Кіріспе

Мұхаммедтің ислам дініндегі рөлі мен маңызы

Мұхаммед ибн Абд Алла ибн Абд әл-Мүтталиб (مُحَمَّد بن عَبْد ٱللَّٰه بن عَبْد ٱلْمُطَّلِب; 570 – 8 маусым 632 жылы) Исламның барлық негізгі бағыттарында Пайғамбарлардың мөрі саналады. Мұсылмандар Құранды, Исламның орталық діни мәтінін, Мұхаммедке Алланың аян еткеніне сенеді және Мұхаммедті Исламды қайта орнату үшін жібергенін айтады. Олардың пікірінше, Ислам Мұхаммедпен басталмаған, бірақ Адам, Ибраһим, Мұса, Иса және басқа да пайғамбарлардың нағыз, өзгермеген бірқұдайшылдық діні. Мұхаммед Құран арқылы орнатып, дамытқан діни, әлеуметтік және саяси қағидалар Ислам мен мұсылман әлемінің негізіне айналды. Мұхаммед шамамен 53 жылда (632 жылы) Меккедегі құрайыштардың құрметті отбасында дүниеге келді және «әл-Амин» (ٱلْأَمِين) атағын алды. 40 жасында, 11 жылда (610 жылы) Мұхаммед Хира деген үңгірде алғашқы аянды алғаны айтылады, бұл Құранның оның өмірінің соңына дейін жалғасқан түсуінің бастауы болды. Мұсылмандар Алланың Мұхаммедтен жалған идолдарға табынуды жою үшін Алланың бірлігін уағыздауын сұрағанына сенеді. Жаңа мүмін болған мұсылмандарға көрсетілген қудалау салдарынан, Мединадан (бұрынғы Ясриб) келген делегацияның шақыруымен Мұхаммед және оның ізбасарлары 1 жылы (622 жылы) Мединаға көшті, бұл оқиға Хижра деп аталады. Мұхаммедтің өміріндегі бұл маңызды оқиға Ислам күнтізбесінің басталуын да белгілейді. Мединада Мұхаммед Медина Конституциясын жасады, онда ондағы әртүрлі қауымдастықтардың құқықтары мен қарым-қатынастары айқындалды, тәуелсіз қауымдастық құрды және алғашқы Ислам мемлекетін құруға қол жеткізді. Меккеліктердің қарсылығына қарамастан, Мұхаммед және оның ізбасарлары 630 жылы Меккеге басып кірді және барлық жазықша идолдарды жоюға бұйрық берді. Мединадағы соңғы жылдары Мұхаммед Арабияның түрлі тайпаларын Ислам астында біріктірді және әлеуметтік және діни реформалар жүргізді. Шамамен 11 жылы (632 жылы) қайтыс болған кезде Арабия түбегіндегі дерлік барлық тайпалар Исламды қабылдаған еді. Мұсылмандар Мұхаммедті көбінесе Мұхаммед пайғамбар деп, немесе жай ғана «Пайғамбар» немесе «Хабаршы» деп атайды және оны барлық пайғамбарлардың ең ұлысы деп санайды. Мұсылмандар оны барлық ізгі қасиеттерге ие деп есептейді. Құрмет көрсету белгісі ретінде мұсылмандар Мұхаммедтің есімінен кейін арабша «саллаллаһу ʿалайһи уа сәлләм» (онымен Алланың тыныш сұлтандығы болсын) дұғасын айтады, оны кейде «SAW» немесе «PBUH» деп қысқартады.

Шолу

Мұсылмандық ой-пікірде Мұхаммед (с.ғ.с.) өмірінде жарық шашу сияқты әлемнен тыс белгілермен суреттеледі. Бұхари хабарлағандай, Мұхаммед (с.ғ.с.) қараңғылыққа кірген сайын, ай сәулесідей нұр оны қоршап тұратын. Мұхаммедті (с.ғ.с.) жарқын бетті адам деп сипаттаған. Дәстүр бойынша Мұхаммед (с.ғ.с.) өзін қарапайым адам екенін айтса да, оның көптеген керекул жасағаны туралы айтылады. Құранда Мұхаммедтің (с.ғ.с.) адам екенін еске салар сөзіне: "Мен де сендер сияқты адаммын", мұсылмандар дереу: "Рас, бірақ тастардың арасындағы рубиндей", – деп жауап берді. Бұл Мұхаммедтің (с.ғ.с.) сыртқы келбетінің қарапайым адамға ұқсастығын, бірақ ішкі дүниесінде құдайлық нұрды тасығанын көрсетеді. Дегенмен, Құраннан кейінгі дәуірлерде де кейбір мұсылмандар Мұхаммедті (с.ғ.с.) тек Құдайдың үкімі туралы ескертуші деп қарастырады, керекул жасаушы емес. Мұхаммедке (с.ғ.с.) қатысты күмәнданғандардың пікірінше, Құран – Мұхаммедке (с.ғ.с.) сыйланған жалғыз керекул.

Соңғы пайғамбар

Мұхаммедті исламның барлық негізгі тармақтары адамзатты тура жолға (Құран) бағыттау үшін Алла Тағала жіберген соңғы елші және пайғамбар деп есептейді. Құрандағы «Хатам ан Набийин» (Сура) (арабша:size=100%) деген сөз тіркесі «Пайғамбарлардың мөрі» деп аударылады. Мұсылмандар бұл атауды Мұхаммед пайғамбардың Адамнан басталатын пайғамбарлар тізбегіндегі соңғысы екендігін білдіретініне сенеді. Мұхаммедті соңғы пайғамбар деп сену – сүнни және шии теологиясының ортақ негізгі қағидасы. Мұхаммедті соңғы пайғамбар деп есептегенімен, ол жаратылған алғашқы пайғамбар саналады. Сүнни исламында Әл-Тирмизиден жеткен риуаятта, Мұхаммед пайғамбарға оның пайғамбарлық қызметі қашан басталғаны туралы сұрағанда, ол: «Адам рух пен дене арасында болған кезде» деп жауап бергені айтылады. Көбірек таралған, бірақ дәлелдері аз нұсқасында: «Адам су мен саздың арасында болған кезде» делінген. Ибн Садтың жазуынша, Каттада ибн Диама Мұхаммедтің: «Мен жаратылыстың алғашқы адаммын және қиямет күні соңғысымын» деген сөзін келтірген. Шии дәстүрінде Мұхаммед ғана емес, Әли де Адам атаның жаратылуынан бұрын болған. Сондықтан, періштелер Адамға сәжде еткеннен кейін, Алла Тағала оған Өзінің Аршына қарауын бұйырды. Содан кейін ол Мұхаммед пен оның отбасының нұрлы бейнесін көрді. Адам (ғ.с.) жұмақта болғанда, ол Алланың Аршында жазылған Шахаданы оқыды (Мұхаммед туралы айтылған), ал шии дәстүрлерінде Әлидің есімі де кездеседі.

