Нарықтағы бәсекелестік және экономикалық тиімділік

Бәсекелестік – экономикадағы маңызды құбылыс. Фирмалардың тауарлар үшін күресі, бағаның төмендеуіне, таңдаудың артуына ықпал етеді. Экономикалық талдау.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Competition (economics) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Экономикалық сценарий сөздің экономикалық және эконометриялық мағынасы

Экономикада бәсекелестік – әртүрлі экономикалық фирмалардың маркетингтік жиынтықтың элементтерін өзгерте отырып, шектеулі тауарларды алу үшін күресетін жағдай: баға, өнім, насияттау және тарату. Классикалық экономикалық ой-пікір бойынша, бәсекелестік коммерциялық фирмаларды жаңа өнімдер, қызметтер және технологияларды дамытуға итермелейді, бұл тұтынушыларға көбірек таңдау мүмкіндігін және жақсырақ өнімдерді ұсынады. Нарықтағы тауардың таңдауы неғұрлым көп болса, бағасы, бәсекелестік болмаған жағдайда (монополия) немесе азырақ бәсекелестік болғанда (олигополия) болатын бағаға қарағанда төмен болады. Нарықтағы бәсекелестік деңгейі фирмалар саны, кіруге кедергілер, ақпарат және ресурстардың қолжетімділігі сияқты әртүрлі факторларға байланысты. Нарықтағы сатып алушылардың саны да бәсекелестікке әсер етеді, әр сатып алушы төлеуге дайындығымен жалпы сұранысқа ықпал етеді. Бәсекеге қабілеттілік – белгілі бір нарықта тауарлар мен қызметтерді сату және ұсыну бойынша фирманың, саланың немесе елдің мүмкіндігі мен тиімділігі, сол нарықтағы басқа фирмалардың, салалардың немесе елдердің мүмкіндіктерімен салыстырғанда. Бұл бір компанияның екінші компаниядан нарық үлесін қалай тартып алуды жоспарлап жатқанын білдіреді. Бәсекеге қабілеттілік латын сөзі "competere" -ден шыққан, ол нарықтар мен салалардағы ұйымдар арасындағы бәсекелестікті білдіреді. Ол ұлттық және халықаралық экономикалық көрсеткіштерді салыстыруға қатысты басқаруда кеңінен қолданылады. Нарықтағы бәсекелестіктің деңгейін бәсекелестердің саны, олардың мөлшерінің ұқсастығы және ең ірі фирманың салалық өнімдегі үлесі неғұрлым аз болса, соғұрлым бәсекелестік күшті болады.

Экономикалық ойдың бәсекелестік туралы тарихы

Ертедегі экономикалық зерттеулер бағаға негізделген және бағаға негізделмеген бәсекелестік арасындағы айырмашылыққа бағытталды, ал қазіргі экономикалық теория жалпы тепе-теңдіктің көп сатушы шектеріне назар аударуда. 19 ғасырдағы экономист Антуан Августин Курно бойынша, бәсекелестіктің анықтамасы – бағаның санына байланысты өзгермейтін, немесе фирма алдындағы сұраныс қисығының көлденең болатын жағдай.

Қатты бәсекелестік

Эмпирикалық байқаулар ресурстардың (капитал, еңбек, технология) және таланттың географиялық тұрғыдан шоғырлануға бейім екендігін растайды (Easterly and Levine 2002). Бұл нәтиже фирмалардың жеткізушілер, сатып алушылар және тіпті бәсекелестер желілерімен байланыста болуына байланысты, бұл оларға өнімдер мен қызметтерді сатуда бәсекеге қабілетті артықшылықтарға қол жеткізуге көмектеседі. Нарықтық қатынастар мұндай пайдалармен қамтамасыз ете алғанымен, кейде географиялық аймақта немесе нақты бір салаларда (текстиль, былғары тауарлары, кремнийлі чиптер) фирмалар арасындағы байланыстардан туындайтын сыртқы әсерлер болады, оларды тек нарықтармен қамтамасыз ету немесе дамыту мүмкін емес. "Кластерлендіру" процесі, "құндылық тізбектерін" құру немесе "индустриялық аудандар" – бұл желілердің артықшылықтарын көрсететін модельдер. Капиталистік экономикалық жүйелерде кәсіпорындардың басты мақсаты – өздерінің бәсекеге қабілеттілігін сақтау және арттыру, бұл көбінесе бизнес салаларына қатысты.

Кемелсіз бәсекелестік

Неоклассикалық экономикалық теорияда теориялық нарық жағдайы маңызды, онда фирмалар мен нарық толық бәсекеде деп есептеледі. Толық бәсекелестік барлық критерийлер орындалғанда болады, бірақ бұл нақты әлемде сирек кездеседі (немесе тіпті кездеспейді). Бұл критерийлерге мыналар жатады: барлық фирмалар нарыққа минималды үлес қосады, барлық фирмалар бірдей өнімді сатады, барлық фирмалар бағаны қабылдайды, нарық үлесі бағаға әсер етпейді, сатып алушылар мен сатушылар толық немесе "жетілген" ақпаратқа ие, ресурстар толығымен мобильді және фирмалар нарыққа шығынсыз кіре алады немесе шыға алады. Идеалды толық бәсекелестік жағдайында нарықта көптеген сатып алушылар мен сатушылар болады, ал бағалар жалпы сұраныс пен ұсынысты көрсетеді. Толық бәсекелестік нарықтың тағы бір маңызды ерекшелігі – фирмалар сататын өнімдердің әртүрлілігі. Толық бәсекелестік нарығындағы фирмалар кішкентай болады, нарық үлесінің маңызды бөлігін бақылайтын ірі фирмалар жоқ. Бұл нарық түрінде сатып алушылар пайдалылықты максималдауға тырысады, яғни олар өздерінің жеке талғамдары арқылы өлшенетін өздерінің жеке пайдалылықтарын максималдайтын өнімді сатып алады. Фирма, керісінше, толық бәсекелестік критерийлеріне сүйене отырып, пайданы максималдауға ұмтылады. Толық бәсекелестік нарығындағы фирма екі экономикалық кезеңде жұмыс істейді: қысқа мерзім және ұзақ мерзім. Қысқа мерзімде фирма бағалар мен шығындарға сәйкес өндірілетін тауар мөлшерін реттейді. Ал ұзақ мерзімде фирма өндіріс әдістерін шекті шығын шекті кіріске тең болатын деңгейде өндірісті қамтамасыз ету үшін реттейді. Толық бәсекелестіктен маңызды айырмашылық – бәсекелестік жетілмеген нарықтарда жеке сатып алушылар мен сатушылар бағалар мен өндіріске әсер ете алады. Осы жағдайларда нарықтар толық бәсекелестік нарығының теориясынан алшақтайды, себебі нақты нарықтар көбінесе теорияның болжамдарын қанағаттандырмайды, бұл сөзсіз, фирмалар ұзақ мерзімде экономикалық пайда таппайтын толық бәсекелестік ортасынан өзгеше, қосымша пайда табуға мүмкіндік береді. Монополиялар бір немесе бірнеше критерийлер орындалмаған жағдайда пайда болады және жаңа фирмалардың нарыққа минималды шығынмен кіруін қиындатады. Монополиялық компаниялар нарыққа басқа фирмалардың кіруін болдырмау және оларды тоқтату үшін жоғары кіру кедергілерін пайдаланады, осылайша олар нарықтағы жалғыз жеткізуші болып қалуын қамтамасыз етеді. Табиғи монополия – бұл белгілі бір саланың ішінде бизнес жүргізудің жоғары бастапқы шығындары немесе үлкен масштабтағы экономикасы болғандықтан туындайтын монополия түрі. Монополияның осы түрі жұмыс істеу үшін бірегей шикізат, технология немесе ұқсас факторларды қажет ететін салаларда пайда болады.

