Кіріспе

Сыртқы Гебридтер аралы, Шотландия
Бенбекула аралы (/b//ɛ//n/'/b//ɛ//k//j//ʊ//l//ə//audio=Benbecula.ogg/; Beinn nam Fadhla немесе Beinn na Faoghla) – Шотландияның батыс жағалауындағы Атлант мұхитындағы Сыртқы Гебридтер аралы. 2011 жылғы халық санауы бойынша, тұрғындары 1283 адамды құрады, олардың көп бөлігі рим католиктері. Арал Comhairle nan Eilean Siar, яки Батыс аралдар кеңесі басқаратын аймақта орналасқан. Аралдың батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке дейінгі арақашықтығы шамамен бірдей. Ол Солтүстік Уист және Оңтүстік Уист аралдарының арасында жатыр және екеуімен де жол көпірлері арқылы байланысқан. Бенбекуланың басқа жері және әкімшілік орталығы – Баливанич (шотланд гаэл. Baile a' Mhanaich, «Монахтың қаласы» деген мағынаны білдіреді). 1746 жылы Бони Принс Чарли дауылға түсіп, Бенбекулаға қонуға мәжбүр болды. Бенбекула халқы якобиттердің мүддесін қолдады және оны «Скайға теңіз арқылы» әнінде айтылғандай, аралдан қауіпсіз жерге шығарып жіберді. 2006 жылы жергілікті тұрғындар аралдың бір бөлігін сатып алып, бақылауға алды. Бұрынғы жер иелері, спорттық синдикат, Бенбекула, Оңтүстік Уист және Эрискейді қамтитын жерлерін 4,5 миллион фунт стерлингке Stòras Uibhist деп аталатын қауымдық ұйымға сатты, ол қазір бұл жерді мәңгілікке басқаруда.

Этимология

Атаудың алғашқы жазбасы 1449 жылы "Beanbeacla" деп тіркелген. Тарихи тұрғысынан, бұл атау "Пейгхин нам Фадхла" (айтылуы) "өткелдердің шағын жерінен" шыққан деп есептеледі, себебі аралдың жер бедері көбінесе тегіс. "Фадхла" сөзінің кері жұмсалу процесі және этнонимдік "-ах" жұрнағының қосылуы "Бенбекуладан шыққан адам" деген мағына беретін "Бадхлах" сөзінің пайда болуына әкелді. Жылдар бойы басқа да түсіндірмелер ұсынылған: "Бейн Бег а' бхФаодхла", яғни "өткелдің кішкентай тауы", және "Бейн а' Бхуачайль", яғни "малшының тауы". Бұл аймақ, тілдің үнемі төмендеуіне қарамастан, салыстырмалы түрде гэль тілінде сөйлейтін өңір болып қала береді. 2001 жылғы халық санағы бойынша, Бенбекуланың барлық халқының 56% гэль тілінде сөйлейді. Гэль тілінде сөйлейтін ең нашар аймақ – Баливанич, онда тек 37% адам сөйлейді. Бенбекуладағы қалған аудандардың көрсеткіштері 74% (Лионаклит) және 62% (Грамсдейл және Уахдар) аралығында. Аралдың ішінде көптеген қалыпты жарылымдар бар, олардың көпшілігі батыс-солтүстік-шығыс (NW-SE) бағытында, ал қалғандары солтүстік-солтүстік-шығыс (NNW-SSE) бағытында жүреді. Каледониялық тау жасалу процесінің нәтижесі болып табылатын Сыртқы Гебридтердің жарылысы аралдың шығыс жағалауына жақын орналасқан және көршілес Виай және Маригахтада байқалады. Жақындағы геологиялық шөгінділерге Баливанич және әуежай маңында кездесетін ұшқынды құм және аралдың орталық бөлігінде көп мөлшерде таралған торф жатады.