Мұсылман философиясы мен рационализм

Ислам философиясы (Фальсафа) пайғамбарлықтарды ғылыми тұрғыдан түсіндіруге бағытталған. Мұндай философиялық теориялар Мұхаммедті заң шығарушы және мемлекет қайраткері ретінде заңдылық тану үшін де қолданылған болуы мүмкін. Кейіннен Мұхаммедтің өмірден бұрын болғандығына сенуіне байланысты, ол Платонның Логосымен сәйкестендірілді. Алғашқы ислам философиясына Аристотель философиясының аудармаларын енгізу арқылы әл-Фараби әр түрлі аспан ақыл-ойының бар екенін қабылдады. Аристотель туралы алғашқы неоплатондық түсініктемелерде осы ақыл-ойлар жарықпен салыстырылды. Әл-Фараби жеке адамның пассивті ақыл-ойының аспандық белсенді ақыл-ойынан әмбебап ұғымдарды қабылдайтынын көрсетті. Тек жеке ақыл-ой белсенді ақыл-оймен біріккенде ғана, ол белсенді ақыл-ойдың ойларын өз ақыл-ой қабілеттерімен қабылдай алады. Пайғамбарлық пен уахи арасында айырмашылық бар, соңғысы тікелей жеке адамның қиялына беріледі. Ол Мұхаммедтің пайғамбарлық қабілеттерін осы эпистемологиялық модель арқылы түсіндірді, және бұл пікір кейіннен Авиценна, әл-Газали және ибн Араби сияқты мұсылман ғалымдары тарапынан қабылданып, дамытылды. Ибн Арабидің суфи дәстүрі Мұхаммедтің өмір сүргенге дейінгі идеясын рационалистік теориямен тоғыстырды. Құнауи Мұхаммедті Алла Тағаланың болашақтағы барлық нәрсені жазуға бұйырған қаламмен (Қалам) теңестірді. Мәсіхтің алдын ала болуы туралы христиан дінімен кейбір ұқсастықтар болғанымен, ислам Мұхаммедті ешқашан Құдайдың бір бөлігі немесе тұлғасы ретінде емес, жаратылған нәрсе ретінде көрсетеді.

Адеп пен сүннет

Мұсылмандар Мұхаммедтің ең жоғары дәрежедегі моральдық ізгіліктерге ие болғанын, мінез-құлқымен үлгі азамат болғанын сенеді. Осы себепті, мұсылмандар үшін оның өмірі мен мінезі – рухани және әлеуметтік тұрғыдан ұстанғанға лайық үлгі. Мұсылман құқығы мен діни ой-пікірінде Мұхаммед, Алладан даналықпен және Оның құдіретіне сай әрекет етуге жіберілген, Құрандағы Алланың уахиысын толықтыратын үлгі көрсетеді. Оның іс-әрекеттері мен сөздері – Сунна – мұсылман мінез-құлқының өлшеуіші болып табылады. Сунна – «Мұхаммед мақұлдаған, рұқсат берген немесе кешірген іс-әрекеттер, шешімдер мен амалдар» деп түсіндіріледі. Бұған Мұхаммедке жеткізілген және ол қолдаған, оның өміріндегі белгілі бір амал немесе жол (әдет) да кіреді. Хадис әдебиетінде сақталған Суннада ер адамдардың тұрмыстық, әлеуметтік, экономикалық, саяси өміріне қатысты күнделікті іс-әрекеттер қамтылған. Мұхаммедтің Суннасы мұсылмандарға өмірін сол сияқты құруға үлгі болады. Құран имандыларға намаз оқуға, ораза ұстауға, қажылық жасауға, зекет беруге бұйырады, бірақ осы амалдарды қалай орындау керектігін Мұхаммед іс жүзінде үйретті. Дегенмен, Ибн Исхақтың өмірбаянынан алынған мәліметтер әл-Табаридің пайғамбарлар тарихы сияқты басқа да еңбектерде сақталған. Мұхаммедтің бейнесі көбінесе құдайлық және дүниелік сипаттармен суреттеледі. Ертедегі өмірбаяндар оны керемет күш-қуаты бар, күнәсіз жаратылыс ретінде көрсетеді, бірақ оның махаббаты мен адалдығы адамдарға ұқсас, оның ізбасарлары үшін Суннаға айналды. XIX ғасырдан бері Мұхаммедтің өмірбаяндары батыстық зерттеулермен тығыз байланысып, ислами дәстүріндегі пайғамбарлық Мұхаммед пен мұсылман емес көзқарастардағы адамгершілікке келген Мұхаммед арасындағы шекараны жойды. Осыған сәйкес, ислами еңбектерде Мұхаммедтің пайғамбарлық міндеті мен оның кереметтей көтерілуі баяндалса, ал қазіргі заманғы ислами өмірбаяндар оның өмірін идеалдық мемлекет қайраткері немесе әлеуметтік реформатор ретінде қайта жасайды. Мұхаммедтің әскери басшы ретіндегі рөлінің маңыздылығы Ахмет Рефик Алтыннайдың еңбектерінен бастау алады. Қазіргі замандағы тарихи деректердің жетіспеушілігінен мұсылман емес ғалымдардың Мұхаммед пайғамбар тарихына берген бағасы қабылданды.

Алғашқы жылдар

Мұхаммед, Абдулла ибн Абдул Мұтталиб ибн Хашим мен оның әйелі Әминаның ұлы, шамамен 570 жылы Арабия түбегіндегі Мекке қаласында дүниеге келді. Ол Құрайш тайпасының беделді және ықпалды тармағы болған Бану Хашим әулетінің мүшесі еді. Көпшілік пікір бойынша, Абд әл-Мұтталиб балаға "Мұхаммед" деген есім берген.

Туу

Мұхаммед тек Мұхаммед тарихи тұлға ретінде ғана емес, сонымен қатар Жер мен Адамның жаратылуына дейін болған ғаламдық Мұхаммедтің жер бетіндегі көрінісі ретінде де қарастырылады. Мұхаммедтің тууы керемет оқиға ретінде сипаттау үшін Барака мен Нур мотивтері жиі қолданылады. Ибн Исхақтың Сирасы бойынша, Мұхаммедтің әкесінен анасына оның ұрықтану кезінде бір жарық берілді. Жүктілік кезінде Мұхаммедтің анасының құрсағынан жарық шықты. Ибн Хишамның Сирасында Мұхаммедтің анасы көрген түс туралы айтылады. Белгілі бір жаратылыс оған келіп, Мұхаммедтің тууы туралы хабарлады: "Сен осы қауымның мырзасын жүктісің. Ол жерге түскенде: «Мен оны әрбір қызғаныштан қорғаймын» де және оны Мұхаммед деп ата» деді. Мұхаммедтің жаны оның тууынан бұрын жаратылған деген дәстүр, Құрандағы «Алла рухтарды денелер алдында жаратты» деген мәлімдемемен негізделген. Сахл әл-Тустари сияқты басқалар Құранның Нур аяты Мұхаммедтің бұрыннан бар екендігіне меңзеп тұр деп сенді, аталған нинихті Мұхаммедтің нұрымен салыстырды. Кейінгі реформатор дінтанушылар, мысалы, әл-Газали (Ашарит) және Ибн Таймия (прото-Салафи) Мұхаммедтің туылмай тұрып бар болғанын және оның физикалық тұжырымдалуынан бұрын тек Мұхаммед идеясы ғана болғанын жоққа шығарды.