Neoclassical economic theory places importance in a theoretical market state, in which the firms and market are considered to be in perfect competition. Perfect competition is said to exist when all criteria are met, which is rarely (if ever) observed in the real world. These criteria include; all firms contribute insignificantly to the market, all firms sell an identical product, all firms are price takers, market share has no influence on price, both buyers and sellers have complete or "perfect" information, resources are perfectly mobile and firms can enter or exit the market without cost. Under idealized perfect competition, there are many buyers and sellers within the market and prices reflect the overall supply and demand. Another key feature of a perfectly competitive market is the variation in products being sold by firms. The firms within a perfectly competitive market are small, with no larger firms controlling a significant proportion of market share. In this type of market, buyers are utility maximizers, in which they are purchasing a product that maximizes their own individual utility that they measure through their preferences. The firm, on the other hand, is aiming to maximize profits acting under the assumption of the criteria for perfect competition. The firm in a perfectly competitive market will operate in two economic time horizons; the short run and long run. In the short run the firm adjusts its quantity produced according to prices and costs. While in the long run the firm is adjusting its methods of production to ensure they produce at a level where marginal cost equals marginal revenue. An important differentiation from perfect competition is, in markets with imperfect competition, individual buyers and sellers have the ability to influence prices and production. Under these circumstances, markets move away from the theory of a perfectly competitive market, as real market often do not meet the assumptions of the theory and this inevitably leads to opportunities to generate more profit, unlike in a perfect competition environment, where firms earn zero economic profit in the long run. Monopolies exist where one of more of the criteria fail and make it difficult for new firms to enter the market with minimal costs. Monopoly companies use high barriers to entry to prevent and discourage other firms from entering the market to ensure they continue to be the single supplier within the market. A natural monopoly is a type of monopoly that exists due to the high start up costs or powerful economies of scale of conducting a business in a specific industry. These types of monopolies arise in industries that require unique raw materials, technology, or similar factors to operate.

Олигополия

Олигополия – бұл толық емес бәсекелестік нарықтық құрылымдарының тағы бір түрі. Олигополия дегеніміз – шағын саныдағы фирмалардың ашық немесе жасырын түрде келісіп, өндірісті шектеу және/немесе бағаларды бекіту арқылы қалыпты нарықтан жоғары табысқа қол жеткізуі. Олигополия екі немесе одан көп фирмадан тұруы мүмкін. Олигополия – өте шоғырланған нарық құрылымы. Курно моделі бәсекелестікті анықтауда маңызды рөл атқарады, себебі нарықта шексіз көп фирма болған жағдайда, бағаның маргиналды шығыннан артық бөлігі нөлге жақындайды. Монополиялардың пайда болуына ықпал ететін факторлар олигополиялардың қалыптасуына да септігін тигізеді. Оларға: кіруге жоғары тосқауылдар, заңдық жеңілдіктер, мемлекеттік инфрақұрылымды (мысалы, теміржолдарды) салу үшін бірнеше компанияға мемлекеттік тапсырыс беру және, ең алдымен, елдің ішіндегі табиғи ресурстарға қол жеткізу кіреді. Олигополиядағы компаниялар бағаны белгілеу арқылы пайда көреді, яғни бағаны бірлесіп немесе топтағы бір фирманың басшылығымен белгілейді, еркін нарық күштеріне сүйенудің орнына.

Монополиялық бәсекелестік

Монополиялық бәсекелестік – көптеген фирмалар ұқсас, бірақ толыққанды алмастырылмайтын өнімдер мен қызметтер ұсынатын сала. Монополиялық бәсекелестік индустриясына кіру мен шығуға кедергілер төмен, және кез келген фирманың шешімдері оның бәсекелестеріне тікелей әсер етпейді. Монополиялық бәсекелестік монополия мен таза бәсекелестік арасында орналасады, себебі ол екі нарық құрылымының элементтерін біріктіреді. Монополиялық бәсекелестік нарық құрылымдарындағы барлық фирмалар бірдей, салыстырмалы түрде төмен деңгейдегі нарықтық билікке ие; олардың барлығы бағаны қалыптастырушылар, бағаны қабылдаушылар емес. Ұзақ мерзімде сұраныс жоғары серпімді болады, яғни баға өзгерістеріне сезімтал. Бағаларын көтеру үшін фирмалар өнімдерін бәсекелестерінен сапа жағынан, нақты немесе қабылданатын айырмашылықтар арқылы ерекшелендіруі керек. Қысқа мерзімде экономикалық пайда оң болады, бірақ ұзақ мерзімде ол нөлге жақындайды. Монополиялық бәсекелестікке қатысушы фирмалар ауқымды жарнама жасауға бейім, себебі әртүрлі фирмалар ұқсас өнімдерді басқалардан ажырату қажеттігіне тап болады.

Нақты бәсекелестік

Тиімді бәсекелестік төрт компанияның нарықтық үлесі 40%-дан төмен болғанда және баға белгілеу икемді болғанда туындайды. Кіруге төмен кедергілер, азаматтық келісімдердің жоқтығы және төмен пайда деңгейі осыған қатысты.