География

Арал батыстан шығысқа қарай және солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен бірдей қашықтықта жатыр. Ол Солтүстік Уист және Оңтүстік Уист аралдарының арасында орналасқан; екеуімен де жол көпірлері арқылы байланыс бар. Басқа Хебрид аралдарына немесе Ұлыбритания материгіне әуе немесе теңіз арқылы саяхаттауға болады. Аралдағы Бенбекула әуежайынан Глазго, Сторнуэй және Барра қалаларына күнделікті рейстер бар. 2006 жылы Инвернесске тікелей рейстер енгізілді, бірақ 2007 жылдың мамырында тоқтатылды. Бенбекуладан материкке тікелей паром қатынайды, бірақ Caledonian MacBrayne компаниясы Оңтүстік Уисттегі Лохбойсдалдан Обанға бес сағаттық сапар ұсынады, ал Солтүстік Уисттегі Лохмаддиден Skye ішкі Хебрид аралындағы Уигке екі сағаттық сапар ұсынады, одан әрі Skye көпірі арқылы материкке өтуге болады. Бернерей (Солтүстік Уистке көпірмен байланысқан) және Эрискей (Оңтүстік Уистке байланысқан) аралдарынан басқа сыртқы Хебрид аралдары Харрис және Барраға паромдар қатынайды. Аралдың дерлік барлық бөлігінде тығыз көлдер шоғыры бар, және аралдың көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен орналасқан.

Климат

Бенбекула аралдық орналасуының арқасында өте қоңыржайланған мұхиттық климатқа ие (Кёппен: Cfb). Бенбекулаға ең жақын метеостанция қазір Оңтүстік Уистте, 18 миль (29 км) қашықтықта орналасқан. Дегенмен, бұрын Бенбекуладан тікелей хабарлайтын, ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген ауа райы станциясы болған, және сол станцияда 1948 жылдың 30 шілдесінде Батыс аралдарындағы ең жоғары температура тіркелген.

Елді мекендер

Бенбекуланың негізгі елді мекені – солтүстік-батыстағы Баливанич (шотланд гаэл. Baile a' Mhanaich, «Монахтың қаласы» деген мағынаны білдіреді). Бұл Бенбекула, Солтүстік Уист, Оңтүстік Уист және жақын орналасқан аралдардың басқару орталығы болып табылады, сонымен қатар кеңес кеңселерi мен Оңтүстік Уисттегі артиллериялық терең теңіз полигонының басқару орталығы да осында орналасқан, оны QinetiQ басқарады. Ауылда әуежай мен аралдың банкі де бар. Басқа елді мекендердің ішінде Бенбекуланың оңтүстік-шығысында орналасқан шағын ауыл Крейгстром бар. Аралдың өңделген батыс жағалауына қарағанда, шығыс жартысы тұщы су көлдері, сортаңдар, батпақтар және терең шығанақтары бар теңіз көлдерінен тұрады. Крейгстром Руабхалдың жанында, Бенбекуланың ең биік нүктесінде орналасқан. Лионаклит ауылы аралдың негізгі орта мектебіне үйірмек болып табылады, ол сонымен қатар бассейн, кафетерий, спорт залы, кішкентай мұражай және кітапханасы бар қоғамдық орталық ретінде де қызмет етеді. Осыған іргелес Льюс Касл колледжінің Лионаклит кампусы орналасқан. Лионаклит батыс жағалау жолында, Крегорри маңындағы солтүстік-оңтүстік бағыттық жолмен қиылысынан шамамен 2 км қашықтықта жатыр. Крегорри аралдың оңтүстігінде, Оңтүстік Уистке қарайтын көпірге жақын орналасқан. Бұл жердегі «Co-op» дүкені аралдың оңтүстігі мен Оңтүстік Уистің солтүстігі үшін басты супермаркет болып табылады. Борве қамалы Лионаклитке жақын жерде орналасқан. RAF радар станциясы RRH Benbecula Солтүстік Атлантиканы бақылайды, бірақ ол Солтүстік Уистің батыс жағалауында орналасқан.