Балалық шақ

Мұхаммед жас кезінде жетім қалды. Мұхаммед туылмастан бірнеше ай бұрын, оның әкесі Сирияға сауда сапары барысында Медина маңында қайтыс болды. Мұхаммед алты жасында анасы Әминамен бірге Мединаға, мүмкін, қайтыс болған күйеуінің қабірін зиярат ету үшін барды. Меккеге қайтып келгенде Әмина Меккеге жарты жолда орналасқан Абва деген шөл даласында қайтыс болып, сол жерге жерленді. Мұхаммедті енді әкесінің әкесі Абд әл-Мутталиб тәрбиеледі, ол Мұхаммед сегіз жасқа келгенде қайтыс болып, оны ағасы Әбу Талибтің қамқорлығына тапсырды. Ислам дәстүрінде Мұхаммедтің ерте жасында жетім қалуы – оның «өз-өзіне сенімділік, ойлылық және тұрақтылық қасиеттерін дамытуы» үшін Алланың құдіретті жоспарының бір бөлігі деп есептеледі. Мұсылман ғалымы Мұхаммед Әли Мұхаммедтің өмірін Мұса пайғамбардың өмірімен рухани байланыс деп қарастырады, олардың өміріндегі көптеген жайттар ортақ. Арабтардың дәстүрі бойынша, Мұхаммед туғаннан кейін көршілес бедуин тайпасы Бану Саад руына жіберілді, осылайша ол шөлдің таза тілін және бос мінез-құлқын үйрене алатын болды. Мұхаммед өмірінің алғашқы бес жылын сол жерде асырап алған анасы Халимамен өткізді. Ислам дәстүрінде осы кезеңде Алла екі періште жіберіп, оның көкірегін ашып, жүрегін алып, қан қыстысын жойды. Содан кейін оны Замзам суымен шайып тазалады. Ислам дінінде бұл оқиға Алланың пайғамбарын тазартып, күнәдан сақтағанын көрсетеді. Шамамен он екі жасында Мұхаммед әкесінің ағасы Әбу Талибпен бірге Сирияға сауда сапарына барды, сонда сауда-саттық ісінде тәжірибе жинады. Осы сапарда Мұхаммедті христиан монахы Бахира танып, оның болашақта Алланың пайғамбары болатынын болжады. Жиырма бес жасқа келгенде Мұхаммед Құрайыш тайпасынан әйел, Хадишаның сауда ісіне қараушы болып жұмысқа орналасты.

Әлеуметтік қамқорлық

580 және 590 жылдары аралығында Меккеде Құрайш пен Бани Хауазин тайпалары арасында төрт жылға созылған қанды жанжал болды, содан кейін бітімге келісім жасалды. Бітімнен кейін, одан әрі зорлық-зомбылық пен әділетсіздікті тоқтату және әлсіздерді қорғау мақсатында «Хилф әл-Фудул» (Игілер одағы) деп аталатын одақ құрылды. Хашим ұрпақтары мен туысқан тайпалары осы одаққа ант берді, және Мұхаммед (ﷺ) да оның мүшесі болды.

Пайғамбарлық

Мұхаммед 40 жасқа толғанда, 610 жылы алғашқы уахиларын ала бастады. Алғашқы аян етілген аяттар – Алладан Мұхаммедке Хир тауындағы үңгірде жеткізген бас періште Жәбірейіл (ғ.с.) әл-Алақ сүресінің алғашқы бес аяты еді. Ол Хира тауы деп аталатын үңгірде ойға батып отырғанда, Жәбірейіл оның алдына пайда болып, оған "оқы" деп бұйырды. Мұхаммед ислам дәстүрінде сауатсыз саналғандықтан: "Мен оқи алмаймын" деді. Сонда періште оны қатты құшақтап, күшпен басып алды. Бұл оқиға тағы екі рет қайталанды, сосын періште Мұхаммедке келесі аяттарды жаттауға бұйырды: Бұл аяттар кейін жазылып, жиналып, Исламның орталық діни кітабы – Құран деп аталды. Пайғамбарлық міндетін атқарудың алғашқы үш жылында Мұхаммед исламды жеке түрде уағыздады, көбінесе жақын туыстары мен жақындарының арасында. Оған ең бірінші сенгені – оның әйелі Хадиша болды, одан кейін оның туысы Әли және Зейд ибн Харита сенді. Ерте сенушілердің арасында Әбу Бәкір, Усман ибн Аффан, Хамза ибн Абдул Мутталиб, Саад ибн Әби Уаққас, Абдулла ибн Масуд, Арқам, Әбу Дхарр әл-Ғифари, Аммар ибн Ясир және Билал ибн Рабах есімдері аталады.

Қарсылық пен қуғын-сүргін

Мұхаммедтің алғашқы үйретістері Меккедегі бай және беделді тайпалардың күшті қарсылығын тудырды, олар ата-бабаларының діннен бас тартуынан және сонымен қатар табысты қажылық бизнесінен айырылып қалудан қорқыды. Бастапқыда қарсылық Мұхаммедтің дінінің дамуын тоқтатуға жеткіліксіз болған мазақ пен сарказммен шектелді, бірақ көп ұзамай олар белсенді қудалауға көшті. Оған сөзді шабуыл, жазалау, сәтсіз бойкот және физикалық қудалау кірді. Жаңа мүмінге қарсы қудалаудың күшеюіне алаңдаған Мұхаммед 615 жылы өз ізбасарларының бір бөлігін көршілес Абиссинияға (қазіргі Эфиопияға) көшіп кетуге бұйырды, ол жерді әділдігі мен зиялылығымен танымал болған Ашхама ибн Абжар патша басқарды. Осылайша, он бір ер адам мен төрт әйел қашып кетті, кейін олардың саны көбейді. Меккеде Мұхаммедтің жаңа ізбасарлары пайда болды, олардың ішінде Умар ибн әл-Хаттаб сияқты көрнекті тұлғалар да болды. Мұхаммедтің (с.ғ.с.) беделі олардың Исламды қабылдауымен артты, ал Құрайш үлкен алаңдаушылыққа түсті. Басшылық позицияларын жоғалтудан қорқып, саудагерлер мен тайпа басшылары Мұхаммедпен келісімге келуге тырысты. Олар Мұхаммедке уағыздауын тоқтатса, жоғары әлеуметтік мәртебе мен тиімді неке ұсынысын жасады. Мұхаммед екі ұсынысты да қабылдамай, Алланың елшісі ретінде тағайындалғанын мәлімдеді.