Бәсекелестік тепе-теңдік

Бәсекелестік тепе-теңдік – бұл бәсекелестік нарықтарда еркін қалыптасқан бағалармен, пайданы барынша арттыруға ұмтылған өндірушілер мен пайдалылықты барынша арттыруға ұмтылған тұтынушылардың тепе-теңдік бағасына жетуіне байланысты түсінік. Осы тепе-теңдік бағада ұсынылған саны сұранылған санымен теңеседі. Бұл жеткізуші мен сатып алушы арасында әділ келісімге қол жеткізілгенін білдіреді, онда барлық жеткізушілер өздері сатқысы келетін нақты көлемді сатып алуға дайын сатып алушымен табысқан, демек, нарық тепе-теңдікте. Бәсекелестік тепе-теңдік нарықтың белгілі бір саласында баға мен жалпы сапаны болжау үшін көптеген мүмкіндіктер береді. Оны сондай-ақ әрбір жеке тұлғадан тұтынылатын көлемді және нарықтағы әрбір компанияның жалпы өнімділігін бағалау үшін де пайдалануға болады. Бәсекелестік тепе-теңдік тұжырымы арқылы нақты үкіметтік саясаттың немесе оқиғалардың нарықты бәсекелестік тепе-теңдігіне жақындата ма әлде алыстата ма, соны бағалауға және шешім қабылдауға болады. Нарықтық экономикадағы бәсекелестік процесі ресурстарды ең қажетті жерге және экономиканың жалпы тиімділігі үшін ең тиімді пайдалануға бағытталған қысымды күшейтеді. Алайда, бәсекелестік процесінің тиімді жұмыс істеуі үшін «бағалар шығындар мен пайданы дәл көрсетуі қажет». Сыртқы факторлардың болуы, монополиялық немесе олигополиялық жағдайлардың сақталуы, сондай-ақ қоғамдық игіліктер сияқты белгілі бір тауарларды ұсыну бәсекелестік процесінің қысымын азайтады. Кез келген нарықта билік құрылымы сатушылардың немесе сатып алушылардың пайдасына болады. Алғашқы жағдай сатушылар нарығы деп аталады, екіншісі – сатып алушылар нарығы немесе тұтынушылардың үстемдігі. Кез келген жағдайда, кемсітілген топ баға қабылдаушылар деп, ал артықшылықты топ баға белгілеушілер деп аталады. Баға қабылдаушылар қолданыстағы бағаны қабылдауға және өз тауарларын нарықтық бағамен сатуға мәжбүр, ал баға белгілеушілер нарықтық бағаға әсер ете алады және баға белгілеу билігіне ие. Бәсекелестік ұлттық мемлекеттерде өнімділіктің өсуінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Бәсекелестік өнімді дифференциациялауға көмектеседі, өйткені компаниялар инновациялар жасауға және тұтынушыларды қызықтыруға, нарықтағы үлесін арттыруға және пайданы ұлғайтуға тырысады. Бұл компаниялардың шектеулі ресурстармен бәсекелестерінен жақсы нәтижелер көрсетуге ұмтылуы арқасында процестерді және өнімділікті жақсартуға да көмектеседі. Австралия экономикасы бәсекелестікке негізделген, себебі ол бағаларды бақылауда ұстайды.

Competitive equilibrium is a concept in which profit maximizing producers and utility maximizing consumers in competitive markets with freely determined prices arrive at an equilibrium price. At this equilibrium price, the quantity supplied is equal to the quantity demanded. This implies that a fair deal has been reached between supplier and buyer, in which all suppliers have been matched with a buyer that is willing to purchase the exact quantity the supplier is looking to sell and therefore, the market is in equilibrium. The competitive equilibrium has many applications for predicting both the price and total quality in a particular market. It can also be used to estimate the quantity consumed from each individual and the total output of each firm within a market. Furthermore, through the idea of a competitive equilibrium, particular government policies or events can be evaluated and decide whether they move the market towards or away from the competitive equilibrium. The competitive process in a market economy exerts a sort of pressure that tends to move resources to where they are most needed, and to where they can be used most efficiently for the economy as a whole. For the competitive process to work however, it is "important that prices accurately signal costs and benefits." Where externalities occur, or monopolistic or oligopolistic conditions persist, or for the provision of certain goods such as public goods, the pressure of the competitive process is reduced. In any given market, the power structure will either be in favor of sellers or in favor of buyers. The former case is known as a seller's market; the latter is known as a buyer's market or consumer sovereignty. In either case, the disadvantaged group is known as price takers and the advantaged group known as price setters. Price takers must accept the prevailing price and sell their goods at the market price whereas price setters are able to influence market price and enjoy pricing power. Competition has been shown to be a significant predictor of productivity growth within nation states. Competition bolsters product differentiation as businesses try to innovate and entice consumers to gain a higher market share and increase profit. It helps in improving the processes and productivity as businesses strive to perform better than competitors with limited resources. The Australian economy thrives on competition as it keeps the prices in check.

Тарихи көзқарастар

Адам Смит өзінің 1776 жылғы "Халықтардың байлығы" атты еңбегінде оны өнімді ресурстарды ең жоғары бағаланатын қолданысқа бөлу және тиімділікті арттыру ретінде сипаттады, бұл түсіндірме сол кездегі басым экономикалық философия – меркантилизмнің монополистік тәжірибесіне қарсы шыққан либералды экономистердің арасында жылдам қолдау тапты. Смит және Курнодан бұрынғы басқа классикалық экономистер сатып алушылардың ұсыныстары арқылы тауарларын ең қолайлы шарттарда сату үшін өндірушілер арасындағы бағалық және бағалық емес бәсекелестік туралы айтты, бұл міндетті түрде көптеген сатушыларды немесе соңғы тепе-теңдіктегі нарықты қамтымайды. Кейінгі микроэкономикалық теория кемел бәсекелестік пен кемелсіз бәсекелестік арасындағы айырмашылықты анықтады, кемел бәсекелестік Парето тиімділігін қамтамасыз етеді, ал кемелсіз бәсекелестік – қамтамасыз етпейді деген қорытындыға келді. Керісінше, Эджворттың шекті теоремасы бойынша, кемелсіз нарыққа қосымша фирмалардың енгізілуі нарықты Парето тиімділігіне жақындатуы мүмкін. Парето тиімділігі – итальяндық экономист және саясаттанушы Вильфредо Паретоның (1848-1923) есімімен аталады, бұл экономикалық жағдай, онда ресурстарды кем дегенде бір адамның жағдайын нашарлатпай, екінші адамның жағдайын жақсарту мүмкін емес. Бұл ресурстардың экономикалық тұрғыдан тиімді бөлінуін білдіреді, бірақ теңдік пен әділдікке қатысты емес.

