Кіріспе
Азаматтық қоғамның нақты бір саласында қызмет ететін коммерциялық емес ұйым – бұл қоғамның әлеуметтік денсаулығын, тұрмысын және жалпы тиімділігін жақсартуға бағытталған ұйым. Қоғамдық ұйым географиялық, психоәлеуметтік, мәдени, рухани және цифрлық шеңбердегі қоғамдастықтарда құрылады. Қоғамдық ұйымға қоғамдық жұмыс, қоғамдық жобалар, қоғамдық даму, қоғамдық қабілетін арттыру, қоғамдық құрылыс және қоғамдық жұмылдыру кіреді. Бұл, географиялық жағдай, ортақ кеңістік, ортақ тәжірибе, мүдде, қажеттілік және/немесе алаңдаушылық негізінде жұмылдыру мақсатымен қоғамдық жобалар, аудандар, ұйымдар, ерікті бірлестіктер, жергілікті аймақтар және әлеуметтік желілерде қоғамдастықты ұйымдастыру үшін кеңінен қолданылатын модель.
Community organization or community based organization refers to organization aimed at making desired improvements to a community's social health, well being, and overall functioning. Community organization occurs in geographically, psychosocially, culturally, spiritually, and digitally bounded communities. Community organization includes community work, community projects, community development, community empowerment, community building, and community mobilization. It is a commonly used model for organizing community within community projects, neighborhoods, organizations, voluntary associations, localities, and social networks, which may operate as ways to mobilize around geography, shared space, shared experience, interest, need, and/or concern.
Кіріспе
Қоғамдық ұйымдастыру, билікке жүгіну арқылы қысқа мерзімді өзгеріске ұмтылатын, яғни қажетті өзгерістер үшін орнаған билік құрылымдарына қысым жасайтын конфликтке бағытталған қоғамдық ұйымдастырудан өзгешеленеді. Ол тікелей әрекеттер мен қоғамды ұйымдастыру (яғни, қалыптасқан билік құрылымдарының шеңберінен тысқары балама жүйелер құру) арқылы ұзақ және қысқа мерзімді өзгерістерге назар аударады. Бұл көбінесе кіріктіруші желілерді, жеке адамдар арасындағы ұйымдастыруды, тыңдауды, өзіне сын көзбен қарауды, зорлықсыз коммуникацияны, ынтымақтастықты, өзара көмек және әлеуметтік қамқорлықты, болашақты болжауды, халықтық білім беруді және тікелей демократияны қамтиды. Ұйымдардың мөлшері мен құрылымы әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері ресми тіркелген, кодификацияланған жарғылары мен директорлар кеңесі (немесе комитет) бар, ал енді біреулері кішкентай, бейресми және халықтық болып табылады. Қоғамдық ұйымдастыру, үлкен бюрократиялық ұйымдарға қарағанда қажеттіліктерді шешуде және қысқа және ұзақ мерзімді мақсаттарға жетуде тиімдірек болуы мүмкін. Қазіргі заманғы қоғамдық ұйымдастыру, "Жаңа қоғамдық ұйымдастыру" деп белгілі, ғаламдық перспективалар мен ұйымдастыру әдістерін қамтиды. Көптеген институттардың, топтардың және іс-шаралардың болуы міндетті түрде қоғамдық ұйымдастыруды анықтамайды. Алайда, қолданыстағы топтардың, ресурстардың, іс-әрекеттердің өзара әрекеттесуі, бірігуі және үйлестірілуі, сондай-ақ қарым-қатынастар, жаңа құрылымдар мен қауымдастықтардың қалыптасуы – қоғамдық ұйымдастыруға тән ерекшеліктер. Қоғамдық ұйымдастыру жиі қоғамдық жағдайларды жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Ол қоғамдық құрылыс, қоғамдық жоспарлау, тікелей әрекеттер мен жұмылдыру, қоғамдық өзгерістерді ынталандыру және, соңында, жергілікті деңгейдегідей, ірі әлеуметтік жүйелер мен билік құрылымдарындағы өзгерістермен сипатталады. Қоғамдық ұйымдастыру көбінесе коммерциялық емес ұйымдар шеңберінде жұмыс істейді, ал қаржыландыру көбінесе ұйымдастыру іс-шараларын қолдауға бағытталады. Ғаламдану, АКТ-ның кең таралғандығы, неолиберализм және үнемдеу саясаты көптеген ұйымдарды миссиядан ауытқу және мемлекеттік және жеке қаржыландырушылардың ықпалы сияқты күрделі мәселелерге тап етті. Осы саяси және экономикалық жағдайлар кейбіреулерін қызмет ақысы, халықтан қаржы жинау және басқа да шығармашылық тәсілдер сияқты баламалы қаржыландыру көздерін іздеуге итермеледі.