Меккедегі соңғы жылдары

Оның әкесі Әбу Талибтің қазасы Мұхаммедті қорғаусыз қалдырды және оны Құрайштардың зәресіздігіне ұшыратты, ол оған үлкен нығайып төтеп берді. Мұхаммедтің дұшпаны болған Әбу Лахаб Әбу Талибтің орнын басып, ру басшысы болды және көп ұзамай рудың Мұхаммедке берген қорғанысын кері алып қойды. Осы шақта Мұхаммед исламды уағыздау үшін Меккеден шамамен алты жүз шақырым қашықтықтағы Таиф қаласына сапар шекті, бірақ оның тұрғындары оған қарсы шығып, тас лақтырып жарақат етті. Алла Тағала Мұхаммедке тау періштелерін жіберіп, Таиф халқын таулардың арасында қырып салуға рұқсат сұрады, бірақ Мұхаммед «Жоқ» деді. 620 жылғы қажылық маусымында Мұхаммед Ясрибтен (кейін Медина деп аталды) келген Хазрадж тайпасының алты адамымен кездесті, оларға исламның қағидаларын түсіндірді және Құранның бір бөлігін оқып берді. Олар осыдан әсер алып, ислам дінін қабылдады. Олардың тілегі бойынша Мұхаммед олармен бірге Мусаб ибн Умайрды жіберді, ол мұсылман тарихында айтылғандай, өз тыңдаушыларын ислам дінін қабылдауға сәтті көндірді. Келесі жылы, 622 жылғы маусымда қажылыққа Аус және Хазрадж тайпаларынан 75 мұсылманнан тұратын делегация келді. Олар оны Мединаға төреші ретінде шақырып, дауласқан тайпаларды татуластыруын өтінді. Бұл «саяси-діни» жетістік оның және оның ізбасарларының Мединаға көшіп кетуіне жол ашты. Осы уәделерден кейін Мұхаммед өз ізбасарларына кіші топтар болып Ясрибке көшіп баруды бұйырды, және көп ұзамай Меккедегі мұсылмандардың көп бөлігі сол жерге көшіп кетті.

Мединаға көш

Құрайштан жасалған қастандық әрекеттері мен Меккеден солтүстікке орналасқан Ясриб қаласында сәттілікке жете алу мүмкіндігіне байланысты, Мұхаммед 622 жылы сонда көшті. Мұсылман дәстүріне сәйкес, Меккеден кетуге Құдайдан нұсқау алғаннан кейін Мұхаммед дайындық шараларын бастады және Әбу Бәкірге жоспарын хабарлады. Кетуге бел буған түні Мұхаммедтің үйін Құрайш тайпасының адамдары қоршап алып, таңда оны өлтіруді жоспарлады. Ол кезде Мұхаммедтің сенімге берілген Құрайш мүлкі болды. Сондықтан ол оларды Әлиге тапсырып, иелеріне қайтаруын өтінді. Дәстүр бойынша, Мұхаммед үйінен шығарда Құранның «Я Син» сүресінің тоғызыншы аятын оқып, қоршаушыларға қарай бір уыш топырақ лақтырып, олардың көзін жойды. Сегіз күндік сапардан кейін Мұхаммед 622 жылдың 28 маусымында Мединаның шетіне келді, бірақ бірден қалаға кірмеді. Ол Құба деген жерге тоқтады, ол қаладан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, және онда мешіт салды. 622 жылдың 2 шілдесінде ол қалаға кірді.

Мединада

Мединада Мұхаммедтің алғашқы бағыты мешіт салу болды, ол аяқталған соң қарапайым болды. Намаз оқу орталығы болудан бөлек, мешіт әкімшілік істер орталығы ретінде де қызмет етті. Мұхаммедтің отбасының жайы мешітке жақын салынды. Адамдарды намазға шақыру үшін белгілі бір тәртіп болмағандықтан, Билал ибн Рибаһ тағайындалып, әр намаз уақытында дауыстап шақыруға кірісті, кейіннен Абдулла ибн Зайдқа түсінде хабарланған және Мұхаммед бекіткен Азанмен алмастырылды. Осы әртүрлі халықтың арасында бейбіт өмірді орнату үшін Мұхаммед барлық қауымдардың басшыларын қауымдар арасындағы үйлесімділік пен Медина қаласының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ресми келісімге келуге шақырды, соңында Медина Конституциясын, сондай-ақ Медина Жарғысын жасады, ол сол кездегі қауымдар арасында "одақ немесе федерация" құрды.

Бадр шайқасы

622 жылы Мұхаммед пайғамбар мен оның шамамен 100 ізбасарлары зорлық-зомбылықтан қорғану үшін Меккеден Мединеге қашып кетті. Осы жерде, алғаш рет Құранда мұсылмандарға өздеріне қарсы келетін мәшріктермен (кәпірлермен) күресуге рұқсат берілді: «Шабуылға ұшырағандарға, олар зұлымдыққа ұшырағандықтан, соғысуға рұқсат етіледі. Әрі, шын мәнінде, Алла Өзінің көмегімен күшті. Олар, тек «Раббымыз – Алла» дегені үшін өз үйлерінен тегіс қуылғандар». Бұл «ғази» шабуылдары 624 жылы мұсылмандар мен Мекке мәшріктері арасындағы соғысқа ұласты, ол Бадр шайқасы деп танылды. Мұхаммедтің алғаш рет қару қолданғаны да осы шайқас кезінде болды. Шайқас табиғаттан тыс суреттермен сипатталған. Ислам дәстүрінде бұл шайқас тек мұсылмандар мен мәшріктер арасында ғана емес, сонымен қатар мұсылмандардың жағынан періштелер мен оларға табынушы мәшрік құдайлары (жинндер) арасында да болды. Мұсылмандардың көктен қолдау алуы туралы Құранда да қамтылған.

