Кіріспе

Италиялық ғалым, ақын және кардинал, итальяндық ғалым Пьетро Бембо (Petrus Bembus; 20 мамыр 1470 – 18 қаңтар 1547) – итальяндық ғалым, ақын және әдебиет теориясының маманы, сонымен қатар Госпитальдік орденнің мүшесі және Рим католик шіркеуінің кардиналы. Италиялық Ренессанс дәуірінің (15-16 ғасырлар) зиялысы ретінде Пьетро Бембо поэзия мен проза үшін әдеби тіл ретінде Тоскана диалектісінің дамуына зор үлес қосты, ол кейіннен стандартталған тілге енгізіліп, қазіргі итальян тіліне айналды. 16 ғасырда Бембоның өлеңдері, эсселері және кітаптары Петрарканың әдеби еңбектеріне деген қызығушылықты қайта жандандыруға негіз болды. Музыка саласында Бембоның әдеби стильдегі жазу тәсілдері композиторларға мадригалды 16 ғасыр Италиясының ең маңызды халықтық музыкасына айналдырған музыкалық композиция техникаларын дамытуға көмектесті.

Өмір

Пьетро Бембо 1470 жылғы 20 мамырда венециялық аристократиялық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Бернардо Бембо (1433–1519) – дипломат, мемлекет қайраткері және Италия әдебиетін бағалаған білімді адам, ол Равеннада Данте Алигьериге (1265–1321) ескерткіш орнатты. Бернардо Бембо Венеция Республикасының елшісі болды (697–1797), және оның ұлы Пьетро онымен бірге болды. Әкесінің Флоренциядағы елшілік қызметі кезінде (1474–1476 және 1478–1480), Пьетро итальян тілінің қалыптасуына ықпал еткен тоскан диалектісіне деген құштарлықты дамытты. Жаңа платонист ғалым Константин Ласкарис (1434–1501) басшылығымен Пьетро Бембо екі жыл бойы Мессинада грек тілін оқыды, содан кейін Падуа университетінде білім алды. Оның кейінгі саяхаттарына Феррара герцогы Эрcole I д’Эсте (1471–1505) билігінде Феррарадағы Эсте сарайында екі жыл (1497–1499) болды. Жазушылар мен композиторлар үшін Феррара қаласы – өнер орталығы болды, онда Бембо ақын Людовико Ариостомен (1474–1533) танысты; кейін, 1497–1504 жылдары Бембо өзінің алғашқы еңбегін – «Gli Asolani» («Асоло халқы», 1505) атты шығармасын жазды. Бұл шығарма – сарайдағы махаббат туралы поэтикалық диалог, стильдік тұрғыдан гуманистер Джованни Боккаччоның (1313–1375) және Петрарканың (1304–1374) жазу стиліне ұқсас. Кейіннен өлеңдер музыкаға қойылды, Бембо 1505 жылы Изабелла д’Эстемен (1474–1539) кездескенде, «Gli Asolani» шығармасының сыйлық түрінде алынғанына жауап ретінде, әйелдің лютнямен сүйемелдеп ән салғандығын қалаған еді. 1502–1503 жылдары Бембо қайтадан Феррарада болды, онда ол Феррара герцогы Альфонсо I д’Эстедің (1476–1534) әйелі, бұрынғы герцогтың қызы Лукреция Борджамен (1480–1519) махаббатқа түсті. Оқиғаның барысында Бембо Феррара қаласын тастап кетті, себебі Эрcole Жоскин де Престы (1450–1521) капелланың композиторы ретінде жұмысқа алды. Сәтімен, Бембо қаладан 1505 жылы Қара өлім жұқпасы Феррара халқының көп бөлігін, соның ішінде әйгілі композитор Якоб Обрехтті (1457–1505) өлтірген кезде кетіп үлкерді. 1506–1512 жылдары Бембо Урбинода тұрып, «Prose della volgar lingua» («Халық тілінің прозасы», 1525) атты еңбегін жазды. Бұл еңбек – тоскан диалектісіндегі халық тілінде поэзия жазу және құрастыру туралы трактат. Ол Джулио ди Джулиано де’ Медичиді (1478–1534) Римге ертіп барды, онда Бембо кейіннен Папа Лев X-тің (1513–1521) латын хатшысы болып тағайындалды, сондай-ақ 1514 жылы Госпитальдік орденнің мүшесі атанды. 1521 жылы Папа Лев X қайтыс болғаннан кейін, Бембо денсаулығы нашарлап, Падуаға көшіп, жазуын жалғастырды. 1530 жылы ол өзінің туған Венеция Республикасының ресми тарихшысы лауазымын қабылдады, көп ұзамай Бембо Сан-Марко ди Венеция базиликасының кітапханашысы болып тағайындалды. 1538 жылғы 20 желтоқсанда Папа Павел III (1534–1549) Бембоны кардинал етіп тағайындады (in pectore – құпия). 1538 жылы Бембо діни сан алды. Кейіннен Бембоның кардинал ретіндегі құпия тағайындалуы жарияланды, және ол 1539 жылғы 10 наурызда папалық консисторияда қызыл Галеро шапанын алды, Сан-Сириако алле Терме Диоклезиан шіркеуінің кардинал-диаконы атағымен. Бұл оқиғаны Бембо венеция мектебінің ең маңызды суретшісі Тицианнан (1488–1576) портрет тапсыру арқылы белгіледі. Оқиғаның барысында кардинал Бембо 1542 жылдың ақпан айында кардинал-рухани мәртебесіне көтерілді, Сан-Крисогоно шіркеуінің атағы екі жылдан кейін Сан-Клементе базиликасына ауыстырылды. Римде кардинал Бембо жазуын жалғастырып, бұрынғы еңбектерін қайта қарады, сонымен қатар теологияны және классикалық антикалық тарихты (б.з.д. 8–6 ғасырлар) зерттеді. Губбио және Бергамо епархияларын табысты басқарғанына қарамастан, шіркеу Бембоны епископқа көтерген жоқ.