Анықтамалар
1955 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қоғамдық ұйымды қоғамдық дамуға толықтырушы деп қарастырды. Біріккен Ұлттар Ұйымы қоғамдық дамудың маргиналды қауымдастықтарда жүзеге асырылатынын, ал қоғамдық ұйымды өмір сүру деңгейі салыстырмалы түрде жоғары және әлеуметтік қызметтер жетілдірілген, бірақ интеграцияның және қауымдық бастаманың қажеттігі сезілетін аймақтарда жүзеге асырылатынын болжады. 1955 жылы Мюррей Г. Росс қоғамдық ұйымды қауымдастықтың қажеттіліктерін немесе мақсаттарын анықтау, осы қажеттіліктерді немесе мақсаттарды бағалау (немесе реттеу), осы қажеттіліктерге немесе мақсаттарға жұмыс істеуге сенімділік пен жігер табу, осы қажеттіліктерді немесе мақсаттарды шешу үшін ресурстарды (ішкі және/немесе сыртқы) табу, оларға қатысты шаралар қолдану және осы арқылы қауымдастық ішінде ынтымақтастық пен өзара іс-қимыл көзқарастарын және тәжірибесін кеңейту және дамыту процесі деп анықтады. 1921 жылы Эдуард Линдеман қоғамдық ұйымды «қауымдастықтың өз ісін демократиялық түрде басқаруға және танылған өзара қарым-қатынастар арқылы өз мамандарынан, ұйымдарынан, агенттіктерінен және мекемелерінен ең жоғары қызметтерді алуға жасаған саналы күш-жігерін құрайтын әлеуметтік ұйымның бір бөлігі» деп анықтады. 1925 жылы Уолтер В. Петтит «Қоғамдық ұйымды, ең жақсысы, адамдар тобының ортақ қажеттіліктерін тануға және осы қажеттіліктерді қанағаттандыруға көмектесу деп түсіндіруге болады» деді. 1940 жылы Рассел Х. Курц қоғамдық ұйымды «бағдарламалық қатынастармен айналысатын процесс, сондықтан әлеуметтік жұмыс аясында басқа негізгі процестерден, мысалы, жеке жұмыс және топтық жұмыс сияқты ерекшеленеді. Агенттіктер арасындағы, агенттік пен қауымдастық арасындағы және қауымдастық пен агенттік арасындағы қарым-қатынастар әлеуметтік жұмыстың кез келген нүктесінен барлық бағытта жетеді. Қоғамдық ұйымды осы қарым-қатынастарды бастау, өзгерту немесе тоқтату процесі ретінде қарастыруға болады, сондықтан ол барлық әлеуметтік жұмыстың негізі болып табылады». 1947 жылы Уэйн Макмиллен қоғамдық ұйымды «жалпы мағынасында мақсат пен іс-қимылдың бірлігіне жетуге көмектесу үшін топтарға бағытталған әдейі күш-жігер» деп анықтады. Ол көбінесе оның мәнін мойындамай жүзеге асырылады, себебі мақсаты – жалпы немесе нақты мақсаттар үшін екі немесе одан да көп топтың қабілеттерін және ресурстарын біріктіру немесе сақтау. 1954 жылы К. Ф. МакНил «Қоғамдық әлеуметтік қамқорлық ұйымы – бұл жеке азаматтар немесе топтардың өкілдері ретінде қауымдастық мүшелерінің әлеуметтік қамқорлыққа қатысты қажеттіліктерді анықтау, оларды қанағаттандыру жолдарын жоспарлау және қажетті ресурстарды жұмылдыру процесі» деді. 1967 жылы Мюррей Г. Росс қоғамдық ұйымды қауымдастықтың қажеттіліктерін немесе мақсаттарын анықтау, шаралар қолдану және осы процесс арқылы қауымдастық ішінде ынтымақтастық пен өзара іс-қимыл көзқарастарын және тәжірибесін дамыту процесі деп анықтады. 1975 жылы Крамер мен Спехт «Қоғамдық ұйым – бұл кәсіби өзгерту агентінің жеке адамдардан, топтардан немесе ұйымдардан тұратын қауымдастық әрекет жүйесіне демократиялық құндылықтар жүйесіндегі ерекше проблемаларды шешу үшін жоспарланған ұжымдық әрекеттерге қатысуға көмектесетін әртүрлі араласу әдістерін білдіреді» деді.
