Жава-Бали мәдениетіндегі дәстүрлі қуыршақ ойыншысы (Dalang)

Кіріспе

Жава-Бали мәдениетіндегі жергілікті қуыршақшы

Даланг немесе дхаланг (;) – Жава-Бали мәдениетінде кеңінен қолданылатын термин. Ол түрлі Уаянг қойылымдарының сюжетін жасайтын немесе қуыршақтарды басқаратын тұлғаларды білдіреді. 2010 жылдан бері ұлттық деңгейде Далангтың мәдени практикасы Индонезия бойынша (әсіресе оның туған жері – Явада) ресми түрде цифрландырылып, Индонезия Республикасының Білім, мәдениет, зерттеу және технология министрлігі тарапынан Индонезияның ұлттық материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде заңды түрде қорғалып келеді. Ваянг кулит қойылымында даланг ақ мақтадан тігілген экранның (келир) артында отырады, ол ағаштан жасалған жақтауға керілген. Оның басынан жоғары, экранның жоғарғы жағына ілінген шам (бленконг) экранға көлеңке түсіреді. Далангтың алдында банан ағашының сабағынан жасалған сахна (дебог) орналасқан. Оған қуыршақтарды басқару таяқтарын тығып, оларды орындауда бекітеді. Сол жағында қуыршақ сандығы (котак), ал оң жағында қуыршақ сандығының қақпағы болады, онда қуыршақтар қолдануға дайын күйде тұрады. Даланг қуыршақтарды қозғалып, олардың сөздерін айтудан басқа, гамеланға да белгі береді. Бұл әдетте аяқпен ойналатын металл тақташаны (кепяк) немесе тақталар жиынтығын ойнату арқылы, немесе сол қолындағы ағаш балғамен қуыршақ сандығына (котак) соғу арқылы жасалады. Қуыршақшылық өнері (педаланг) дәстүрлі түрде отбасылар арасында беріліп келеді, ал далангтар Ява қоғамында бейресми топты құрайды. Бұл отбасылардың әйелдері гендерді шебер ойнайтын, ол аспап Ваянг қойылымдарына сүйемелдеуде маңызды рөл атқарады. Далангтардың ұлдары 13 жасында басқа далангқа шәкірт болып түседі. Оның міндеттеріне қойылым алдындағы экранды орнатуға көмектесу, түстен кейінгі көрсетілімді түнгі Ваянг алдында орындау, кейде сүйемелдеуші музыкант немесе көмекші қуыршақшы болып жұмыс істеу кіреді. Ол көбінесе ұстазының қызына үйленеді, оған анасы гендер ойнатуды үйретеді. Даланг кастасының әлеуметтік аспектілері Виктория Клара ван Гроендейлдің «Далангтың артында» (Дордрехт, 1985) кітабында жарылған. Далангтардың дәстүрлі оқытуының көп бөлігі практикалық тәліммен, сондай-ақ рухани біліммен байланысты. Бұл медитацияны және кунгкум деп аталатын аскетикалық жаттығуды қамтиды, онда медитация түнде жалаңаш күйде, мойнына дейін суға батырып жасалады. Мұндай жаттығулар тоғыз сағат бойы орындауға қажетті күш-қуатты дамытуға көмектеседі деп саналады. Тағы бір аскетикалық ереже – далангтар қойылым кезінде тамақ ішпейді, бірақ олардың көпшілігі тәтті шай ішеді және темекі шегеді. Алайда, соңғы уақытта педалангтың стандартталған нұсқасын оқытатын мектептер ашылды, мысалы, Йогьякарта кратонындағы Хабиранда мектебі. Хабиранда мектебі 1976 жылы «Педаланген Ньягогиакарта» атты оқулығын жариялады. Стандартталған педаланг Индонезияның мемлекеттік білім беру орындарында, мысалы, Индонезияның Йогьякартадағы Өнер институтында оқытылады. Педаланг үш негізгі салаға бөлінеді: музыкалық, вокалдық және қуыршақ театры. Музыкалық аспектілерге гамеланды басқару және белгі беру, көңіл-күйді белгілейтін әндерді (сулукан) орындау кіреді. Вокалдық аспектіге сахнаның ашылуындағы белгіленген мәтіндерді (кандха) оқу және жава тілінің әдеп-нақтылығын көрсететін диалогты импровизациялау кіреді. Ал қуыршақ театрының өзі (сабетан) күрделі қозғалыстар мен поздар жүйесін қамтиды. Роджер Лонгтың сабетан туралы ағылшын тіліндегі зерттеуі бар (Қосымша оқуға қараңыз).