Шығармалары мен ықпалы

Әдебиет теоретигі ретінде Пьетро Бембо Тоскана диалектіне ежелгі грек тілінің (б.з.д. 9–6 ғасырлар) грек тыңлаушысына тигізген эмоционалдық әсерін сіңірді, бұл үшін Петрарканың классикалық поэзиясы мен Джованни Боккаччоның прозасынан мысалдар келтірді, сонымен бірге Данте Алигьеридің «Құдай комедиясындағы» (1321) көптілділігіне тән аударма мен композицияның қиындықтарынан бас тартты. Оның еңбектерін Ренессанс әдебиетіндегі петрархизм қозғалысының алғашқы үлгісі деп қарастыруға болады. «Тұрмыстық тілдің прозасы» (Prose della volgar lingua, 1525) кітабында Петрарка өлең құрастырудың үлгісі болып табылады, ал Бембо сөздің дыбысталуындағы рифма мен баса назар аударудың, сондай-ақ теңгерімді композицияға жету үшін жолдың ырғақтылығының коммуникативтік функцияларын егжей-тегжейлі түсіндіреді. Өлеңдегі сөздердің нақты орналасуы – жазушының дауысты және қоңыр әріптердің дыбыстық ырғағына қатаң назар аударуына негізделген – итальяндық оқырман мен тыңдаушыдан рақым мен тәттіліктен ауырлық пен қайғыға дейінгі адам сезімдерінің кең ауқымын оятуға тиіс. Бембоның «Тұрмыстық тілдің прозасындағы» поэтикалық композиция ережелері музыкалық композиция техникасының дамуына негіз болды, бұл мадригалды 16 ғасырда Италияның ең көрнекті зайырлы музыкасына айналдырды. Оның музыкалық композиция теориясын Венеция мектебі, Адриан Вилларт сияқты композиторлар таратып, оның «Жаңа музыка» (Musica nova, 1568) кітабында Бембоның тіл білімі теорияларынан алынған мадригалдық композицияларды ұсынды. «De Aetna» шрифті Monotype Corporation компаниясының «Bembo» деп аталатын «ескі стильдегі сериф» шрифтінің негізі болды. Бембоның Петрарканың «Тоскан өлеңдері» (1501) басылымы және лирикалық өлеңдер жинағы «Терзе Рима» (1530) Тоскана диалектісінің Италияның әдеби тіліне айналуына үлкен әсер етті. «Асоло халқы» (Gli Asolani, 1505) еңбегінде Бембо Платондық махаббатты тәндік махаббаттан жоғары деп түсіндіріп, ұсынды, оның үйленген Лукреция Борджияға (1480–1519) деген сүйіспеншілігіне қарамастан; диалогтардан, өлеңдерден және эсселерден басқа, Бембо Венеция тарихын жариялады (1551). Діни қызметкер ретінде Бембо Ренессанс гуманизмінің христиандық кемелдігін растады және насихаттады. Махаббаттан немесе оның болмауынан туындаған Бембоның схемалары 16 ғасырда Альдус Мануцийдің «Құдай комедиясының» басылымдарында жаңадан ойлап тапқан баспа технологиясына қосымша ретінде пайда болды. Бембоның пұритандық тенденцияға қарсы, екіұшты гностицизмге қарсылығы «Асоло халқы», оның үшінші прозалық кітабында кеңінен түсіндіріледі, ол Платондық трансценденттілік арқылы құлаған адам табиғатын татуластырды, ол Ұш Тұрғандықтың махаббатымен байланысты; Бембо бұл кітапты өзінің сүйіктісі Лукреция Борджияға арнады.