Шынайы жағдайларда шешім қабылдау және когнитивтік процестер
Naturalistic decision-making
Шынайы жағдайларда шешім қабылдау қағидалары (NDM) – уақыт шектеулі, тәуекелді жағдайлардағы ойлау процестерін зерттейді. Саналылық, жағдайды бағалау, жоспарлау.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Табиғи шешім қабылдау (NDM) аясы адамдар қалай шешімдер қабылдайтынын және қиын, нақты өмірлік жағдайларда күрделі танымдық функцияларды қалай орындайтынын зерттеу үшін пайда болды. Мұндай жағдайлар шектеулі уақыт, белгісіздік, жоғары қауіп-қатер, командалық және ұйымдық шектеулер, тұрақсыздық және тәжірибе деңгейінің әртүрлілігімен сипатталады.
The naturalistic decision making (NDM) framework emerged as a means of studying how people make decisions and perform cognitively complex functions in demanding, real world situations. These include situations marked by limited time, uncertainty, high stakes, team and organizational constraints, unstable conditions, and varying amounts of experience.
ҰҚМ жүйесі және оның пайда болуы
NDM қозғалысы 1989 жылы Огайо штатының Дейтон қаласында өткен конференцияда туындады, нәтижесінде Гэри Клейн, Джудит Орасану, Роберта Кальдервуд және Каролина Зсамбоктың кітабы жарық көрді. NDM аясы шешім қабылдау, мән беру, жағдайды бағалау және жоспарлау сияқты танымдық функцияларға назар аударады, олар табиғи жағдайда пайда болады және зертханада толыққанды қайта жасай алмайтын формаларға ие болады. Мысалы, жоғары тәуекелді жағдайларды қайталау, өте жоғары деңгейдегі сарапшылыққа қол жеткізу немесе командалық және ұйымдық шектеулерді шынайы түрде ескеру қиын. Сондықтан NDM зерттеушілері білікті орындаушыларды бақылау және зерттеу үшін міндеттерді талдау сияқты танымдық далалық зерттеу әдістерін пайдаланады. Ғылыми методология тұрғысынан алғанда, NDM зерттеулері көбінесе құбылыстарды байқаудың алғашқы кезеңдерімен және сипаттамалық есептерді жасаумен айналысады. Керісінше, бақыланатын зертханалық зерттеулер гипотезаларды тексеруге баса назар аударады. Осылайша, NDM және бақыланатын тәжірибелер бір-бірін толықтыратын тәсілдер болып табылады. NDM байқаулар мен модельдерді ұсынады, ал бақыланатын тәжірибелер тексеру және формализацияны қамтамасыз етеді.
The NDM movement originated at a conference in Dayton, Ohio in 1989, which resulted in a book by Gary Klein, Judith Orasanu, Roberta Calderwood, and Caroline Zsambok. The NDM framework focuses on cognitive functions such as decision making, sensemaking, situational awareness, and planning – which emerge in natural settings and take forms that are not easily replicated in the laboratory. For example, it is difficult to replicate high stakes, or to achieve extremely high levels of expertise, or to realistically incorporate team and organizational constraints. Therefore, NDM researchers rely on cognitive field research methods such as task analysis to observe and study skilled performers. From the perspective of scientific methodology, NDM studies usually address the initial stages of observing phenomena and developing descriptive accounts. In contrast, controlled laboratory studies emphasize the testing of hypotheses. NDM and controlled experimentation are thus complementary approaches. NDM provides the observations and models, and controlled experimentation provides the testing and formalization.
Танымға негізделген шешім қабылдау моделі (RPD)
РПД-ның қазіргі түрі үш негізгі нұсқаға бөлінеді. Бірінші нұсқада, шешім қабылдаушы қолдағы мәселеге тап болғанда, ең бірінші туындаған әрекетке жауап береді. Екінші нұсқада, шешім қабылдаушы ақыл-ой арқылы симуляция жасауға тырысып, қазіргі жағдайға қалай жеткенін түсінуге ұмтылады. Ал үшінші нұсқада, шешім қабылдаушы жасалған әрбір әрекетті бағалап, содан кейін ең тиімді стратегияны таңдайды. РПД-ны қолдану үшін сарапшылық өте маңызды, себебі байқалған жағдайға әкелуі мүмкін оқиғалардың барысын ойша симуляциялау және жасалған әрекеттерді бағалау қажет.
The present form of RPD has three main variations. In the first variation, the decision maker when faced with the problem at hand, responds with the course of action that was first generated. In the second variation, the decision maker tries to understand the course of events that led up to the current situation, using mental simulation. In the final variation, the decision maker evaluates each course of action generated and then chooses the most appropriate strategy. Expertise is crucial for using RPD, as it necessary to mentally simulate the course of events that might have led up to the observed situation and to evaluate the course of action generated.