Дмитрий Попов: Революционер, анархист және көтерілісшіл

Кіріспе

Ресейлік революционер (1892–1921)

Дмитрий Иванович Попов (Дмитрий Иванович Попов; 1892–1921) – Ресей теңізшісі және 1918 жылдың шілдесінде большевиктерге қарсы Сол социалистік революционерлердің көтерілісіне жетекшілік еткен адам. Көтеріліс басылғаннан кейін ол Украинаның Революциялық көтеріліс армиясына қосылып, оның жетекші мүшесі болды. Ол Махновшылар мен большевиктер арасындағы келіссөздерді ұйымдастырды, бірақ Чекамен ұсталды және жазаланды.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Попов Қара теңіз флотында теңізші болған, Ресей революциясы басталғаннан кейін Солшыл социалистік революционерлерге қосылған. 1918 жылдың шілдесінде Попов Солшыл СР көтерілісінің жетекші тұлғасына айналды, оның барысында ол большевиктерді биліктен құлатуға тырысты. Көтеріліс, негізінен, оны жүзеге асырудағы тартыншақтыққа байланысты сәтсіз аяқталды: тұтқынға алынған большевиктерге мейіріммен қарады және Орталық Комитеттің штаб-пәтеріне шабуыл жасаудан бас тартты. 1918 жылдың күзінде Солшыл СР-лер Махновщинада ықпалға ие болды, ақ қозғалысқа қарсы күресте Махновшылармен тығыз жұмыс істеді және еркін кеңестер құруға ұмтылды. Мәскеудегі Солшыл СР көтерілісін басудан кейін Попов Украинада ақ қозғалысқа қарсы күресу үшін Солшыл СР жасағын басқарды және кеңес тарихшысы Михаил Кубаниннің айтуынша, 300 большевикті өлтіруге уәде берді (оның ішінде 200-ін өлтіруге қол жеткізді). 1919 жылдың сәуірінде Попов Махновшыларға қосылды. Солшыл СР-дің ықпалы ақ қозғалыстың Мәскеуге басып кірген кезінен бастап әлсірегенімен, Попов тез арада көтерілісші штабтың жетекші мүшесі және Махноның жеке көмекшісі болды. 1920 жылдың басында Попов Махновшылардың қарсы барлау агенттігін (контрразведка) қайта жаңғыртты, бірақ Аарон Барон, Виктор Билаш және Яков Суховольскийдің оған қарсы шағымдарынан кейін Әскери революциялық кеңес (ВРС) оның әскери қызметке шектеуін бұйырды, ал Халина Кузьменко оны ауыстыру үшін жаңа қарсы барлау органы құрды. 1920 жылдың қаңтарында Никополдың құлдырауынан кейін ВРС таратылды және оның орнына жеті мүшелік Революциялық көтерілісшілер кеңесі құрылды, оның бірінші хатшысы болып Дмитрий Попов сайланды. 1920 жылы Попов өзінің ықпалын азайтып, тіпті екеуіне қауіп төндіргені үшін наразылық білдірген «Набат» анархистік тобының екі мүшесі Арон Барон және Исаак Тепермен жиі дау-дамайға түседі. 1920 жылдың 23 маусымында көтерілісші штаб жиналыс өткізді, оның барысында Социалистік революциялық партияның мүшесі көтерілісшілерді ақ қозғалысқа қарсы большевиктермен күш біріктіруге көндіруге тырысты. Попов мұндай одаққа қарсы шығып, бір жыл бұрын большевиктер мен Махновшылар одағының бұзылуын еске салды және одақтың жаңартылуы «революция ісіне үлкен зиян келтіреді» деп мәлімдеді. 1920 жылдың тамызында Махновшылар мен большевиктер арасында келіссөздер басталғанда Дмитрий Попов пен Семен Каретник ұсынылып отырған одаққа қарсы шыққан көтерілісшілердің командалық штабының екі мүшесі болды. Алайда, бұл мәселе бойынша көтерілісшілердің дауысы большевиктермен одақ құруға көпшілікті қамтамасыз етті. 1920 жылдың қыркүйек айының соңында Украинаның Коммунистік партиясы Махновшылармен келіссөздерге келісіп, келіссөздер жүргізу үшін Старобилске делегация жіберді. Попов Махновшылардың өкілдерінің бірі болып сайланды. 29 қыркүйекте ол Украинаның Чека төрағасы Василий Манцевпен телефон арқылы сөйлесіп, оның барысында Попов Махновшылардың «революциялық тазалығы» туралы айтып, олардың Оңтүстік Ресейден келген елшілерді қалай асып тастағанын баяндады. Екі тарап келісімге қол жеткізді, Манцев көтерілісшілерге өздерінің командалық құрылымдарын сақтауға рұқсат беретінін және барлық анархистік саяси тұтқындар босатылатындығын уәде етті. Екі топ бірден жауыздықты тоқтатты, бірақ большевиктер мен Махновшылар арасындағы өзара сенімсіздік келіссөздер аяқталғаннан кейін де сақталды. 6 қазанда Дмитрий Попов, Семен Каретник және Виктор Билаш Старобильскте большевиктердің келіссөзшілерімен кездесіп, олардың уақытша келісімін жасады. Келесі күні олар соғыс бітіру туралы келісімге келді және Харьковта «Саяси-әскери одақтың» соңғы жобасы келісіледі деп шешті. Поповтың өзі Василь Куриленко мен Абрам Будановпен бірге Украинаның совет астанасына барып, келісімге қол қою үшін соңғы ретке келтірді, 15 қазанға дейін келісімге қол қойылды. Махновшылар делегациясының бір бөлігі, соның ішінде Попов та, 1920 жылдың қарашасында анархистердің алдағы Бас съезіне қатысу үшін Харьковта қалуға шешім қабылдады. Қаладағы бірқатар кездесулер мен пікірталастарда көпшілік алдында сөйлеген сөзінде Попов билікті еркін кеңестерге қайтару қажеттігін жариялады және Махновщинаға автономия беруді талап етті. Өздерінің «Махновтық дауыс» газетінде Попов украиндық совет үкіметінен шағымдарын 21 қарашаға дейін үш нөмірде жариялады. Соңғы санында Попов Перекоптағы Махновшылардың жеңісін атап өтіп, барлық анархистік саяси тұтқындардың дереу босатылуын талап етуге мүмкіндік берді. 26 қарашада 1920 жылы бүкіл Махновшылар делегациясы (Поповты қоса) тұтқынға алынып, Мәскеуге депортацияланды, онда олар Феликс Дзержинскийдің бұйрығымен ату отряды арқылы атқыланды.