Нақты нарықтардағы пайда болуы

Нағыз нарықтар ешқашан толыққанды болмайды. Толық бәсекелестік нақты нарықтарға пайдалы жуықтама деп санайтын экономистер нарықтарды толыққандыға жақыннан өте толыққанды емес дейін жіктейді. Толыққандылыққа жақын нарықтардың мысалдары ретінде әдетте акциялар және валюта нарықтары келтіріледі, ал жылжымайтын мүлік нарығы көбінесе өте толыққанды емес нарықтың мысалы болып табылады. Мұндай нарықтарда екінші жақсы теория, егер экономикалық модельдегі бір оптималдық шарт орындалмаса, басқа айнымалыларды әдеттегідей оптималдық мәндерден өзгерту арқылы ең жақсы келесі шешімге қол жеткізуге болатынын көрсетеді.

Уақыт ауытқуы

Бәсекелестік нарықтарда нарықтар көбінесе олардың кіші секторлары бойынша анықталады, мысалы "қысқа мерзімді" / "ұзақ мерзімді", "маусымдық" / "жазғы" немесе "жалпы" / "қалдық" нарық. Мысалы, бәсекелестік нарықтық экономикаларда коммерциялық сауда-саттықтың көп бөлігі ұзақ мерзімді шарттармен және осыған сәйкес ұзақ мерзімді клирингтік бағалармен анықталуы мүмкін. Мұндай жағдайда "қалдық нарық" дегеніміз – бағалар ұзақ мерзімді мәмілелер арқылы сатылмаған тауарлардың қолжетімділігімен айналысатын нарықтың шағын бөлігімен анықталатын нарық. Мысалы, қант өнеркәсібінде нарықтық клирингтік бағаның шамамен 94-95%-ы ұзақ мерзімді жеткізу және сатып алу шарттарымен анықталады. Нарықтың қалғаны (және әлемдік қант бағасы) қалдыққа деген кездейсоқ сұраныспен анықталады; "қалдық нарығындағы" бағалар ұзақ мерзімді клирингтік бағадан айтарлықтай жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Сол сияқты, АҚШ-тың жылжымайтын мүлік нарығында бағалау бағасы қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді сипаттамаларға байланысты анықталуы мүмкін, бұл қысқа мерзімді сұраныс пен ұсыныс факторларына байланысты. Бұл бір жағдайдағы жылжымайтын мүліктің бағасында үлкен айырмашылықтарға әкелуі мүмкін.

Бәсекеге қарсы қысымдар мен іс-әрекеттер

Бәсекелестік нарықта бірнеше фирманың болуын қажет етеді, соның салдарынан тұрақты шығындар қайталанады. Тауарлар мен қызметтердің шектеулі санында, мұндай шығындар құрылымы бәсекелестікті күшейту үшін жеткілікті фирмаларды құрудың өзі тиімсіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайлар табиғи монополиялар деп аталады және көбінесе мемлекет тарапынан қамтамасыз етіледі немесе қатаң реттеледі. Халықаралық бәсекелестік елдің экономикалық секторларына әртүрлі әсер етеді. Үкіметтер саяси қолдаушыларын қорғау мақсатымен бәсекелестікті төмендету үшін тарифтер сияқты протекционистік шараларды қолдануы мүмкін.

Бәсекеге қарсы іс-әрекеттер

Нарықтағы еркін және тиімді бәсекелестікті теріс әсер ететіндей бұрмалаған практика бәсекелестікке қарсы болып саналады. Мысалдарға картельдік келісімдер мен мәңгі жасылдандыру жатады.

Ұлттық бәсекелестік

Елдер арасындағы экономикалық бәсекелестік (ұлттар, мемлекеттер) саяси-экономикалық тұжырым ретінде 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында сауда және саясат талқылауларында қалыптасты. Бәсекелестік теориясы бойынша, протекционистік шаралар импорттан туындаған экономикалық мәселелерді қысқа мерзімді шешуге мүмкіндік бергенімен, ұзақ мерзімді перспективада фирмалар мен елдер ең жақсы өнімді ең төмен бағамен өндіру үшін өндіріс процестерін жаңартуы керек. Осылайша, протекционизм болмаса да, олардың өндірілген тауарлары отандық және шетелдік нарықтарда шетелдік өнімдермен сәтті бәсекелесе алады. Бәсекелестік, ерекше артықшылықты пайдаланып, белгілі бір елдің өндірісінде жақсырақ саналатын тауарларды көп көлемде экспорттап, сауда тапшылығын азайтуға, сонымен бірге өндіруі қиын немесе қымбат тауарларды минималды деңгейде импорттауға баса мән береді. Сауда саясаты әділ және ашық жаһандық нарықтарды қорғайтын, бір жақты және көп жақты келісімдер арқылы құрылған құқықтық келісімдерді орнату үшін қолданылуы мүмкін. Сауда саясаты елдердің экономикалық жетістігі үшін маңызды болғанымен, бәсекеге қабілеттілік – жаһандық нарықта сәтті болатын тауарлар өндірісіне әсер ететін барлық факторларды қамтиды, оның ішінде басқарушылық шешімдер, еңбек, капитал, көлік шығындары, қайта инвестициялау, адам капиталын тарту және қолжетімділік, экспортты ілгерілету және қаржыландыру, еңбек өнімділігін арттыру сияқтылар. Бәсекелестік – өндірушілер үшін жағдай жасаушы жаһандық сауда ортасын сақтап қана қоймай, отандық фирмаларды өндіріс шығындарын төмендетуге және өнім сапасын арттыруға ынталандыратын кешенді саясаттың нәтижесі болып табылады. Бұл ынталандырулар экспортты ілгерілету және экспортты қаржыландыруды, соның ішінде шағын және орта бизнеске экспорттық тауарлардың капиталына қатысты шығындарды қаржыландыруға мүмкіндік беретін бағдарламаларды қамтиды. Сонымен қатар, жаһандық масштабта сауда жасау американдық өнеркәсібінің тұрақтылығын арттырады, фирмаларды отандық және жаһандық экономикалық ортадағы күтпеген өзгерістерге, сондай-ақ үдеген технологиялық прогрестен туындаған өнеркәсіптегі өзгерістерге дайындауға көмектеседі. Экономист Майкл Портердің айтуынша, "Мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі оның өнеркәсібінің инновациялық және жаңарту қабілетіне байланысты".

