Кіріспе

Пизмоним (иврит тілінде פזמונים, жекеше пізмон) – Құдайды мақтау және дәстүрлі діни үйретімдердің белгілі бір аспектілерін оқу ниетімен орындалатын дәстүрлі еврей әндері мен мелодиялары. Олар дұғалар, сүндетке орау, бар-мицва, үйлену және басқа да рәсімдер сияқты діни ғұрыптар мен мерекелерде орындалады. Пизмонимдер – дұға кітабында жарияланған және қызметтің ажырамас бөлігі болып табылатын пиютимдерден өзгеше, қосымша ғибадат әндері болып табылады. Сенімділер жиналатын орында (синагогта) сенбі күні таңертең, түнгі жартыдан таңға дейін орындалатын ұқсас әндер бақашот (שירת הבקשות) деп аталады.

Географиялық негіз

Пизмонимдер дәстүрлі түрде сефардтық яһудилермен байланысты, бірақ олар ашкеназилік яһудилердің земироттарымен туыс. Ең белгілі дәстүр Алепподан шыққан яһудилермен байланысты, алайда осындай дәстүрлер ирактық яһудилер арасында да (ондағы әндер шбахот, мадақтаулар деп аталады) және Солтүстік Африка елдерінде де кездеседі. Грек, түрік және Балқан жарты аралындағы яһудилердің ладино тілінде мерекелермен байланысты осындай әндері бар, олар коплас деп аталады.

Мәтіндер тарихы

Көптеген пицмонимдердің мәтіндері Орта ғасырға дейін жетеді, ал қалғандары Испан инквизициясынан кейін Газалық Йехуда Халеви және Исраэль Наджара сияқты ақындармен жазылған. Кейбір әуендер өте ерте заманнан келген, ал басқалары Таяу Шығыстың халық музыкасына негізделген болуы мүмкін, сөздері әуенге қарай жазылған. Осы соңғы түрдегі пицмонимдердің жемісті композиторы – Хахам Рефаэль Антеби Таббуш (Алеппо 1830, Каир 1918), ол дәстүрдің қазіргі формасының негізін қалаушы деп есептеледі. Одан бері оның шәкірттері, әсіресе Нью-Йорктегі Хахам Моше Ашер, бұл дәстүрді Америкадағы Сириялық еврей қауымдастықтарына таратып берді. Пизмонимдер бұрынғы және қазіргі канторлармен үйлену тойы, бар-мицва сияқты арнайы жағдайлар үшін жазылады, сондай-ақ Езекиел Хай Албег, Х. Езра Мишание, Рабби Рафаэль Яир Элнадав және басқалар да жазады. Көптеген пицмонимдер еврей тілінде, бірақ кейбіреулері еврей арамейі немесе еврей араб тілінде жазылған.

Мақамат (мақамдар)

Барлық пицмонимдерді әртүрлі мақамдарға (музыкалық режимдерге) жіктеуге болады, олардың шамамен онға жуығы қолданыста бар. Мақам ажам, батыс майор шкаласына ұқсас дыбыстайтын, көптеген мерекелік әуендерді қамтитын негізгі мақам. Мақам хиджаз, фригиялық доминант шкаласына сәйкес келеді, ол көптеген қасіретті әуендерді қамтитын негізгі мақам. Мақам сиках (немесе сига) үштен бір тондық интервалдарға толы, ол Тораны оқу үшін қолданылады. Мақам саба сүндет тойларында қолданылатын мақам.

Дәстүрдің басталуы

Дәстүрдің шығу тегі, Геонимнің дұғаның негізгі бөліктерінде пиютимдерді қолдануға қатысты белгілі бір шешімдерімен түсіндірілуі мүмкін. Бұл шешімдер Ысқақ Лурияның кабалалық мектебі тарапынан қатаң қабылданып, он алтыншы ғасырдан бастап көптеген әндер ғибадаттан алынып тасталды. Қоғам бұл жақсы көретін әндерді жоғалтқысы келмегендіктен, оларды қосымша әнмен орындау әдеті қалыптасты. Осылайша, піжмонимдер жинағының бастапқы ядросы ескі Алеппо ритуалынан (1560 жылы Венецияда жарияланған) және Ехуда Халеви, Соломон ибн Габирол және басқалардың сефардтық ғибадаттарынан алынған әнұрандардан тұрады. Сондай-ақ, бірнеше ән романоттардың литургиясынан алынған. Ғасырлар бойы жинаққа тағы да піжмонимдер қосылды. Бұл практика, мүмкін, яһудилердің басқа ұлттардың әндерін орындауына тыйым салғаннан туындаған болуы мүмкін (әндердің зайырлы сипаты мен мәтініне байланысты). Бұл араб әндеріне қатысты еді, яғни яһудилерге әндерді тыңдауға рұқсат етілді, бірақ мәтінімен бірге орындауға рұқсат етілмеді. Бұл мәселенің алдын алу үшін көптеген композиторлар ғасырлар бойы әндерге жаңа мәтіндер жазып, бар болған әуендерді пайдаланды, осылайша басқа ұлттардың әндерін орындамау дәстүрін бұзбады.