Жақын аралдар

Оңтүстік және Солтүстік Уист аралдарынан басқа, солтүстік, шығыс және оңтүстік жағалауларында көптеген аралдар бар. Баливаничтің солтүстігінде Балешере орналасқан, ал одан шығысқа қарай Флодай бар, ол Бенбекуламен тағы бір құрлық жолымен қосылған. Флодайдан әрі Гримсей және Ронай аралдары жатыр. Шығыс жағалауында Лох Уизгебха және одан да алыс, Беарран және Орасайг Уизгебха сияқты көптеген кіші аралдар бар. Оңтүстік-шығыстағы Айлеан Черабхай аралдары бірнеше аралға таралып жатыр, олардың ең ірісі шамамен. Оңтүстікте ірі Виай аралы орналасқан, ал батысында, Багнам Фаоиленннің солтүстігінде көптеген шкерлер мен кіші аралдар жатыр. Олардың ішінде Fraoch eilean, екінші Гримсей, Фодрагай, Эйлен на Силь және Триаллабреак аралдары бар.

Ерте тарих

Неолит дәуірінен қалған бірнеше тұрған тастар аралдың барлық жеріне шашырап жатыр, соның ішінде Гримсейге дәстүрлі өткелге жақын орналасқан Рубха Бхидейндегі тас шеңберінің қалдықтары бар. Бұған қоса, Лох Ба Уна мен Лох Нан Клэчан арасында екі камералы обаның қалдықтары жатыр. Россиниш жерінде бекер мәдениетінің орны анықталды. Арал темір дәуірінен қалған құрылыстарға бай, бірақ олар көбінесе нашар күйде. Бенбекулада, әсіресе Лох Олабатта, бірнеше шағын арал бекіністерін кездестіруге болады, бірақ ең ірісі – Баливанич маңындағы Дун Буидхе, ол Эйлен Дубх (Қара арал) арқылы көл жағалауымен байланыстыратын бірнеше себептерге ие; жақын жерде дөңгелек үй де болған (жақын орналасқан Гримсай аралында одан да жақсы сақталған дөңгелек үй бар), онда темір дәуіріне тән керамикалық бұйымдар табылған. Дун Буидхе жағалауында 1-сыныпты пиктілік символ тас табылды, оған екі қарапайым символ түсірілген – бұл Сыртқы Гебрид аралдарында пиктілердің болғандығын көрсететін жалғыз белгілердің бірі. Дәстүрлі айтуларға сәйкес, 5-6 ғасырлардың шегінде Ирландиялық миссионер Тернан Дун Буидхтың оңтүстігінде шіркеу салған, ол пиктілерді христиан дініне өткізуге тырысқан; Баливанич аты осы шартты мекемеден шыққан.

Патшалық

9 ғасырда викингтер Гебрид аралдарында Аралдар Корольдігін құрды. Дегенмен, Солтүстік және Оңтүстік Уистте викингтер қонысының дәлелі табылғанымен, Бенбекуланың өзінде викингтер қонысының белгісі әлі табылған жоқ. Норвегияның бірігуінен кейін Аралдар Корольдігі Норвегия королінің тәуелділігіне айналды; норвегиялықтар үшін Корольдік Судрейяр (оның мағынасы – оңтүстік аралдар) болды. Шотландия королі Малкольм III Судрейярдың шотландтық емес екенін жазбаша түрде мойындады, ал король Эдгар қалған күмәнді тоқтатты. Алайда, 12 ғасырдың ортасында белгісіз тегі бар норвегиялық-гельдік Сомерлед төңкеріс жасап, Судрейярды толық тәуелсіз етті. Оның өлімінен кейін норвегиялық билік номиналды түрде қалпына келтірілді, бірақ іс жүзінде Корольдік Сомерледтің мұрагерлері (Клан Сомхайл) және Сомерледтің құлатылған әулеті (Крован әулеті) арасында бөлінді. Сомерледтің мұрагерлерінің бір тармағы – МакРори Бенбекуламен қатар Уист, Барра, Эйг, Рùm, қатаң шекаралар, Бют, Арран және солтүстік Юраны биледі. 13 ғасырда Эдгардың бас тартуына қарамастан, шотланд әскері Судрейярдың бір бөлігін басып алуға тырысты, бұл Ларгс шайқасында шешілмеді. 1266 жылы Перт шартымен мәселе шешілді, ол Судрейярдың барлығын өте үлкен ақша сомасына Шотландияға берді. Шартта Судрейяр билеушілерінің мәртебесі сақталды; МакРори жерлері, Бют, Арран және Юрадан басқа, Шотландияның бір бөлігі емес, квази-тәуелсіз тәжге бағынышты Гарморан иелігіне айналды.