Шайқасқа дейін Иблис (Шайтан) Сурақа есімді адам түрінде Мекке мәшріктеріне пайда болып, Әбу Лахаб пен Әбу Жахл сияқтыларды Мұхаммедке қарсы соғысқа итермеледі, оларға қолдау көрсетуге уәде берді. Шиа деректерінде бұл келуші нақты түрде Шайтан (шайтан) деп аталады. Алайда, Иблис соғыс басталғанға дейін Мекке мәшріктерін тастап кетеді, себебі Алла мен періштелер Мұхаммедтің жағында соғысып жатқанын түсінеді, бұл туралы Құранда Шайтанның «Мен Алладан қорқамын» («ахфу 'ллаһ») деп жариялағаны айтылады, бұл оның Аллаға құрмет көрсетуі немесе Алладан қорқуы (екінші мағынасы басым) екенін білдіреді. Ислам дәстүрінде, Суютидің «әл Хабахик фи ахбар ал-малаик» еңбегінде айтылғандай, періштелер тек Бадр шайқасы кезінде ғана өлтірілген. Періштелердің шайқасқа араласуы және мұсылмандардың Мекке мәшріктерінен сандық артық болғанына қарамастан жеңіске жетуі мұсылман дәстүрінде керемет оқиға саналады. Шайқас аяқталғаннан кейін Мұхаммед бас періште Жәбірейілден Зұлфиқар қылысын алды.

Санақорлық, шабуылдар және қоршау

Құрайш жақын арада 3000 сарбаздық әскер жинап, Ухуд шайқасында 700 сарбаздық мұсылман күштерімен шайқасты. Ислам ғалымдары мұсылмандардың осы шайқастағы қиын жағдайын Мұхаммедтің (ﷺ) әміріне бағынбағандықтарының салдары деп қарастырды: мұсылмандар оның басшылығы болмаса, сәттілікке жете алмайтындарын түсінді. Ухуд шайқасынан кейін Бану Асадтың басшысы Тулайха ибн Хувейд пен Бану Лахиянның басшысы Суфян ибн Халид Мединаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ оларға бұл мүмкін болмады. Исламның негіздерін үйрену үшін жергілікті тайпалар жалдаған он мұсылман опасыздықпен өлтірілді: сегізі Раджи деген жерде, ал қалған екеуі тұтқын ретінде Меккеге әкелініп, Құрайштар тарапынан өлтірілді. Сонымен бірге, Нежді халқына ислам дінін таратуға жіберілген жетпіс мұсылман Әмір ибн Туфаилдің Бану Әмір тайпасы және басқа тайпалар тарапынан қырғынға ұшырады. Олардың тек екеуі ғана қашып, Мединаға оралып, Мұхаммедке (ﷺ) осы оқиға туралы хабарлады. Хижраның 5-ші жылы (627 жыл) шамасында Құрайш, Гатафан, Бану Асад және басқа да мүшрік тайпаларынан құралған, кемінде 10 000 сарбаздық үлкен одақ құрылды. Бұл одақ, негізінен, еврей басшысы Хуяйй ибн Ахтабтың ықпалымен және күш-жігерімен мұсылмандарға қарсы шабуыл жасау мақсатымен құрылды және Мединаға қарай бет алды. Мұсылмандар қазған ор және қолайсыз ауа райы олардың Мединаны қоршауын мүмкін етпеді, ал одақ ауыр зиянмен шегінді. Құранда Алла Тағала мүшріктерді таратып, олардың жоспарларын жоққа шығарғаны айтылған. Хижра алдында Мұхаммедке (ﷺ) адал болған Бану Құрайза тайпасы, Оршау шайқасынан кейін, сатқындықпен айыпталып, Мұхаммедтің (ﷺ) басшылығымен мұсылмандар тарапынан қоршауға алынды. Бану Құрайза Сағд ибн Муаздың олар туралы қабылдайтын шешімін қабылдауға келіскеннен кейін, Сағд еркектерді өлімге кесуді, ал әйелдер мен балаларды соғыс тұтқындары деп жариялады. Хижраның 6-шы жылы (628 жыл) шамасында Мұхаммедтің (ﷺ) Мединадан Меккеге қажылыққа аттанған кезде, жаңадан құрылған Ислам мемлекеті нығая түсті, бірақ Құрайштар оны жолында тоқтатып, нәтижесінде мұсылмандармен Худайбия шарты деп танылған келісімге келді.

Дипломатиялық

6 хиджри жылдың соңы мен 7 хиджри жылдың басында (628 жыл) Мұхаммед түрлі мемлекет басшыларына ислам дінін қабылдау және жалғыз Құдайға ғибадат ету туралы хаттар жіберді. Олардың ішінде Византия императоры Гераклий, Парсы императоры Хосров II, Эфиопияның негусы, Мысыр билеушісі Муқавқис, Сирияның әкімі Харит Гассани және Бахрейн билеушісі Мунзир ибн Сава есімдері болды. 6 хиджри жылы Халид ибн әл-Уәлид ислам дінін қабылдады, ол кейіннен ислам империясының кеңеюінде шешуші роль атқарды. 7 хиджри жылы Хайбардың еврей басшылары – Мединеден шамамен 200 миль қашықтықта орналасқан – еврей және Ғатафан тайпаларын Мединеге қарсы қозуға тырысты. Келіссөздер сәтсіз аяқталған соң, Мұхаммед Хайбар бекіністерін қоршауға бұйрық берді, және бірнеше күннен кейін оның тұрғындары басылды. Хайбар жерлері мұсылмандардың бақылауына өтті. Бірақ Мұхаммед еврейлердің осы жерлерді өздерінің бақылауында қалдыру туралы өтініштерін қабылдады.