Economic competition between countries (nations, states) as a political economic concept emerged in trade and policy discussions in the last decades of the 20th century. Competition theory posits that while protectionist measures may provide short term remedies to economic problems caused by imports, firms and nations must adapt their production processes in the long term to produce the best products at the lowest price. In this way, even without protectionism, their manufactured goods are able to compete successfully against foreign products both in domestic markets and in foreign markets. Competition emphasizes the use of comparative advantage to decrease trade deficits by exporting larger quantities of goods that a particular nation excels at producing, while simultaneously importing minimal amounts of goods that are relatively difficult or expensive to manufacture. Commercial policy can be used to establish unilaterally and multilaterally negotiated rule of law agreements protecting fair and open global markets. While commercial policy is important to the economic success of nations, competitiveness embodies the need to address all aspects affecting the production of goods that will be successful in the global market, including but not limited to managerial decision making, labor, capital, and transportation costs, reinvestment decisions, the acquisition and availability of human capital, export promotion and financing, and increasing labor productivity. Competition results from a comprehensive policy that both maintains a favorable global trading environment for producers and domestically encourages firms to work for lower production costs while increasing the quality of output so that they are able to capitalize on favorable trading environments. These incentives include export promotion efforts and export financing—including financing programs that allow small and medium sized companies to finance the capital costs of exporting goods. In addition, trading on the global scale increases the robustness of American industry by preparing firms to deal with unexpected changes in the domestic and global economic environments, as well as changes within the industry caused by accelerated technological advancements According to economist Michael Porter, "A nation's competitiveness depends on the capacity of its industry to innovate and upgrade."

Сайыс тарихы

Бәсекелестікті арттыруға бағытталған саясатты қолдаушылар, тек протекционистік шараларды қабылдау отандық өнеркәсіпті жаһандық күштерден оқшаулап, оның құлдырауына әкелуі мүмкін деп санайды. Олардың пікірінше, протекционизм көбінесе отандық өндірістің тиімділігі мен сапасының төмендеуі сияқты, іргелі проблемаларға уақытша шешім ғана. Америкада бәсекелестікті қолдау саясаты 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында Вашингтондағы саяси пікірсайыстарда маңызды күш алды. Бұл, бірнеше маңызды импортқа сезімтал салаларда тарифтер мен квоталарды арттыру туралы заң қабылдау үшін АҚШ Конгресіне күшті қысым көрсеткенінің нәтижесі болды. Жоғары деңгейдегі сауда шенеуніктері, АҚШ Халықаралық сауда комиссиясының комиссарлары да, импорттық бәсекелестік және одан құтылу мәселелерін шешудегі заңнамалық және құқықтық механизмдердің жетіспеушіліктерін көрсетті. Олар американдық өнеркәсіп пен жұмысшыларды жаһанданудың салдарына бейімдеу саясатын ұсынды, жай ғана қорғауға сенудің орнына.

1980 жылдар

Әлемдік сауда 1980-жылдардың басындағы рецессиядан кейін кеңейген сайын, үлкен ішкі нарықта ұзақ уақыт бойы дамыған болат және автомобиль секторы сияқты кейбір американдық салалар шетелдік бәсекеге барған сайын көбірек ұшырай бастады. Мамандану, төмен жалақы және энергияның төмен құны дамушы елдерге әлемдік нарыққа кіруге мүмкіндік берді, олар АҚШ-қа көп мөлшерде арзан тауарлар экспорттады. Сонымен қатар, инфляцияға қарсы ішкі шаралар (мысалы, Федералды резервтік жүйенің жоғары пайыздық мөлшерлемелері) 1980-жылдардың басында АҚШ долларының айырбас бағамының 65%-ға өсуіне әкелді. Күшті доллар американдық экспортқа тең пайыздық салық және шетелдік импортқа тең пайыздық субсидия ретінде әрекет етті. Америкалық өндірушілер, әсіресе өндірушілер, шетелде де, АҚШ нарығында да бәсекелесу үшін күресті, бұл отандық өнеркәсіпті қорғау үшін жаңа заңнаманы талап етуге себеп болды. Сонымен қатар, 1979-1982 жылдардағы рецессия импорттың әдеттегі төмендеу циклын көрсетпеді, онда импорт төмендеу кезінде уақытша төмендеп, жаңару кезінде қалыпқа келеді. Доллардың жоғары бағамы салдарынан, рецессияға қарамастан, импорттаушылар АҚШ-та қолайлы нарықты тапты. Нәтижесінде, рецессия кезінде импорттың өсуі жалғасты, ал жаңару кезеңінде одан әрі өсті, бұл бұрын-соңды болмаған сауда тапшылығы мен импорттың үлесіне әкелді. Доллардың жоғары бағамы жоғары пайыздық мөлшерлемелермен бірге АҚШ-қа шетелдік капитал ағынын арттырып, американдық бизнес пен жеке тұлғалардың инвестициялық мүмкіндіктерін азайтты. «Супер доллар» өндірілген тауарлардың бағасын төмендету арқылы ерекше жоғары импортқа әкелді. АҚШ-тың болат өнеркәсібі технологияның артуынан, жоғары пайыздық мөлшерлемелерге байланысты нарықтың кенеттен құлдырауынан, ірі интеграцияланған өндірушілердің орын ауыстыруынан, жалақының өсуінен және қымбат шикізаттарға тәуелділіктен туындаған бәсекеге қабілетсіз шығындар құрылымынан және экологиялық шығындар мен салықтар бойынша мемлекеттік ережелердің артуынан туындаған қиындықтар жиынтығына тап болды. Бұл қысымдарға төмен бағамен, кейде тиімді шетелдік өндірушілер келтірген импорттық зиян қосылды, олардың бағалары АҚШ нарығында жоғары доллармен одан әрі басылды. 1984 жылғы Сауда және тарифтік заң түзету көмегі немесе импорт пен өнеркәсіптің өзгеруінен зардап шеккен салаларға көмек көрсету үшін жаңа ережелер жасады. Ол жеңілдік алу үшін болат өнеркәсібі басқа факторларды жеңіп, өзгеріп жатқан нарыққа бейімделу үшін шараларды қолдануы керек деп мәлімдеді. Бұл акт 1974 жылғы Сауда туралы заңның ережелеріне негізделіп, Америка экономикасын жақсарту құралы ретінде әлемдік сауданы шектеудің орнына кеңейтуге тырысты. Бұл акт президентке болат өнеркәсібін қорғау үшін үлкен билік бергенімен қатар, президентке еркін сауда келісімдері (СТК) арқылы дамушы экономикалармен сауданы либерализациялау өкілеттігін берді, сонымен қатар жалпыға бірдей преференциялар жүйесін кеңейтті. Заң сонымен қатар ішкі сауда дауларын шешудің әдістері мен процестеріне елеулі өзгерістер енгізді. Доллардың қымбаттауымен күшейтілген импорттан болған зиян өндіріс секторындағы жұмыс орындарының жоғалуына, өмір сүру деңгейінің төмендеуіне әкелді, бұл Конгресс пен Рейган әкімшілігін протекционистік шараларды жүзеге асыруға қысым жасады. Сонымен қатар, бұл жағдайлар ішкі ресурстарды дамыту және АҚШ-тың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін қажетті шаралар туралы кең ауқымды пікірталас бастады. Бұл шаралар инновациялық технологияларға инвестицияларды арттыруды, жұмысшылардың білім алуы мен біліктілігін арттыру арқылы адами капиталды дамытуды, энергия мен басқа да өндірістік шығындарды төмендетуді қамтиды. Бәсекеге қабілеттілік – бұл импортпен бәсекелесу үшін ұлттық өнеркәсіптің күшін арттыру үшін қажетті барлық күштерді зерттеу. 1988 жылы «Шетелдік сауда және бәсекеге қабілеттілік туралы» заң қабылданды. Заңның негізгі мақсаты – Американың әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттілігін күшейту еді. Ол американдық бәсекелестіктің көздерін жою қажеттігі туралы және импортты қорғауды енгізу үшін жаңа ережелерді қосу қажеттігі туралы сөздерді енгізді. Заң АҚШ-тың импорт және экспорт саясатын ескере отырып, өнеркәсіпке импортты тиімді жеңілдетуді және американдық бизнес үшін шетелдік нарықтарды ашудың жаңа құралдарын ұсынуды ұсынды. 1974 жылғы Сауда туралы заңның 201-бабы импорттан салған зиянды анықтау үшін салаларға қатысты тергеулер жүргізуді қарастырды. АҚШ Халықаралық сауда комиссиясы (USITC) жүргізген бұл тергеулердің нәтижесінде әрбір сала үшін қорғау шараларын енгізу туралы президентке бірқатар ұсыныстар жасалды. Импорт зиянның ең маңызды себебі деп табылған жағдайларда ғана қорғау шаралары ұсынылды. 1988 жылғы «Шетелдік сауда және бәсекеге қабілеттілік туралы» заңның 301-бабында АҚШ-тың сауда келісімдерін бұзушылықтарға және шетелдік үкіметтердің сауданы қиындататын негізсіз немесе дұрыс емес әрекеттеріне жауап беру арқылы әділ сауданы қамтамасыз ету ережелері қамтылған. 301-бабының тармағы осы құқықтарды қорғау және күшіне енгізуді қамтамасыз етуге бағытталған, олардың қорғалуын қамтамасыз етпейтін елдерді анықтау және оларды 301-бабының жалпы ережелері бойынша тергеуге салу. АҚШ-тың шетелдік нарықтарға қол жеткізуін кеңейту және ішкі нарықтарды қорғау американдық өндірушілер үшін бәсекеге қабілеттіліктің кең ұғымына қызығушылықтың артуын көрсетті. Бастапқыда Репрезентанттар палатасының депутаты Дик Гефардт ұсынған түзетулер 1988 жылы президент Рейган қол қойып, 1994 және 1999 жылдары президент Билл Клинтон жаңартты.