Еліміздің әміршісі

Ғасырдың басында Уильям I шотланд таулы аймағына жауапты Инвернес шерифін құрды, бұл теориялық тұрғыдан Гарморанға дейін созылды. Бірақ 1293 жылы Джон Баллиол патша Скай шерифтігін құрды, оған Сыртқы Гебрид аралдары да кірді. Дегенмен, оның билікті басып алуынан кейін Скай шерифтігі еске алынбады, ал Гарморан иелігі (ішінде Уист) МакРури басшысына бекітілді. 1343 жылы патша Давид II оның ұлына осы иелікке қатысты тағы бір жарлық шығарды. Үш жыл өткен соң МакРуридің жалғыз тірі қалған мұрагері Гарморанның Эми болды. МакГиббон мен Росс айтуынша, Борве қамалы (олардың пікірінше, 1344-1363 жылдар аралығында салынған) Эми салған; ол Бенбекулада және Солтүстік және Оңтүстік Уист аралдарындағы басты билік ортасы болды. Эми Бенбекуладағы Әулие Колумба шіркеуін де салған деген хабар бар; Теампул Чалумчилдің шығыс бөлігі, Әулие Колумбаға арналған ежелгі шағын шіркеу, оның өміріне дейін салынған. Аралдар Корольдігінің оңтүстік бөліктері Макдональдтардың (Соммерледтің тағы бір ұрпақтары) билігіндегі Аралдар Иелігіне айналды. Эми Макдональд басшысы Джон Ислайға үйленді, бірақ он жылдан кейін ол одан ажырасып, корольдің немере қызына үйленді (үлкен күйеу төлемі алды). Ажырасқаннан кейін Джон өзінің үлкен ұлы Ранальдты Аралдар Иелігін мұраға алу құқығынан айырды, оның орнына жаңа әйелінен туған ұлын тағайындады. Өтемақы ретінде Джон Солтүстік Уист және Оңтүстік Уист иелігін (мүмкін, Бенбекуланы да қоса) Ранальдтың кіші інісі Годфриге берді, ал Ранальдты Гарморанның қалған бөлігінің иегері етті. Бірақ Ранальд қайтыс болғанда оның ұлдары әлі кішкентай болды, Годфри Гарморан Иелігін басып алуға мүмкіндік алды. Бұл Годфри отбасының (Сиол Горри) және Ранальдтың (Клан Ранальд) және оның басқа ағасы Мердоктың (Сиол Мердок) мұрагерлері арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығысқа әкелді. 1427 жылы таулы аймақтардағы зорлық-зомбылықтан шаршаған король Джеймс I жоғарғы жерлердің билеушілерін Инвернесте жиналатын жиналысқа шақырды. Олар келген кезде көптеген басшылар тұтқындалып, түрмеге қамалды. Годфридің ұлы Александр МакГорри ең кінәлілердің бірі деп есептелді және шапшаң соттан кейін дереу өлім жазасына кесілді. Александр Гадфридің Гарморанның лорды ретіндегі де-факто лауазымын мұраға алғандықтан және Ранальдтың мұрагерлері зорлық-зомбылыққа жауапты екендігін ескере отырып, король Джеймс Иелікті жоғалтты деп жариялады.