Мекке қаласын жаулап алу

629 жылы Құрайштың одақтасы болған Бану Бакр тайпасы мұсылмандардың одақтасы болған Бану Хузаға тайпасына шабуыл жасап, олардың бірнешеуін өлтірді. Құрайш ашық түрде Бану Бакрға шабуыл жасауға көмектесті, бұл Худайбия келісімінің шарттарын бұзды. Мұхаммед үш мүмкіндік ұсынды, соның бірі – Худайбия келісімін бұзу болды. Мұхаммед Меккеге жорыққа дайындала бастады. 629 жылы 29 қарашада (6 Рамазан, 8 хижра) Мұхаммед 10 000 сахабасымен жолға шығып, Меккеден жақын жердегі Марр-уз-Захранда тоқтады. Меккелік басшысы Әбу Суфян барлау үшін келген кезде, күзетшілер оны анықтап, тұтқындады. Омар ибн әл-Хаттаб Әбу Суфянның өткен қылмыстары үшін жазалануын қалады, бірақ Мұхаммед оның ислам дінін қабылдағаннан кейін өмірін сақтап қалды. 629 жылы 11 желтоқсанда (Рамазан айының 18-і, 8 хижра) ол Меккеге дерлік қарсылықсыз кірді және исламға және өзіне қарсы қылмыс жасағандардың барлығына жалпы кешірім жариялады. Меккеге басып кіргеннен кейін және Хунайн шайқасында жеңіске жеткеннен кейін мұсылмандардың үстемдігі Арабия түбегінде орнады. Әртүрлі тайпалар өз өкілдерін жіберіп, Мұхаммедке адалдықтарын білдіре бастады. 9 хижра жылы (630 жыл) Исламда міндетті қайырымдылық – зекет енгізіліп, көпшілік тарапынан қабылданды. Кейбір тайпалар бастапқыда төлеуден бас тартты, бірақ кейін қабылдады. 630 жылы қазан айында Византияның Сирия аймағында Мединаға шабуыл жасау үшін үлкен әскер жинап жатқаны және мұсылмандарға қарсы жаулықты күшейткені туралы хабар келді. Мұхаммед мұсылман әскерін ұйымдастырып, оларға қарсы шықты. Жолда олар Хижр деген жерге жетті, онда бұрынғы Самуд халқының қираған қалдықтары шашырап жатты. Мұхаммед оларға бұл жерге тән құмдауыл туралы ескертті және ондағы құдық суларын пайдалануға тыйым салды. Мұхаммед шекарадағы тайпалармен келісімге келді, олар қауіпсіздік үшін салық төлеуге келісті. Осы тайпалар Сирия (Византияның билігінде) және Арабияның (мұсылмандардың билігінде) шекарасында болғандықтан, олармен келісімге қол қою бүкіл аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Табуктан оралғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Мұхаммедтің кішкентай ұлы Ибрахим қайтыс болды, бұл күннің тотығуымен бірге орын алды. Адамдар күннің тотығуы Ибрахимнің өліміне байланысты деп айтқанда, Мұхаммед: "Күн мен ай – Алланың белгілері. Күн мен айдың тотығуы ешбір адамның өліміне немесе тууына байланысты болмайды", – деді. Табук жорығынан кейін Тайфтың Бану Тақиф тайпасы Мұхаммедке өздерінің лат мүсінін сақтап қалуға және намаздан босатылуға рұқсат етілсе, исламды қабылдауға ниет білдірді. Мұхаммед ислам принциптеріне қайшы келетінін ескеріп, олардың талаптарын қабылдамай: "Намаз болмайтын дінде жақсылық жоқ", – деді. Бану Тақиф тайпасы исламды қабылдағаннан кейін, Хижаздың көптеген тайпалары оларға еріп, исламға адалдықтарын жариялады.

Қош келдіңіздер

631 жылы хаж маусымында Мұхаммед Әбу Бәкірді 300 мұсылманды Меккеге қажылыққа бастап баруға тағайындады. Ежелгі дәстүр бойынша, Арабияның басқа аймақтарынан көптеген мүшріктер исламнан бұрынғы жолмен қажылық ету үшін Меккеге келді. Мұхаммедтің бұйрығымен Әли жаңа қажылық рәсімдерін түсіндіріп, мүшріктердің рәсімдерін жойды. Ол келесі жылдан бастап, ешқандай сенімсіз, мүшрік және жалаңаш адамға Қағбаны тауаф етуге рұқсат етілмейтінін жариялады. Осы жарияланғаннан кейін Бахрейн, Йемен және Ямама халқының көп бөлігі, олардың ішінде мүшріктер де, кітап иелері де бар, біртіндеп ислам дінін қабылдады. 632 жылы Мұхаммед өзі қажылық жасап, мұсылмандарға қажылықтың түрлі рәсімдерін тікелей үйретті.

Өлім

Сахих әл-Бухариде Мұхаммедтің өлім кезінде екі қолын суға батырып, олармен бетін сүртіп: "Алладан басқа құдай жоқ, әрине, өлімнің қысымы бар" дегені айтылады. Ол 632 жылдың 8 маусымында, 62 немесе 63 жасында Мединада әйелі Айшаның үйінде қайтыс болды. Сирада Мұхаммедке, барлық пайғамбарлар сияқты, өмір сүру немесе өлуді таңдау мүмкіндігі берілгені айтылған. Мұхаммедтің өлімі кезінде оған бір қонақ (Азраелмен теңестірілген) келді, содан кейін ол бір сағаттан соң қайта келуін сұрады, әйелдерімен және қыздарымен қоштасуға уақыт беру үшін. Көптеген ортағасырлық мұсылмандар (сондай-ақ бүгінде де) Мұхаммедтің өлімінен кейін бейкүнә екендігін көзге елестете алмайды. Мұхаммедтің Қиямет күніне дейін қайда болғаны туралы егжей-тегжейлі айтылмаса да, ерте хадистер Мұхаммедтің жалғасқан өмір сүруі мен қолжетімділігі бар деп есептелгенін көрсетеді. Кемінде он бірінші ғасырда мұсылмандар Мұхаммедті әлі де тірі деп санайтыны куәландырылған. Әбу Мансур әл-Бағдади Мұхаммедтің өлімнен кейін қайта тірілгенін және қауымымен бірге қатысуын жалғастыратынын, олардың жақсы амалдарына қуанып, күнәларына қайғыратынын жазды. Күнделікті дұғалар мен амалдарға енгізілген көптеген нығметтер мен сәлемдер, мысалы бес уақыт намаз, адамдардың Мұхаммедпен жеке байланысын нығайтады.

Құрмет

Мұхаммед мұсылмандар тарапынан жоғары құрметтеледі, және кейбіреулері оны барлық пайғамбарлардың ең ұлысы деп есептейді.

Қиндайл

Ислам күнтізбесінің жыл бойы мұсылмандар, уахабилерді қоспағанда, Мұхаммедтің өміріндегі маңызды оқиғаларға арналған бес мерекеге қатысады. Бұл күндері мұсылмандар Құран оқу, Мұхаммед туралы әңгіме айту және тегін тамақ ұсыну үшін жиналады. Мевлид Қиндильде мұсылмандар Мұхаммедтің туған күнін, оның әлемге алғашқы кездерден келгені ретінде атап өтеді. Бұл амал исламның алғашқы кезеңдеріне дейін жетеді, бірақ 1588 жылы Османлы империясы оны ресми мереке деп жариялады. Ләйлет әл-Рағаб – хижри күнтізбесіндегі үш қасиетті айдың (Ражаб, Шабан және Рамазанға дейінгі) басталуын белгілейді. Ислам аңыздарына сәйкес, Рағаб түнінде періштелер Қағбаның төңірінде жиналып, Рағаб күні ораза ұстағандар үшін Алладан кешірім тілейді. Мирадж Қиндильде (Мерадж уль Алам деп те жазылады) мұсылмандар Ражаб айының 27-сі күні Мұхаммедтің жұмаққа көтерілуін еске алады. Ниsf шабан Шабан айының 15-інде атап өтіледі. Ләйләтул-Қадыр (Кәдір гесесі деп те аталады) Рамазан айының соңында атап өтіледі және Мұхаммедке алғашқы уахи келген түн деп есептеледі.

Сакал-и Шериф

Сакал-и Шәриф – Мұхаммед пайғамбардың сақалынан немесе шашынан алынған деп саналатын шаш. Олар көбінесе мұсылман елдеріндегі мұражайларда, мешіттерде және үйлерде сақталады. Мұсылман сенімі бойынша, Мұхаммедтің сахабалары пайғамбар шашын қырқып алғанда, еденге түспей тұрып, оны алып, сақтаған, себебі одан Барака таралады деп есептеледі.