Dalang or dhalang (; ) is a native Javan term commonly used in Javan–Bali cultures, referring to the individuals who responsible as the plotter or puppeteer of various Wayang performance. Nationally, since 2010, the recognition of various cultural practice of Dalang throughout Indonesia (especially in its origin place, Java) officially digitized and lawfully protected by the Ministry of Education, Culture, Research, and Technology of Republic Indonesia as an integral part of the National Intangible Cultural Heritage of Indonesia. In a performance of wayang kulit, the dalang sits behind a screen (kelir) made of white cotton stretched on a wooden frame. Above his head, hanging from beams attached to the top of the screen is the lamp (blencong), which projects the shadows onto the screen. In front of the dhalang is a stage (debog), traditionally made from the trunk of a banana tree, into which the sharpened control rods of the puppets can be pushed to keep them in position during the performance. To his left is the puppet chest (kotak), and to his right is the puppet chest's lid, on which the puppets sit ready for use. In addition to moving the puppets and speaking their lines, the dalang is also responsible for giving cues to the gamelan. This is done principally by playing the kepyak, a metal plate or set of plates played with his foot, or by rapping on the puppet chest (kotak) with a wooden mallet held in the left hand. The art of puppetry (pedhalangan) was traditionally handed down within families, and dalangs formed a type of informal caste within Javanese society. The women of these families traditionally were expert players of the gendér, an instrument that has a particularly important role in accompanying wayang performances. The sons of dalangs were often apprenticed out around the age of 13 to another dhalang. His role included helping to set up the screen ahead of a performance, performing the afternoon show before a main all night wayang, and sometimes acting as an accompanying musician or as an assistant puppeteer. He would also frequently end up marrying his master's daughter, who would have been trained as a gendér player by her mother. The social aspects of the dalang caste are covered in Victoria Clara van Groenendael's book The Dalang Behind the Wayang (Dordrecht, 1985). Much of the traditional training of dhalangs was in the form of a practical apprenticeship, with a certain amount of spiritual training thrown in. This included meditation and a form of ascetic exercise known as kungkum, in which meditation is carried out naked at night while immersed up to the neck in water. Such practices are felt to be essential in building up the stamina to perform for nine hours at a stretch. A further ascetic element is that dhalangs never eat during the performance, although almost all drink sweet tea and many also smoke heavily. In recent times, however, schools teaching a standardized version of pedhalangan have been founded, such as the Habirandha school within the Kraton Yogyakarta. The Habirandha school published its textbook, the Pedhalangan Ngayogyakarta, in 1976. Standardized pedhalangan is also taught at Indonesian state institutions such as the Indonesian Institute of the Arts, Yogyakarta. Pedhalangan falls into three main areas musical, vocal, and puppetry. The musical aspects include the direction and cueing of the gamelan and the singing of mood setting songs (sulukan), the vocal includes the recitation of set texts at scene openings (kandha) and the extemporisation of dialogue showing mastery of Javanese linguistic etiquette, while the puppetry itself (sabetan) involves a complex system of movements and positions. There is an extensive study of sabetan in English by Roger Long (see Further reading).

Номенклатура

Даланг немесе даланг – бұл жава тіліне тән сөз, оның түбі көне жава тілінен келген. Алғашқыда бұл термин dalan сөзінің басқаша жазылуы болып табылды, оны шамамен "жол", "бағдар", "құрал" немесе "арқау" деп аударуға болады. Бұл сөз "дjalan" және "джаланг" сөздерінен дамып, кейін "жалан" сөзіне айналды.

Киім үлгісі

Жаваның орталық-оңтүстік аймақтарынан шыққан Даланг әдетте Суракарта-Йогикарта жавалық пакем дәстүріне сәйкес келетін дәстүрлі жава мәдени киімін киеді, оған блангкон бас киімі және денеге оралған, белге (немесе балиліктерде қолтық астына) бекітілген батик матасының ұзын бөлігі кіреді.