Жалға алу

1596 жылы Шотландия королі Джеймс VI (Елизаветаның мұрагері) таулы аймақтардың басшыларының Англия королевасы Елизаветаға қарсы ирландтық көтерілістерге белсенді қатысуына алаңдап, олардан жақсы қаруланған адамдарды жіберуді талап етті, сондай-ақ 1 тамызда Дамбартонда олардың өзі қатысуы және жерлеріне қатысты құжаттарды ұсынуы керек еді. Алланның мұрагерлері осы талапты орындамағандықтан, парламент шешімімен Бенбекуланың иелігінен айырылды. Король содан кейін Бенбекуланы Слеттік Хьюдің мұрагері Дональд Горм Морға, король шақыруын орындаған сирек таулы аймақтардың басшыларының бірі болғаны үшін сыйға берді. Дональд Горм Мор Бенбекуланы жылына 46 фунт стерлингке Рональд кланына жалға берді. Бірақ 1622 жылы оның ұлы Дональд Горм Ог, Рональд кланы басшылығынан Бенбекуладан отбасыларын және шаруаларын шығармағаны үшін жеке кеңеске жаза талғауларын сұрады; олар жалға ақы төлемеген болуы мүмкін. 1633 жылы Дональд Горм Ог Бенбекуланың иелігін Аргилл графына сатуға шешім қабылдады; 1634 жылдың қаңтарында бұл келісім король жарғысымен бекітілді. 1661 жылы король Карл I-нің басты қарсыласы болған графтың ұлы – Аргилл маркизі – мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталып, оның жерлері тәркіленді. Осылайша, 1673 жылы король Рональд кланынан Бенбекула үшін төленбеген жалға ақыны талап етті.

Қорған

1746 жылы Флора Макдональд феодалдық билік кезінде Рональд тайпасының басшысы болды. Ол Бонни принц Чарлидің (Принц Чарльз Эдвард Стюарт) екі серігінің қатысты туысы еді, олар жақында Каллоден шайқасынан кейін қашып шықты. Саяхаты барысында принцтің қайығы дауылға түсіп, Бенбекулаға қонуға мәжбүр болды. Көптеген тұрғындары пресвитериан дінін ұстанғанымен, Флора мен Бенбекула халқы якобиттердің ісіне көңіл білдірді, соның салдарынан принц пен оның серіктері жылы қабылдауға ие болды. Дегенмен, принц бастысымен іздеп отырған қашқын еді, сондықтан оның серіктері Флораға жүгінді. Ол оны ирландтық Бетти Берк деген атпен, келімсек қыз ретінде жасырып, 27 маусымда аралдан шығарып, "теңіз арқылы Скайға" жеткізді. Флора Шотландияға қайтқаннан кейін тұтқындалды, бірақ 1747 жылғы Ақы төлеу заңынан кейін босатылды. Кейін ол патша ұлы Фредерикке, өзінің тек қайырымдылықпен әрекет еткенін және егер қажет болса, екі тараптың да мүддесі үшін солай істейтінін жеке баяндады.

Құтқару

19 ғасырдың басында Рэнальд кланының басшысы Рэнальд Джордж Макдональд ауыр қаржылық қиындыққа түсті. Отбасылық сенім қоры оған тіпті Бенбекулаға баруға да тыйым салды. Оның қиындықтарын оның әкесінің Якобит әскерлерін қолдау үшін жинаған зор қарыздары одан әрі ушықтырды. 1838 жылы жерлерін сатуға мәжбүр болған Рэнальд оларды Клюни полковнигі Джон Горденге сатты. Бұрыннан адамдарды құлдарша қарауға үйренген және мал шаруашылығынан үлкен пайда көретін Горден аяусыздықпен әрекет етіп, халықты қысқа мерзімде үйлерінен қуды, кейде оларды қолғаппен жағаға сүйреп, дендеп киімдерін ғана киген күйі қалдырды. Ол тұрғындардың орнына қойларды орналастырды. Оның осы әрекеттері бүкіл елде үлкен наразылық тудырса да, оның ұлының жесірі 20 ғасырдың басына дейін осы саясатты жалғастырды.

Қазіргі арал өмірі

2001 жылы халық санағында 1,219 адам тіркелді, ал 2011 жылғы жалпы саны 1,303 адамды құрады, бұл барлық Шотландия аралдарының орташа көрсеткішімен салыстырғанда 7%-ға, ал орташа көрсеткіш 3% болды.

Мифология

Жергілікті аңыз бойынша, 1830 жылы табылған суқыз Бенбекула аралындағы теңіз жағасына жақын жерге көмілген деп есептеледі.