Кіріспе

Қылмыскерлерге қатысты, ешқандай заңдық қорғанысы жоқ жағдайды білдіретін заң термині. Hostis humani generis (латынша "адамзаттың жауы") – адмиралдік құқығында пайда болған арнайы заң термині. Халықаралық құқық қабылдауға дейін қарақшылар мен құл сатушылар заңдық қорғаудан тыс деп есептелген, сондықтан кез келген мемлекет, тіпті тікелей шабуылға ұшырамаған мемлекет те оларға шара қолдануға құқылы болған. Бұл тұжырымды, адамды патшаның заңынан тыс деп жариялап, кез келген адамның зорлық-зомбылық жасауына және өлім жазасына кесуіне мүмкіндік берген ағылшын ортақ құқығындағы "заңсыздық туралы жарлықпен" салыстыруға болады. Сонымен қатар, ежелгі римдік азаматтық құқығындағы тыйым салу түсінігі және тыйым салу арқылы берілген homo sacer статусы да ұқсас болуы мүмкін.

Өмірбаян

Мүмкін, теңіз заңдарының ең көнесі – пираттықты тыйым салу, себебі ұлттық адалдықпен басшылыққа жүрмейтін пираттардың қауіп-қатері барлық елдердің кемелері мен теңізшілеріне ортақ, демек, ол барлық елдерге қарсы жасалған қылмыс саналады. Ежелгі заманнан бері пираттар жеке соғыс жүргізетін тұлғалар ретінде қарастырылып келді, олар құрбандарына ғана емес, барлық елдерге қарсы тонау мен қарақшылық науқаны жүргізеді. Осылайша, пираттықпен айналысатындар адамзат жауы – *hostis humani generis* деп танылатын ерекше мәртебеге ие. Пираттық кез келген жерде әрбір теңізші мен кемеге қауіп төндіретіндіктен, олардың кемелерін пираттар тобы қоршап алған-алмағанына қарамастан, барлық елдердің жалпы құқығы және міндеті – оларды тұтқындау, әскери сот немесе адмиралтейство сотында (қатаң жағдайларда, тұтқынға алған кеменің офицерлері шақырған әскери сот арқылы) соттау және кінәлі деп танылған жағдайда, тұтқынға алған кеменің мачтасынан дарға асу арқылы жазалау болып табылады – бұл теңіз салтының беделді дәлелі. Кейбір елдер белгілі бір уақытта пираттарға қатысты жедел жазалау шараларын қолданғанмен, ол ресми емес деп есептелді (бірақ егер тиісті процеске қатысты талаптар шұғыл әскери қажеттіліктермен байланысты болса, заңды деп танылды), себебі пираттармен бірге ұсталған адамдар пираттыққа қатысты айыптаулардан қорғануға мүмкіндік алатын, мысалы, мәжбүрлеу сияқты жағдайлар болуы мүмкін. Мысалы, 1831 жылдың басында Ассенсион аралынан ұсталған 250 адамнан тұратын экипаж Ассенсионға жеткізіліп, дереу дарға асылды, себебі олар бүлікшілдік әрекеттер жасап, британдық соғыс кемесінің 30 адамнан тұратын экипажын құлатуға әрекеттенді. Бұл жағдайда жазалау әскери қажеттіліктермен байланысты болғандықтан, қылмыстың айқын дәлелдері болды және ол оқиға орнына жақын жерде және уақытта орындалды, сондықтан оны теңіз салтын бұзу деп емес, жай ғана ресми емес деп санауға болады. Керісінше, осы қылмыстар, сондай-ақ терроризм, азаптау, халықаралық қорғалатын тұлғаларға қарсы қылмыстар және терроризмді қаржыландыру *aut dedere aut judicare* қағидасына (яғни соттауға немесе экстрадициялауға) бағынады. Қазіргі әлемдік терроризм ахуалында кейбір сарапшылар барлық террористерді *hostis humani generis* деп қарауға шақырып отыр. Джон Ю сияқты басқа да сарапшылар пираттардан бастап, ұшақ қадаушыларға, террористерге және содан кейін «заңсыз жау жауынгерлеріне» дейін *hostis humani generis* ұғымын кеңейтуді ұсынады. «Заңсыз жау жауынгерлері» – яғни, мойындалған егеменді мемлекет атынан соғыспайтын соғыста тұтқынға алынған адамдар – Ауғанстандағы соғыс, Ирак соғысы, Чечен соғыстары және Сирия азаматтық соғысы сияқты қазіргі заманғы соғыстарда жиі кездесетін құбылысқа айналды.

Терминнің нақты кеңінен қолданылуы

Соттар қолдаған hostis humani generis ұғымының қолданылуының жалғыз нақты мысалы – оны азаптаушыларға қатысты қолдану. Бұл АҚШ және халықаралық соттардың шешімдері арқылы іске асырылды; атап айтқанда, 1980 жылы АҚШ-та қарастырылған Filártiga v. Peña Irala ісінде (630 F.2d 876), АҚШ-тың 2-ші апелляциялық соты Парагвайдың Альфредо Стросснер әскери диктатурасының агенттері (жеке тұлға ретінде) Парагвай азаматына қарсы азаптау қылмысын жасады деп табылған жағдайда, АҚШ Конституциясының Қылмыстар туралы бабы, Шетелдік талаптар туралы заң және халықаралық әдеттегі құқық негізінде юрисдикция құқығын жүзеге асыра алатынын қабылдады. Бұл шешімді қабылдағанда, сот атақты түрде: «Шын мәнінде, азаматтық жауапкершілік мақсатында азаптаушы бұрынғы қарақшы мен құл саудагері сияқты болып кетті: hostis humani generis, бүкіл адамзаттың жауы» деді. Hostis humani generis терминін қолдану Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналының Фурунжияға қарсы істе азаптаушыны кінәлі деп тапқан үкімімен бекітілді. 1961 жылғы Айхман ісінде Иерусалим аудандық соты Адольф Айхманды hostis humani generis деп тікелей жариялаған жоқ. Дегенмен, айыптау тарапы бұл стандартты қолданды, ол ақырында үкімде пираттыққа сілтеме жасау арқылы келтірілді.