As global trade expanded after the early 1980s recession, some American industries, such as the steel and automobile sectors, which had long thrived in a large domestic market, were increasingly exposed to foreign competition. Specialization, lower wages, and lower energy costs allowed developing nations entering the global market to export high quantities of low cost goods to the United States. Simultaneously, domestic anti inflationary measures (e. g. higher interest rates set by the Federal Reserve) led to a 65% increase in the exchange value of the US dollar in the early 1980s. The stronger dollar acted in effect as an equal percent tax on American exports and equal percent subsidy on foreign imports. American producers, particularly manufacturers, struggled to compete both overseas and in the US marketplace, prompting calls for new legislation to protect domestic industries. In addition, the recession of 1979 82 did not exhibit the traits of a typical recessionary cycle of imports, where imports temporarily decline during a downturn and return to normal during recovery. Due to the high dollar exchange rate, importers still found a favorable market in the United States despite the recession. As a result, imports continued to increase in the recessionary period and further increased in the recovery period, leading to an all time high trade deficit and import penetration rate. The high dollar exchange rate in combination with high interest rates also created an influx of foreign capital flows to the United States and decreased investment opportunities for American businesses and individuals. The "super dollar" resulted in unusually high imports of manufactured goods at suppressed prices. The U. S. steel industry faced a combination of challenges from increasing technology, a sudden collapse of markets due to high interest rates, the displacement of large integrated producers, increasingly uncompetitive cost structure due to increasing wages and reliance on expensive raw materials, and increasing government regulations around environmental costs and taxes. Added to these pressures was the import injury inflicted by low cost, sometimes more efficient foreign producers, whose prices were further suppressed in the American market by the high dollar. The Trade and Tariff Act of 1984 developed new provisions for adjustment assistance, or assistance for industries that are damaged by a combination of imports and a changing industry environment. It maintained that as a requirement for receiving relief, the steel industry would be required to implement measures to overcome other factors and adjust to a changing market. The act built on the provisions of the Trade Act of 1974 and worked to expand, rather than limit, world trade as a means to improve the American economy. Not only did this act give the President greater authority in giving protections to the steel industry, it also granted the President the authority to liberalize trade with developing economies through Free Trade Agreements (FTAs) while extending the Generalized System of Preferences. The Act also made significant updates to the remedies and processes for settling domestic trade disputes. The injury caused by imports strengthened by the high dollar value resulted in job loss in the manufacturing sector, lower living standards, which put pressure on Congress and the Reagan Administration to implement protectionist measures. At the same time, these conditions catalyzed a broader debate around the measures necessary to develop domestic resources and to advance US competition. These measures include increasing investment in innovative technology, development of human capital through worker education and training, and reducing costs of energy and other production inputs. Competitiveness is an effort to examine all the forces needed to build up the strength of a nation's industries to compete with imports. In 1988, the Omnibus Foreign Trade and Competitiveness Act was passed. The Act's underlying goal was to bolster America's ability to compete in the world marketplace. It incorporated language on the need to address sources of American competition and to add new provisions for imposing import protection. The Act took into account U. S. import and export policy and proposed to provide industries more effective import relief and new tools to pry open foreign markets for American business. Section 201 of the Trade Act of 1974 had provided for investigations into industries that had been substantially damaged by imports. These investigations, conducted by the USITC, resulted in a series of recommendations to the President to implement protection for each industry. Protection was only offered to industries where it was found that imports were the most important cause of injury over other sources of injury. Section 301 of the Omnibus Foreign Trade and Competitiveness Act of 1988 contained provisions for the United States to ensure fair trade by responding to violations of trade agreements and unreasonable or unjustifiable trade hindering activities by foreign governments. A sub provision of Section 301 focused on ensuring intellectual property rights by identifying countries that deny protection and enforcement of these rights, and subjecting them to investigations under the broader Section 301 provisions. Expanding U. S. access to foreign markets and shielding domestic markets reflected an increased interest in the broader concept of competition for American producers. The Omnibus amendment, originally introduced by Rep. Dick Gephardt, was signed into effect by President Reagan in 1988 and renewed by President Bill Clinton in 1994 and 1999.