Литургиялық және литургиялық емес пайдалану

Сирия дәстүріндегі әдеттегі Шаббат және мерекелік құлшылықтар кезінде пицмонимнің әуендері кейбір дұғалардың музыкалық безендірілуі ретінде қолданылады. Мақамның мерекелік көңіл-күйге немесе Тора оқуына сай болуын қамтамасыз ету үшін айналымдық жүйе пайдаланылады. Әр апта сайын әншіге апталық Тора бөлімінің тақырыбына сәйкес жаңа мақам тағайындалады. Пизмонды Тораға шақырылған адамның құрметіне, оқу алдында немесе оқудан кейін орындауға болады: көбінесе бұл адамның аты немесе туыстық байланысына сілтеме жасайтын түрде таңдалады. Пизмоним немесе кез келген әуендер әдетте апта ішіндегі дұғаларда қолданылмайды. Оларды кейбір адамдар Шаббат күндері үйлерінде жиналатын кезде де пайдаланады. Мұндай жиын ұзаққа созылатын кидуш түрінде болуы мүмкін және ол себбет (сириялық араб тілінен "сенбі күні" деген мағынада) деп аталады.

Қызыл кітап

1959 жылы Нью-Йорктегі Бруклиндегі сириялық қауым Алепподағы ежелгі дәстүрлеріне негізделген өз пицмонимдерін жинақтап, кітап құрастыру қажеттігін сезді. Осыған дейін қауымда көптеген ескі пицмоним кітаптары айналымда болған, бірақ оларда еврейше әріптермен белгіленген дауыстылар болмаған және оларды көпшілікке қолдану қиын болған. Сефард мұрасы қоры баспасында жарық көрген бұл кітап 1949 жылы Габриэль Шрем бастауымен жұмысқа кірісіп, 1964 жылы аяқталды. Кітаптың мақсаты ежелгі (Бақашот және Петихот), ескі (Израиль Наджара, Мордехай Абади, Рафаэль Таббуш, Моше Ашир) және жаңа материалды (Рафаэль Яир Элнадав, Езра Двек, Габриэль А. Шрем, Езекиел Хай Альбег, Абрахам Коэн Сабан, Езра Мишания және басқа да қазіргі заманғы Израиль әуендері) қамту еді. Сондай-ақ, кітапта әншіге өте пайдалы жаңа мүмкіндіктер бар, мысалы, нақты пешаға сәйкес келетін мақамдар тізімі, сондай-ақ белгілі бір піжмоним әуендеріне сәйкес келетін сенбілік дұғалардың бөліктері туралы ақпарат бар. Кейінгі басылымдарда кітапқа қосымша әндер енгізілді. Жоғарыда аталған классикалық қызыл пицмоним кітабы Бруклиндегі сириялық яһудилер үшін пицмонимдердің ресми жинағы болып табылады. Кітап қазіргі таңда тоғызыншы рет басылып шықты.

Сефардтық пизмонимдер жобасы

Сефардтық Пизмоним жобасы – сириялық еврей қауымының ежелгі музыкасын зерттеуге, қалпына келтіруге және сақтауға арналған веб-сайт. Жобаны Дэвид Матук Бетеш құрған, ол жобаны әкесінің әкесі, кантор Габриэль А. Шремнің естелігіне арнаған. Кантор Шрем бұрын Йешива университетінің Канторлық институтының (Филип және Сара Белц еврей музыка мектебі) оқытушысы, Б’най Йосеф синагогының канторы және «Шир уШбаха Халлель веЗимра» пизмонимдер кітабының бас редакторы болған. Бұл веб-сайт сондай-ақ Бруклиндегі Бет Тора қауымының канторы Исаак Дж. Кабассоның құрметіне арналған. Жобаға дайындық жұмыстары 1970 жылдардың соңында Шрем Йешива университетінде дәріс оқыған кезде басталды. Оқу құралы ретінде Шрем пизмонимдердің көп бөлігін сыныпқа тарату үшін жазды. Бұл жазбалардан құралған жинақ Сефардтық пизмонимдер литургиясының шамамен 65% -ын құрады. 2004 жылдан бастап және шамамен жеті жыл бойы Исаак Дж. Кабассо Сефардтық Пизмоним жобасы атынан Шрем жазбаған шамамен 200 пизмонимнің жазбасын ұсынды. Сефардтық Пизмоним жобасы ұйымы 2004 жылдың қыркүйегінде Шремнің барлық жазбаларын үлкен CD жинағында қайта жариялады, шамамен 7000 диск сатылды. Ұйым 2006 жылы «барлық [Орта Шығыс еврейлерінің] литургиялық дәстүрлерін сақтау» мақсатымен веб-сайт іске қосты. Осы процесте әлемнің түкпір-түкпірінен канторлар ұйымға хабарласып, жобаны одан әрі дамыту үшін жазбаларын ұсынды. Жобаның веб-сайтында (www.pizmonim.com) Киелі кітаптағы таамимдер мен бақашоттар, сондай-ақ CD жинағына енбеген пизмонимдердің жазбалары бар. 2012 жылдың қаңтар айында веб-дизайнер Сэм Франконың басшылығымен веб-сайт жаңа дизайнға ие болды, бұл ұйымды келесі онжылдыққа дамытуға мүмкіндік берді. 2020 жылы жоба «Шир Ушбаха Халлель ВеЗимра» пизмонимдер кітабынан тек 65 әуеннің жетіспейтінін хабарлады. Жоба басталғанда 300-ден астам пизмоним жоғалған болатын. Қалған 65 пизмонимді табу қиын, себебі халықтың жасы ұлғаюда және осы нақты пизмонимдерді табу өте қиын. «Қызыл кітаптан» пизмонимдерді сақтаумен қатар, жоба «Ескі Шир Ушбаха» (Коэн, 1905, 1921) пизмонимдерін, сондай-ақ H Моше Ашеардың (1877–1940) апталық хаззанут жазбаларында есімдері кездесетін әуендерді сақтауға тырысады.