Кіріспе

Анурадхапураның патшасы б.з.д. 307 жылдан б.з.д. 267 жылға дейін, Тисса, кейін Деванампия Тисса, яғни «Құдайлар жақсы көретін», – ежелгі астанасы Анурадхапурада орналасқан Шри-Ланканың ең алғашқы патшаларының бірі. Дәстүрлі жылнама бойынша ол б.з.д. 307 жылдан б.з.д. 267 жылға дейін билік еткен, бірақ Вильгельм Гейгер сияқты қазіргі ғалымдар қабылдаған түзетілген жылнама оның билігін б.з.д. 247 жылдан б.з.д. 207 жылға дейін көрсетеді. Оның билігі Маури әулетінің императоры Ұлы Ашоканың қолдауымен Буддизмнің Шри-Ланкаға келгенімен ерекшеленеді. Оның билігі туралы негізгі мәліметтерді «Махавамса» куәландырады, ал ол өзінің кезенінде көне «Дипавамсаға» сүйенеді.

Билік

Тисса Анурадхапураның Мутасиваның екінші ұлы болды. Махавамса оны "барлық бауырларының арасында ізгілік пен зиялылықта ең бірінші" деп сипаттайды. Махавамса Ашокамен ерте замандағы достық туралы айтады. Хрониканың IX тарауында "Деванампиятисса мен Дхармашока екі патша бұрыннан-ақ дос болған, бірақ ешқашан кездеспеген" делінген, ал Дхармашока – Ашоканың басқа аты. Хроника сонымен қатар Тиссаның Маурьяның қуатты императорына сыйлықтар жібергенін айтады; жауабында Ашока сыйлықтармен қатар буддизмге көшкенін хабарлады және Тиссадан да осы дінді қабылдауын сұрады. Патша сол кезде оны істемеді, оның орнына "Құдайлардың жақсы көргені" деген атты алды және Ланка патшасы ретінде салтанатты түрде таққа отырды. Деванампиятиссадан кейін оның кіші бауырлары Уттия мен Махасива билік құрды делінеді. Оның тағы бір бауыры Маханага, Рухуна ханзадасы, Рухуна княздығының негізін қалады.

Буддизмге көшу

Ашока императоры буддизмнің белгілі әлемге таралуына зор қызығушылық танытты. Шри-Ланка дәстүріне сәйкес, оның ұлы Махинда Шри-Ланкаға барып, ондағы халықты дінге көндіруге тырысуға бекітілді. Махинданың келгені және патшамен кездесуі туралы оқиғалар Шри-Ланка тарихындағы ең маңызды аңыздардың бірін құрайды. Махавамса бойынша, патша Деванмпиатисса шамамен 40 мың әскерімен Михинтале тауының жанында аң аулап жүрген. Бұл оқиға дәстүрлі түрде Посон айының толу күнімен байланысты. Миссаканың етегіне келген Деванмпиатисса бір бұғыны қуалап қалың тоғайға кіргенде Махиндаға (Тера деген құрметті атақпен аталады) кездесті; Махавамсада ұлы патша "қорқып", Тераның іс жүзінде "якка", яғни демон екеніне көнді. Бірақ Тера Махинда: "Біз – уа, ұлы патша, Дхамма патшасының (Будданың) шәкірттері, сарбаздармыз. Сіздерге деген қайырымдылығымызбен ғана Джамбудипадан осында келдік", – деп мәлімдеді. Деванмпиатисса досы Ашокадан алған жаңалықты еске түсіріп, олардың Үндістаннан жіберілген миссионерлер екенін түсінді. Тера Махинда патшаның ілесімен уағыз айтып, патшаның буддизмге өтуіне жетекшілік етті.

Маңызды діни оқиғалар

Шри-Ланкада Буддизмнің қалыптасуы Тере Махинда мен оның серіктерінің келуімен байланысты. Будданың ағартушылыққа қол жеткізгеніне куә болған Қасиетті Маха Бодхи ағашының отырғызылуы және Тери Сангамитта мен оның серіктерінің келуі нәтижесінде Бхиккуни Сасанасы (буддалық қарындастар ордені) құрылды. Махамегавана буддалық монахтарға сыйға берілді, сол жерде Маха Вихара монастыры салынды, ол Тхеравада буддизмінің орталығына айналды. Будданың оң жақ жақ сүйегі сақталған алғашқы тарихи ступа – Тхупарамаяның құрылысы.

Белгілі орындары

Деванмпиатиссаның билік құруының өте ерте кезеңі және көздердің аздығын ескере отырып, осы дінге өту Деванмпиатиссаның билігіне нақты тұрғыда қандай әсер еткенін анықтау қиын. Мысалы, Тиссамахавихара және патша салған басқа да храмдар туралы мәліметтер бар, бірақ олардың ешқайсысын сенімді түрде табу мүмкін емес. Дегенмен, оның Тера Махиндамен алғашқы кездесуі өткен орын бүгінде Шри-Ланканың ең қасиетті орындарының бірі болып табылады, ол Михинтале деп аталады. Қасиетті аумақта Амбастала, яки "Манго ағашы ступасы" орналасқан, онда Тера Махинда патшадан оқуға қабілетін тексеру үшін бірнеше сұрақтар қойды, Тера Махинда қырық жылдан астам уақыт тұрған үңгір және Будданың реликвиясы сақталған Маха Сея бар. Деванмпиатиссаның билігімен байланысты тағы бір маңызды орын – Анурадхапурада Шри Маха Бодхи ағашын отырғызу. Бұл ағаш император Ашоканың аралға жасаған тағы бір сыйы болды және Анурадхапура аумағында отырғызылды, ол әлемдегі ең көне адам отырғызған ағаш саналады. Деванмпиатисса 550 акр жерді қамтитын Тисса-Вева су қоймасын салды. Жағалаудың ұзындығы 2 миль, биіктігі 25 футқа жетеді. Бұл суару жүйесі бүгінде де маңызды және Анурадхапура шаруалары үшін аса қажетті ресурс болып табылады.