In 1947, Wayne McMillen defined community organization as "in its generic sense in deliberately directed effort to assist groups in attaining unity of purpose and action. It is practiced, though often without recognition of its character, wherever the objective is to achieve or maintain a pooling of the talents and resources of two or more groups in behalf of either general or specific objectives." In 1954, C. F. McNeil said "Community organization for social welfare is the process by which the people of community, as individual citizens or as representatives of groups, join together to determine social welfare needs, plan ways of meeting then and mobilise the necessary resource." In 1967, Murray G. Ross defined community organization as a process by which a community identifies needs or objectives, takes action, and through this process, develops cooperative and collaborative attitudes and practices within a community. In 1975, Kramer and Specht stated "Community organization refers to various methods of intervention whereby a professional change agent helps a community action system composed of individuals, groups, or organizations to engage in planned collective action in order to deal with special problems within the democratic system of values."
Байланысты терминдерді салыстыру
Қоғамдық ұйымдастыру мен қоғамдық даму өзара байланысты, және екеуінің де бастауы қоғамдық әлеуметтік жұмыста. Қоғамдық даму мақсаттарына жету үшін қоғамдық ұйымдастыру әдісі қолданылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәлімдемесіне сәйкес, қоғамдық даму – дамып келе жатқан елдің экономикалық, материалдық және әлеуметтік салаларын қамтитын, толыққанды дамуымен айналысады. Толық дамуға қол жеткізу үшін қоғамдық ұйымдастыру пайдаланылады. Қоғамдық дамуда демократиялық процедуралар, ерікті ынтымақтастық, өз күшімен көмектесу, лидерлік қабілетін дамыту, хабардар ету және сезімталдық сияқты факторлар маңызды деп есептеледі. Қоғамдық ұйымдастыру да осы факторларды маңызды деп санайды.
Санаты
Қоғамдық ұйымдар әдетте келесі санаттарға жатады: қоғамдық қызмет және іс-қимыл, денсаулық сақтау, білім беру, жеке өсу және жетілдіру, әлеуметтік қамқорлық және мүңкісіздерге өзін-өзі көмек көрсету. Қоғамдық негіздегі ұйымдар (ҚҰО) белгілі бір жерде жұмыс істейді, бұл қоғамдастыққа денсаулық, білім беру, жеке өсу және жақсарту, әлеуметтік қамқорлық және мүңкісіздерге өзін-өзі қолдау саласындағы тұрақты қызметтерді ұсынуды қамтамасыз етеді. Оның тұрақтылығы артады және мүмкін болады, себебі қоғамдастық кез келген жерде және кез келген уақытта ақшалай және ақшалай емес қолдау немесе үлес түскенде, іс-қимылға немесе операцияға тікелей қатысады. Әуесқой спорт клубтары, мектептік топтар, шіркеулер, жастар ұйымдары және қоғамдық қолдау топтары – қоғамдық ұйымдардың типикалық мысалдары. Дамушы елдерде (Сахара төңірегіндегі Африка елдері сияқты) қоғамдық ұйымдар көбінесе қауымдастықты нығайтуға, соның ішінде ЖИТС/ҚЖС туралы хабардар етуге, адам құқықтарына (мысалы, Карен Адам Құқықтары тобы), денсаулық сақтау клиникаларына, жетім балаларды қолдауға, сумен жабдықтау және санитария мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық мәселелерге назар аударады. Басқа жерлерде әлеуметтік белсенділер де сирек кездесетін мәселелерге назар аударады, мысалы, Үндістанның Керала штатындағы Ченгара күресі және Үндістанның Батыс Бенгалия штатында тіркелген Госалданга Адиваси Сева Санг.