Араласқан

Мұсылмандар Мұхаммедті басты шапағатшы ретінде қарастырады және ол қиямет күні сенушілер үшін шапағат етеді деп сенеді. Мұхаммедтің ақыреттегі ролі туралы бұл түсінік, Құранда кездеспейді және алғаш рет 72/691-692 жылдары Иерусалимде салынған Қабырға күмбезінің жазуларында пайда болады. Сүнни хадистер жинақтары Мұхаммедтің қиямет күні өз үмбеті үшін, тіпті барлық адамзат үшін шапағат ету рөлін баса көрсетеді. Мұхаммедтің Мединедегі қабірі мұсылмандар үшін қасиетті орын саналады және Хаж үшін Меккеге баратын көптеген қажылар оны зиярат етеді. Мұхаммедтің хадисінде айтылғандай, оның қабірі келушіге береке әкеледі деп есептеледі: "Кім менің қабірімді зиярат етсе, мен оған шапағат етемін" және басқа бір нұсқада: "Мен өзімді немесе қабірімді зиярат еткендер үшін шапағат етемін". Тирмизи хадисіне сүйене отырып, ибн Араби "әл-Футухат" еңбегінде Мұхаммедтің алдымен періштелер, содан кейін (басқа) пайғамбарлар, содан соң әулиелер, одан кейін сенушілер, жануарлар, өсімдіктер және соңында жансыз заттар үшін шапағат ететінін түсіндіреді.

Түнгі сапар және көтерілу

Isrā wal Miʿrāj – ислам дәстүрінде Мұхаммедтің "Түнгі сапары" және "Жеті қабат аспанға көтерілуі". Көптеген дереккөздер осы екі оқиғаның бір түнді мезгілде болғанын айтады. Бұл оқиғаның физикалық немесе рухани болғаны, немесе екеуінің де болғаны туралы пікірталас бар. Құран осы оқиғаға 17-ші сүреде қысқаша ғана сілтеме жасайды, ал кейінгі дереккөздер, соның ішінде хадистер жинағы осы оқиғаны кеңінен сипаттайды. Кейінгі сунниттік дәстүрде Мұхаммедтің аспанға көтерілуі физикалық болған деген келісім бар. Ашарит ғалымы әл-Тафтазани (1322–1390) «Бұл осықтан өте белгілі дәстүрмен бекітілген, оны жоққа шығарушы – жаңашыл (мубтади)» деп жазады және таза рухани көтерілуді философтардың (муʿтазили) ойы ретінде жоққа шығарады. Қазіргі заманда Мұхаммедтің көтерілуі мұсылман әлемінде Мирадж Киндиль мерекесі ретінде тойланады.

Ибн Аббастың ауызша нұсқалары

Ислам күнтізбесінің алғашқы екі ғасырында Мұхаммедтің түнгі саяхаты туралы фрагменттердің басым көпшілігі ауызша таратылды. Тек VIII-IX ғасырларда ғана ауызша дәстүрлер жазбаға түсіріле бастады. Оқиғаның көптеген элементтері сүнни және шиит ғалымдары құрметтейтін ибн Аббасқа байланыстырылады. Ибн Аббастың нұсқасы ислам тарихының орта шағына дейін кең таралды және Кастилиядағы әл-Андалус, Йемендегі Забид және Персиядағы Тәбризден патшалық сарайларға жеткізілді. Ибн Аббастың нұсқаларын біртұтас әңгіме ретінде қарастырмау керек, олар – ортақ ерекшеліктері бар, көбінесе керемет элементтерді қамтитын, әртүрлі мәтіндер жиынтығы. Кейінгі нұсқалар Аспанға көтерілу және түнгі саяхатқа қатысты басқа да егжей-тегжейлі мәліметтермен ерекшеленеді, көбінесе құбылыстарды қалдырады. Бір гипотеза бойынша, ибн Аббастың баяны ерте Исламның бір кезеңінде шииттік насихат деп саналған, алайда бұл тек болжам ғана және оның кейін сунниттік және шииттік айналымдардағы танымалдылығын кемсітпейді.

Ибн Исхақ жазбалары

Мираж туралы ең алғашқы толыққанды мағлұматты Ибн Исхақтың «Мұхаммед пайғамбардың өмірбаяны» (Сира) еңбегінде табуға болады. Бұл оқиғаның фрагментті және жиынтық сипатта болғанымен, кейінгі мұсылман ғалымдары осы негізгі жоспарға қосымша мәліметтер ұсынады. Бұл хикая көбінесе тек Ибн Хишамның редакциясы арқылы ғана белгілі болды, бірақ Ибн Исхақтың редакциясын Юнус ибн Букайр жазбаға түскенше. Екі нұсқаның алдында да 27:7 аятына сілтеме жасалып, Мұхаммедке серік болу үшін Құдайтың періште жібермегеніне қатысты сұрақ қойылады, бұл автордың Миражды Мұхаммедтің қарсыластарына жауап ретінде қарастырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, екі дереккөз де Мираждың «Ислам Меккеде және оның барлық тайпаларында тарағаннан кейін» болғаны туралы келіседі. Олардың ортақ тағы бір дерегі – Айшаға жеткен хабар, онда Мираж тек рухта (rūḥ) болған, ал Мұхаммедтің денесі ешқашан тастап кетпегендігі айтылады. Бұл редакциялар Мұхаммедтің тек рухани түрде сапар шеккенін көрсетсе де, кейінгі сүнни ғалымдарының консенсусы Мұхаммедтің физикалық түрде көтерілгенін көрсетеді, бұл мұсылман қауымының бірінші ғасырында Мираждың мәні туралы пікірталас болғанын көрсетеді. Ибн Хишамның редакциясына сәйкес, Мұхаммед Қағбаның жанында ұйықтағанда, бас періште (мукарраб) Жәбірейіл (Ғабдуллаһ) оны оятқан. Содан кейін ол қасиетті орынға бағытталды, онда мистикалық жануар Бурақпен кездесті. Осы жануарға мінгеннен кейін, ол Жәбірейілдің серігінде Иерусалимге жеткізілді, онда Ибраһим, Мұса және Иса пайғамбарлармен кездесіп, оларға намаз оқыды. Ибн Исхақтың Мұхаммедтің сапары туралы баяндамасы осы жерде аяқталады. Алайда, Мұхаммед Меккеге оралғанда, ол былай деді: «Иерусалимдегі ісімді аяқтағаннан кейін маған бұрын-соңды көрмеген ең әдемі баспалдақ әкелінді. Өлген адам сол жерге көтерілгенде осы баспалдаққа қарайды». Одан әрі баяндамада Мұхаммедтің аспанға баспалдақпен көтеріліп, Құдайдың алдына жеткені, онда бес уақыт намазды алғаны айтылады. Әрбір аспан қақпасында періштелер күзетіп тұрады, және ол Жәбірейілдің рұқсатымен ғана кіре алады. Әртүрлі аспандарда ол Ибраһим, Жүсіп, Мұса, Яхия және Иса сияқты бұрынғы пайғамбарлармен кездеседі. Алайда, мәтін Мұхаммедтің тозаққа, жұмаққа барғанын, міндетті намаздарды алғанын және әртүрлі сұйықтықтардан таңдағанын тез айтады, бұл автордың Мираж туралы кеңірек материалдарды білгенін, бірақ оларды қалдыруды таңдағанын көрсетеді. Аспан арқылы саяхат туралы егжей-тегжейлі мәліметтердің жоқтығы, оның орнына Иерусалимде бес уақыт намазды алуы, бұл екі оқиғаның бастапқыда бөлек деп есептелгенін, бірақ Ибн Исхақ оларды бір Миражға біріктіргенін көрсетеді.

