Кіріспе
II дүниежүзілік соғыстағы ағылшын-поляк барлау операциясы. III операциясы (поляк тілінде «Көпір III») немесе III «Wildhorn» операциясы (британдық құжаттарда) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаның Armia Krajowa әскері одақтастарға неміс V-2 зымырасы туралы маңызды барлау ақпаратын ұсынған операция.
Operation Most III (Polish for Bridge III) or Operation Wildhorn III (in British documents) was a World War II operation in which Poland's Armia Krajowa provided the Allies with crucial intelligence on the German V 2 rocket.
Өмірбаян
1943 жылдың қарашасынан бастап Польшаның Ішкі әскерінің (Армия Крайова) барлау бөлімі Польшаның орталық бөлігіндегі Близна маңындағы зымыран ұшыру полигонында сынақтан өткізілген V-2 зымырасының бөліктерін алды. 1944 жылдың сәуірінен бастап, Сиемиатцеден оңтүстікке қарай Буг өзенінің жанындағы Сарнаки ауылының маңында көптеген сынақ зымырандары құлағаннан кейін бөліктердің саны көбейді. 1944 жылдың 20 мамырында түнінде ерекше сақталған зымыран Буг өзенінің батпақты жағалауына құлады. Зымыранның бөліктері Армия Крайова тарапынан қамтамасыз етіліп, Варшавадағы құпия зертханаларда талданды. Талдауды профессор Януш Грошковский (радио және басқару), Марсели Струшинский (отын), Богдан Стефановский (қозғалтқыш), Антони Кочян және басқалар жүргізді.
Операция
1944 жылдың 25 шілдесінде, түнгі сағат 10-нан асса, Корольдік әуе күштерінің (RAF) No. 267-ші эскадрильясына қарасты KG477 Dakota көлік ұшағы Италияның оңтүстігіндегі Бриндизиден Польшадағы Вал Руда ауылының жанындағы тастап кетілген әуежайға ұшып кетті. Бұл әуежай “Мотыль” деп кодталған еді. 18 сағатқа дейін ұшуға мүмкіндік беретін қосымша жанармай бактерілерімен жабдықталған көлік ұшағын жаңа зеландиялық ұшқыш лейтенант Стэнли Г. Куллифорд, ал оның орынбасары – поляк ұшқыш лейтенант Казимеж Шрайер басқарды. Жоспар, совет әскерінің қысымымен батысқа қарай шегініп жатқан неміс әскерінің қоршауындағы аймаққа ұшақты қондырып, V-2 зымырасының құрамдас бөліктерін алу болды. Түн ортасынан сәл кейін Dakota қону орнының үстінен айналып өтті, ал партизандар (бұрын BBC радиосы арқылы шифрланған хабарламалармен хабардар етілген) көлік ұшағын таныды. Ұшақ қонғаннан кейін партизандар жақын жердегі орманнан V-2 зымырасының маңызды құрамдас бөліктерін тасымалдаған арбаларды шығарды. Жүк тиелгеннен кейін ұшқыштар ұшып көтерілуге тырысты, бірақ ұшақтың доңғалақтары лайлы жерге батып қалды. Асқанда, лайды қазып шығарып, тағы бір ұшып көтерілуге әрекет жасалды, бірақ доңғалақтар одан да терең батып кетті. Доңғалақтардың астына таяқтар салып көруге тырысқандары сәтсіз аяқталды. Кейбір партизандар доңғалақтардың айналасын қолдарымен қазып бастады, ал басқалары жақын маңдағы орманнан ағаш тілімдерін тауып, оларды доңғалақтардың астына тығып қойды. Соңында ұшақ лайдан шығып, неміс әскері байқамай тұрып V-2 құрамдас бөліктерімен ұшып кетті. Екі күннен кейін Dakota Лондонға жетті. Британ ғалымдары радио толқындары арқылы V-2 зымырасының басқару жүйесіне кедергі келтірудің жолдарын іздеуге кірісті, бірақ V-2 механизмі “радиоарқылы қарсы шараларға жауап беру” үшін жасалмағаны анықталды.
Қатысушылар
Бриндизиден ұшқан рейс кезінде ұшақта 4 жолаушы болды: Казимеж Бильский, Ян Новак Жезоранский, Лешек Старзинский және Богуслав Вольняк. Қайтып келе жатқан рейспен, оккупацияланған Польшадан Италияның Бриндизи қаласына Ежи Хмилевский, Йозеф Ретингер, Томаш Арцишевский, Тадеуш Хцюк және Чеслав Мичинскийлер жеткізілді. Антони Кочянның (V-2 зымыраларының бөліктерін жеке зерттеген) қатысуы жоспарланған, бірақ ол Гестапомен тұтқындалғандықтан, оның орнына Ежи Хмилевский келді. Ұшақтың экипажында: Ф/Лейтенант С. Г. (Джордж) Куллифорд (капитан), Ф/О Казимеж Шраер (копилот және аудармашы) (поляк), Ф/О Дж. П. Уильямс (навигатор), Ф/Сержант Дж. Эпплби (радиооператор) болды. Операцияның қауіпсіздігін "Армия Крайова" тобы "Urban" қамтамасыз етті, оның құрамында Адам Гондек "Крук" та болды. "Мотыль" десант алаңының қауіпсіздік командирі капитан Владислав Кабат, шартты атауы "Брехва" болды. Басқа қатысушылар: Кпр. Франциск Новак "Помидор", доктор Ян Дещ "Вачек", Кпр. пч. Владыслав Бисек "Морена", Йозеф Лупа "Қара қарға", Ппор. Франциск Кучек "Деска", Пор. Мечислав Чех "Юранд", Пор. Павел Хвала "Скорый", Ппор. Ян Гомола "Жавор".
БАҚ-та көрініс
Оқиғалар драматургиялық түрде бейнеленіп, 1955 жылы Бернард Ньюманның "Олар Лондонды құтқарды" кітабында жарияланды. Кейіннен кітап "V1 шайқасы" көркем фильміне айналды. Операция 1977 жылы BBC телесериалы "Құпия соғыс" 3-ші бөлімінде, "Қорқыныш қарулары" атты эпизодта көрсетілді, онда Януш Грошковскийдің операция туралы естеліктері орын алды. "Most III" операциясы – V2-нің жасалуы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пенемюндедегі қарсылық қозғалысының тарихы, сондай-ақ V2 бағдарламасын саботаждау әрекеттері туралы ГДР фильмі "Қатып қалған жарқылдар" ("Gefrorene Blitze") сюжетінің маңызды бөлігі болды.