During World War I, Popov had been a sailor in the Black Sea Fleet, going on to join the Left Socialist Revolutionaries after the outbreak of the Russian Revolution. In July 1918, Popov became a leading figure in the Left SR uprising, during which he attempted to oust the Bolsheviks from power. The uprising failed, largely due to the hesitancy with which they carried it out: treating captured Bolsheviks with mercy and refusing to march on the headquarters of the Central Committee. By the autumn of 1918, the left SRs had gained an influence in the Makhnovshchina, working closely together with the Makhnovists in their mutual fight against the White movement and desire for the establishment free soviets. Following the suppression of the left SR uprising in Moscow, Popov had led a left SR detachment to fight against the White movement in Ukraine and, according to the Soviet historian Mikhail Kubanin, pledged himself to kill 300 Bolsheviks (of which he managed to kill 200). By April 1919, Popov had joined the Makhnovists. Although Left SR influence had mostly waned by the time of the White movement's advance on Moscow, Popov quickly became a leading member of the insurgent staff and Makhno's personal assistant. By the turn of 1920, Popov had revived the Makhnovist counterintelligence agency (kontrrazvedka), but after complaints against it by Aaron Baron, Viktor Bilash and Yakiv Sukhovolski, the Military Revolutionary Council (VRS) ordered its restriction to military activities, with Halyna Kuzmenko establishing a new counter intelligence body to replace it. Following the fall of Nikopol in January 1920, the VRS dissolved and was replaced by a seven member Soviet of Revolutionary Insurgents, with Dmitri Popov being elected as its first secretary. Throughout 1920, Popov got into frequent arguments with Aron Baron and Isaac Teper, two Russian anarchists of the Nabat that Popov resented for reducing his own influence, at one pointing even threatening the pair. On 23 June 1920, the insurgent staff held a meeting, during which a member of the Socialist Revolutionary Party attempted to persuade the insurgents to join forces with the Bolsheviks against the White movement. Popov argued against such an alliance, citing the breaking of the Bolshevik Makhnovist alliance the year before, and claimed that the renewal of an alliance would be of "great prejudice to the cause of revolution". When talks began between the Makhnovists and the Bolsheviks in August 1920, Dmitri Popov and Semen Karetnyk were two of the insurgent command staff that argued against the proposed alliance. However, an insurgent vote on the matter secured a majority for an alliance with the Bolsheviks. By the end of September 1920, the Communist Party of Ukraine had agreed to talks with the Makhnovists and sent a delegation to Starobilsk for negotiations. Popov was elected as one of the Makhnovist representatives. On 29 September, he held a phone call with the Chairman of the Ukrainian Cheka Vasiliy Mantsev, during which Popov spoke about the "revolutionary purity" of the Makhnovists and mentioned how they had hanged emissaries from South Russia. The two managed to reach an agreement, with Mantsev promising that the insurgents would be allowed to maintain their own command structures and that all anarchist political prisoners would be released. The two factions immediately ceased hostilities, but mutual distrust between the Bolsheviks and Makhnovists persisted even after the end of the negotiations. On 6 October, Dmitri Popov, Semen Karetnyk and Viktor Bilash met the Bolshevik negotiator at Starobilsk to sign their provisional agreement. By the following day, they had arranged an armistice and decided that a final draft of the "Political Military Alliance" would be agreed upon in Kharkiv. Popov himself, along with Vasyl Kurylenko and Abram Budanov, went to the Ukrainian Soviet capital to work out the final touches, signing the agreement by 15 October. Part of the Makhnovist delegation, including Popov, elected to stay behind in Kharkiv, in order to participate in an upcoming General Congress of Anarchists in November 1920. Speaking to large crowds at a number of meetings and debates in the city, Popov proclaimed the necessity of restoring power to the free soviets and demanded the extension of autonomy to the Makhnovshchina. In their newspaper The Makhnovist Voice, Popov elaborated his complaints about the Ukrainian Soviet government, publishing three issues up until 21 November. In its last issue, Popov celebrated the Makhnovist victory at Perekop and used the opportunity to demand the immediate release of all anarchist political prisoners. On 26 November 1920, the entire Makhnovist delegation (including Popov) was arrested and deported to Moscow, where they were executed by firing squad, under orders of Felix Dzerzhinsky.