Модельдер
1970 жылы Джек Ротман қоғамдық ұйымдастырудың үш негізгі моделін қалыптастырды. Жергілікті даму – қоғамдық ұйымдармен жұмыс істеу әдісі. Алғашқыда «Settlement House» қозғалысы қолданған, оның басты назары қоғамдық құрылысқа және қоғамды күшейтуге бағытталған. Көшбасшылықты дамыту, өзара көмек және халықтық білім беру осы қатысу процесінің маңызды құрамдас бөліктері саналды. Жергілікті даму белгілі бір аумақтағы (мысалы, шағын аудан, тұрғын үй кешені, көпптерлі үй, мектеп және т.б.) мақсатты топтардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Әлеуметтік жоспарлау – көптеген адамдармен жұмыс істеу әдісі. Бұл модельдердің кеңейтілген, күрделі, жағдайға сәйкес және байланысты болып көрінуіне алып келді. Ротманның сөзіне сүйенсек, типологияларды өзара үйлесімді және біріктірілген етіп қайта қарастыру, «кәсіпқорларға араласу құрамдастарын таңдауда, оларды үйлестіруде және кезең-кезеңімен қолдануда кең мүмкіндіктер береді».
Жаһанданудың әсері
Жаһандану жұмыс, ұйымдар және қоғамның жағдайын түбегейлі өзгертіп отыр. Жаһанданудың көптеген қиындықтары жергілікті қоғамдар мен аудандардан инвестицияларды шектеу және жұмыс орындарының өзгеруімен байланысты. Индустриялық емес кезеңге өтумен бірге, халықтық қоғамдық ұйымдар үшін де қиындықтар мен мүмкіндіктер артып келеді. Грейс Ли Боггс және Гар Альперовиц сияқты ғалымдар осы өзгеріп жатқан жағдайда қоғамдық ұйымдастыруды болашақты көре білумен ерекшеленеді. Осы түсініктердің негізінде "қоғамдардың" жергілікті, ұлттық және жаһандық факторлардың ықпалында қалыптасатыны мойындалады. Осы және басқа да ғалымдар осы өзгеріп жатқан ортада жергілікті байлықты қайта құру үшін қоғамдық ұйымдастыру арқылы жаңа әлеуметтік, экономикалық және саяси жүйелерді құру қажеттігін атап көрсетеді. Бұл тұрғыда көрегендікпен ұйымдастыру, қоғамдық байлық жобалары, қызметкерлерге тиесілі кәсіпорындар, негізгі институттар және жергілікті білім беру сияқты ұғымдар маңызды. Жаһандану дәуірінде кішігірім қоғамдық ұйымдар көбінесе жергілікті тұрғындардың (ақшалай және заттай) қайырымдылықтарына және жергілікті билік пен бизнес тарапынан қолдауға сүйенеді. Мысалы, Канадада жүргізілген сауалнама бойынша, қоғамдық ұйымдардың 40%-дан астамы 30 000 канад долларынан кем табыс табады. Бұл ұйымдар қарым-қатынасқа негізделген және адамдарға бағытталған болып табылады. Канадалық қоғамдық ұйымдардың барлық деңгейде мемлекеттік қаржыландыруға (49%), өзіне жұмыс істеу арқылы табылған табысқа (35%) және сыйлықтар мен қайырымдылықтарға (13%) сүйенетіні байқалады.