Ибн Садтың көтерілу және түнгі сапар туралы әңгімелері

Ибн Хишамның замандасы Ибн Сад бұл екі саяхатты екі бөлек оқиға ретінде баяндайды, тіпті оларды екі түрлі күнді көрсетіп, бөліп жазады. Ол Аспанға көтерілуді (Мираж) Иерусалимге түнгі сапарға (Исра) дейін болғанын түсіндіреді. Ибн Садтың айтуынша, Мұхаммедті Жәбірейіл мен Михаил (Михаил) періштелер оятып, «Алладан сұраған нәрсең үшін кел» деді, ал бұрын «Пайғамбар Раббысынан оған жұмақ пен тозақты көрсетуді сұрайтын» деген сөз келтірілген. Бұл нұсқада Аспанға көтерілу мен түнгі сапарды біріктіретін басқа нұсқалардағыдай, періштелер мен пайғамбарлармен көкте кездесу, Сахих әл-Бухариде айтылған Мұхаммедтің кеудесін жару, Алламен әңгімелесу немесе міндетті намаздардың бастапқыда елу уақыт болғаны туралы мәліметтер жоқ. Ибн Садтың сөзіне қарағанда, түнгі сапар (Иерусалимге) алты айдан кейін болған. Ибн Хишам мен ибн Буқайрдың жазбаларындағыдай, әл-Кутуб әл-Ситтадан өзгеше, Ибн Сад өзі қолданған риуаяттардың авторларын атайды. Олардың көпшілігі Ахл-Байтпен байланысты, олар Мұхаммедтің жоғалып кеткенін растап, оны іздеуге шықты, бұл Иерусалимге түнгі сапардың физикалық сапар екенін көрсетеді. Айшаның саяхаттың рухани болғаны туралы айтылмауы, Мұхаммедтің сапарының тәндік мәселесі саяси себептерге байланысты болуы мүмкін, яғни сүнни және шиит көзқарастарының арасындағы келіспеушіліктерді көрсетеді.

Айдың бөлінуі

Сура ислам дәстүрінде Мұхаммедтің Құрайштар үшін Айды екіге бөлгенін айтады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл оқиға 610 және 622 жылдар аралығында Меккеде болған ай тұтылуымен байланысты болуы мүмкін, және ол апаттық оқиғамен байланысты Құдайдың белгісі деп саналды. Мұхаммедтің керемет істерін жоққа шығарғандар бұл оқиғаны ай тұтылуының бір түрі деп қарады. Абдул-Раззақ әл-Санани Икрима ибн Амрдың айтуынша, сол кездегі мұсылман емес арабтар айдың тұтылуын байқаған, ал Мұхаммед оны жаратылыстың өткіншілігін еске түсіру үшін Құдайдың белгісі деп түсіндірген. Басқа ислам дәстүрі Мұхаммедті (с.ғ.с.) айды екіге бөлу кереметімен байланыстырады. Құраннан кейінгі дәстүрдің басында Мұқатил ибн Сүлеймен ай туралы аяттарға түсініктеме беруді алдағы Сот күні туралы хабарлаудан бастайды. Ол Мұхаммедтің қарсыластары оның пайғамбарлығын дәлелдеу үшін керемет көрсетуін сұрағанын айтады. Мұхаммед айды екіге бөлді деп айтылады, содан кейін оның қарсыластары оның тек бір түрлену екенін жариялады, ал ай қайтадан біріктірілді. Бұл нұсқада Айдың бөлінуі кездейсоқ емес, талап бойынша орындалды. Осы оқиғаны Анас ибн Мәлік жеткізген, ол Абдулла ибн Масудты айдың бөлінуінің куәгері ретінде айтады, және бұл соңынан канондық хадистер жинағында да қабылданды.

Жануарлар

Мұхаммед пен оның жақын досы Әбу Бәкір Мединаға жол тартқанда Құрайыштардың қуғынына ұшырағандықтан, Тау тауындағы үңгірде жасырынды. Мұхаммед пен Әбу Бәкір кірген соң, қудалаушылар үңгірге жақындамады, себебі үңгірдің кіреберісіндегі торымен және көгершіннің салған ұясымен жасырылған еді. Осы себепті, өрмекшіні өлтіру ислам дәстүрінде күнә болып саналады. Бұл оқиға қасиетті кітаптарда тіркелмегендіктен, кейбір мұсылмандар оған күмән келтірсе де, көптеген мұсылмандар Мұхаммедтің Муэзза (немесе; معزة) есімді сүйікті мысығы болғанына сенеді. Мұхаммед мысықтарға зиян келтірген немесе оларды қорлаған адамдарды тозаққа жіберумен қорқытқаннан басқа, мысықтар мұсылман қоғамында жақсы бағаланады және олар діни тұрғыдан таза деп есептеледі.

Көрнекі бейнелеу

Ислам тек Құдайды бейнелеуді тікелей айыптайтын болса да, бұл тыйым пайғамбарлар мен әулиелерге, ал араб суннизмінде – кез келген тірі жандауға қосымша кеңейтілді. Сунниттік құқық мектептері де, шиит дін ғалымдары да Мұхаммедтің суреттерін салуға тыйым салғанмен, араб және Осман түрік мәтіндерінде Мұхаммедтің бейнелері кездеседі, әсіресе Илхан мемлекеті (1256–1353), Тимур әулеті (1370–1506) және Сафави әулеті (1501–1722) кезеңдерінде олар кеңінен таралған. Мұхаммедтің беті нұрлы жарық сияқты сүйкімді болғандықтан, исламдық суреттерде оның беті тіпті суреттелген жағдайда да жарықпен бүркелген немесе жасырылған. Бірақ осы ерекше жағдайлардан және қазіргі Ираннан басқа, Мұхаммедтің суреттері сирек кездеседі, ал егер суреттелсе, көбінесе оның беті бүркемеленген.