп, екі ғарышкерді өздерінің туған планетасына алып кетті. Содан, ғарышкерлер планетаның сипаттамасын "Паритет"ке жіберді. Онда Жерден әлдеқайда көп халық қоныстанған, соғыс ұғымы жоқ және тиімді әлемдік үкімет құрылған. Алайда, Лесная Груд "ішкі құрғап кету" деген мәселеге тап болды, онда планетаның бір бөлігі өмірге жарамсыз шөлге айналып жатыр. Бұл мәселе көптеген миллион жылдар бойына күрделі болмаса да, Лесная Груд тұрғындары қазірдің өзінде оны қалай шешуге болатынын ойластырып жатыр. Ғарышкерлердің бұл әрекетіне жауап ретінде "Конвенция"дағы шенеуніктер оларға ешқашан Жерге оралмауға тыйым салды. Сонымен қатар, олар осы оқиға туралы ешкімге айтпауға ант етті. Олардың шешімін қамтамасыз ету үшін Америка мен Кеңес Одағы Жер орбитасына кіретін кез келген шетелдік ғарыш кемесін жоюмен қорқытты және өздерінің қауіптерін бекіту үшін зымыранмен жабдықталған спутниктерді ұшырды. "Конвенция" әскери кемесі бейтарап Финляндияға берілді, ал операция тоқтатылды.

Бураньи Едигей

Едигей – басты кейіпкер. Ол – Сарозектегі теміржол қызметкері, екінші дүниежүзілік соғыста солдат болған, ал одан бұрын Арал теңізінде балық аулаған. Қазанғапты жерлеу жауапкершілігін оның үстіне жүктеледі және оқиғаның көп бөлігі оның баянымен айтылады.

Қазанғап Асанбиев

Қазанғап Буранлы Бураньидегі ең қарт адам болды және бастапқыда Едигейді сол жерге көшуге ынталандырды. Ол Едигеймен бірге теміржолда жұмыс істеді. "Жүз жылдан артыққа созылған күн" атты туындыдағы "күн" – оны жерлеген күн. (Оның тегі бір рет ғана айтылады. Бұл соғысқа жұмылдырудың соңғы сәтте тоқтатылуымен байланысты, себебі ол теміржол қызметкері ретінде маңызды мамандық иесі болып саналды.)

Укубала

Укубала - Едигейдің әйелі. Көбінесе ол оның тілегіне бағынады, бірақ Абуталиптің өліміне қатысты тергеуді бастауға оны ынталандырады. Ол әңгіме бойында Едигейге адал болып, тіпті оның Зарипаға деген құштарлығын да кешіреді. Едигей олардың бірге жұмыс істегенін бірнеше рет еске түсіреді.

Фольклорлық тақырыптар

Бұл - жадынан айырылған, құлға айналған соғыс тұтқындары – манкурттардың тарихы. Манкурт өзінің атын, туысын, руын танымайды, – «манкурт өзін адам деп танымайды», – деп жазады Айтматов. Романда Найман Ананы оның манкурт ұлы, оны босатуға тырысқанда өлтіреді. Шыңғыс ханның ақ бұлт туралы әңгімесі (бұл ағылшын тіліндегі аудармаға кірмейді) – монғол әскері мен айдаһар ту жасаған әйелдің арасындағы тыйым салынған махаббат туралы. Бұл – жас бойжеткенге ғашық болған, бірақ онымен кездесуіне жол бермеу үшін туыстары ағашқа байлап қойған қартайған жырау Раймали аға туралы әңгіме.

Фильм

1990 жылы КСРО-да "Манкурт" фильмі жарық көрді.