1990 жылдар

1980 жылдары бәсекелестік саясаты кеңінен таныла бастағанмен, 1990 жылдары ол саясатты қалыптастыруда нақты қарастырылатын мәселеге айналды, нәтижесінде президент Клинтонның экономикалық және саудалық бағдарламалары қалыптасты. 1991 жылы «Омнибус» сыртқы сауда және бәсекеге қабілеттілік саясатының мерзімі аяқталды; Клинтон оны 1994 жылы жаңартты, бұл бәсекеге қабілеттілікке негізделген сауда саясатына қайтадан назар аударуды білдірді. 1993 жылы жарық көрген Бәсекелестік саясаты жөніндегі кеңестің Сауда саясаты жөніндегі кіші кеңесіне сәйкес, жаңа Клинтон әкімшілігіне бағытталған негізгі ұсыныс – бәсекелестіктің барлық аспектілерін ұлттық басымдыққа айналдыру болды. Бұл ұсыным көптеген мақсаттарды қамтыды, соның ішінде сауда саясатын еркін сауда келісімдері мен макроэкономикалық саясатты үйлестіру арқылы АҚШ экспорттаушылары үшін ашық және әділ жаһандық нарықтар құруға, мемлекеттік органдар арасында кешенді ішкі өсу стратегиясын құруға және іске асыруға, «экспорттық ойлауды» дамытуға, экспортты шектеуші факторларды жоюға және экспортты қаржыландыру мен насихаттау шараларын жүзеге асыруға бағытталған іс-шараларды жүзеге асыруға. Сауда жөніндегі кіші кеңес бәсекелестік саясатын сауда саясатына енгізу туралы ұсынымдар жасады, олар тиімді болуы үшін «сауда саясаты ғана АҚШ-тың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ете алмайды» деп мәлімдеді. Керісінше, кіші кеңес сауда саясаты біздің болашақ экономикалық өркендеуімізді қамтамасыз ету үшін барлық деңгейдегі міндеттемелерді көрсететін жалпы стратегияның бөлігі болуы керек деп мәлімдеді. Соңғы жылдары бәсекелестік түсінігі экономикалық дамудың жаңа парадигмасы ретінде пайда болды. Бәсекелестік жаһандық бәсекелестікке байланысты шектеулер мен қиындықтар туралы хабардар болуды қамтиды, осы орайда тиімді мемлекеттік шаралар бюджеттік шектеулермен шектеледі және жеке сектор ішкі және халықаралық нарықтарда бәсекелесуге елеулі кедергілерге тап болады. Дүниежүзілік экономикалық форумының жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы баяндамасында бәсекеге қабілеттілік «елдің өнімділік деңгейін анықтайтын институттар, саясат және факторлар жиынтығы» деп анықталады. Бұл термин елдердің, өңірлердің немесе қалалардың экономикалық бәсекелестігіне қатысты кең мағынада да қолданылады. Соңғы уақытта елдер жаһандық нарықтағы бәсекелестікке көбірек назар аударуда. Ирландия (1997), Сауд Арабиясы (2000), Грекия (2003), Хорватия (2004), Бахрейн (2005), Филиппин (2006), Гайана, Доминикан Республикасы және Испания (2011) – бәсекелестік мәселелерін қарастыратын консультативтік органдар немесе арнайы мемлекеттік агенттіктері бар елдердің мысалдары. Тіпті Дубай немесе Баск елі (Испания) сияқты өңірлер мен қалалар да осындай орган құруды қарастыруда. Ұлттық бәсекеге қабілеттілік бағдарламалары (ҰБҚ) кезінде қолданылатын институционалдық модель әр елде әр түрлі, бірақ кейбір ортақ белгілері бар. ҰБҚ басшылығы саяси биліктің жоғары деңгейінен берік қолдау табады. Жоғары деңгейдегі қолдау жеке сектордың тиісті қатысушыларына сенімділік береді. Әдетте, кеңес немесе басқарушы орган мемлекеттік сектордың басшысымен (президент, вице-президент немесе министр) және жеке сектордан алынған президенттің серіктесі болады. Стратегияны әзірлеуде, қадағалауда және іске асыруда мемлекеттік сектордың рөліне қарамастан, ұлттық бәсекелестік бағдарламаларына барлық деңгейде – ұлттық, жергілікті және фирмалық деңгейде – жеке сектордың мықты, серпінді жетекшілігі болуы тиіс. Бағдарлама экономикаға қатысты проблемалар туралы нақты диагноз қоюы және өзгерістерге ұмтылып, сыртқы бағытты ұстану стратегиясын іске асыруға дайын әртүрлі қатысушыларға тартымды көзқарас көрсетуі тиіс. Соңында, бағдарламалардың көпшілігі фирмалар желілерінің немесе «кластерлердің» ұжымдық іс-қимылдың ұйымдастыру принципі ретінде маңыздылығы туралы ортақ пікірде. Төменнен жоғарыға қарай әдіске негізделген жеке бизнес басшылығы, азаматтық қоғам ұйымдары, мемлекеттік мекемелер мен саяси басшылардың бірлестігін қолдайтын бағдарламалар бәсекеге кедергілерді жақсырақ анықтауға, стратегиялық саясат пен инвестициялар туралы бірлескен шешімдер қабылдауға және іске асыруда жақсы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ұлттық бәсекелестік саудаға және әдетте тікелей шетелдік инвестицияларға сүйенетін шағын ашық экономикалар үшін өмір сүру деңгейін арттыру үшін өнімділікті арттыру үшін қажетті масштабты қамтамасыз ету үшін аса маңызды. Ирландияның Ұлттық бәсекеге қабілеттілік кеңесі ұлттық бәсекелестіктің факторларын анықтау үшін Бәсекеге қабілеттілік пирамидасы құрылымын қолданады. Ол әсіресе бизнес ортасымен, физикалық инфрақұрылыммен және білім инфрақұрылымымен байланысты саясаттық шаралар мен бәсекеге қабілеттіліктің қажетті жағдайларын, соның ішінде бизнес өнімділігінің көрсеткіштерін, өнімділікті, еңбек ресурстарын және бизнес үшін бағалар/құндылықтарды ерекшелейді. Бәсекелестік энергия және шикізат импортын теңгертуге тиіс кез келген экономика үшін маңызды. Еуропалық Одақ (ЕО) өзінің шартында өнеркәсіптік зерттеулер мен технологиялық дамытуды (ЗТД) енгізіп, бәсекеге қабілеттілігін арттыруды көздеді. 2009 жылы ЕО бюджетінің 12 миллиард евросы (жалпы сомасы 133,8 миллиард евро) Еуропаның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған жобаларға жұмсалды. ЕО бәсекелестікке қарсы тұру үшін білім беруге, зерттеулерге, инновацияларға және технологиялық инфрақұрылымға инвестиция салуы керек. Вашингтон, округ Колумбиядағы Халықаралық экономикалық даму кеңесі (ХЭДК) «Инновациялар күндері: Американдық бәсекеге қабілеттілік туралы саяси мәлімдеме» жариялады. Бұл құжат 2007 жылғы ХЭДК Федералдық форумында айтылған идеяларды қорытындылап, экономикалық дамытушылар мен федералды саясаткерлерге Американың қазіргі отандық және халықаралық қиындықтарға қарамастан жаһандық бәсекеге қабілеттілігін сақтап қалуын қамтамасыз етуге бағытталған саяси ұсынымдарды ұсынады. Ұлттық бәсекелестіктің халықаралық салыстыруларын Дүниежүзілік экономикалық форумы «Жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы баяндамасында» және Менеджментті дамыту институты «Жаһандық бәсекеге қабілеттілік жылнамасында» жүргізеді. Ұлттық бәсекелестіктің ғылыми талдаулары көбінесе сапалық сипаттамалы болып келеді. Академиктердің ұлттық бәсекеге қабілеттілікті мағыналы түрде анықтауға және сандық түрде талдауға жасаған жүйелі әрекеттері экономикалық модельдеу арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттіліктің факторларын анықтауға бағытталған. Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ үкіметі демалыспен ұйымдастырылған «Сократ» жобасы АҚШ бәсекелестігінің төмендеу себептерін анықтау және АҚШ бәсекелестігін қайта жаңарту үшін шешімдер жасау мақсатымен іске қосылды. Физик Майкл Секора басқарған «Сократ» тобы адамзаттың барлық бәсекелестігін тарихтың басынан зерттеу үшін барлық көздерден ақпарат жинау жүйесін құрды. Зерттеу нәтижесінде алынған он тұжырым «Сократ бәсекеге қабілеттілік стратегиялық жүйесінің» негізін құрады. Бәсекелестік туралы он тұжырымның бірі – «барлық бәсекелестік артықшылықтың көзі – ғылымды қолдану арқылы клиенттердің бірін немесе бірнеше қажеттіліктерін бәсекелестерден жақсырақ қанағаттандыру қабілеті, ғылым – функцияны орындау үшін қолданылатын кез келген ғылыми тәсіл ретінде қарастырылады».

While competition policy began to gain traction in the 1980s, in the 1990s it became a concrete consideration in policy making, culminating in President Clinton's economic and trade agendas. The Omnibus Foreign Trade and Competitiveness Policy expired in 1991; Clinton renewed it in 1994, representing a renewal of focus on a competitiveness based trade policy. According to the Competitiveness Policy Council Sub council on Trade Policy, published in 1993, the main recommendation for the incoming Clinton Administration was to make all aspects of competition a national priority. This recommendation involved many objectives, including using trade policy to create open and fair global markets for US exporters through free trade agreements and macroeconomic policy coordination, creating and executing a comprehensive domestic growth strategy between government agencies, promoting an "export mentality", removing export disincentives, and undertaking export financing and promotion efforts. The Trade Sub council also made recommendations to incorporate competition policy into trade policy for maximum effectiveness, stating "trade policy alone cannot ensure US competitiveness". Rather, the sub council asserted trade policy must be part of an overall strategy demonstrating a commitment at all policy levels to guarantee our future economic prosperity. In recent years, the concept of competition has emerged as a new paradigm in economic development. Competition captures the awareness of both the limitations and challenges posed by global competition, at a time when effective government action is constrained by budgetary constraints and the private sector faces significant barriers to competing in domestic and international markets. The Global Competitiveness Report of the World Economic Forum defines competitiveness as "the set of institutions, policies, and factors that determine the level of productivity of a country". The term is also used to refer in a broader sense to the economic competition of countries, regions or cities. Recently, countries are increasingly looking at their competition on global markets. Ireland (1997), Saudi Arabia (2000), Greece (2003), Croatia (2004), Bahrain (2005), the Philippines (2006), Guyana, the Dominican Republic and Spain (2011) are just some examples of countries that have advisory bodies or special government agencies that tackle competition issues. Even regions or cities, such as Dubai or the Basque Country(Spain), are considering the establishment of such a body. The institutional model applied in the case of National Competitiveness Programs (NCP) varies from country to country, however, there are some common features. The leadership structure of NCPs relies on strong support from the highest level of political authority. High level support provides credibility with the appropriate actors in the private sector. Usually, the council or governing body will have a designated public sector leader (president, vice president or minister) and a co president drawn from the private sector. Notwithstanding the public sector's role in strategy formulation, oversight, and implementation, national competition programs should have strong, dynamic leadership from the private sector at all levels – national, local and firm. From the outset, the program must provide a clear diagnostic of the problems facing the economy and a compelling vision that appeals to a broad set of actors who are willing to seek change and implement an outward oriented growth strategy. Finally, most programs share a common view on the importance of networks of firms or "clusters" as an organizing principal for collective action. Based on a bottom up approach, programs that support the association among private business leadership, civil society organizations, public institutions and political leadership can better identify barriers to competition develop joint decisions on strategic policies and investments; and yield better results in implementation. National competition is said to be particularly important for small open economies, which rely on trade, and typically foreign direct investment, to provide the scale necessary for productivity increases to drive increases in living standards. The Irish National Competitiveness Council uses a Competitiveness Pyramid structure to simplify the factors that affect national competition. It distinguishes in particular between policy inputs in relation to the business environment, the physical infrastructure and the knowledge infrastructure and the essential conditions of competitiveness that good policy inputs create, including business performance metrics, productivity, labour supply and prices/costs for business. Competition is important for any economy that must rely on international trade to balance import of energy and raw materials. The European Union (EU) has enshrined industrial research and technological development (R&D) in her Treaty in order to become more competitive. In 2009, €12 billion of the EU budget (totalling €133.8 billion) will go on projects to boost Europe's competition. The way for the EU to face competition is to invest in education, research, innovation and technological infrastructures. The International Economic Development Council (IEDC) in Washington, D. C. published the "Innovation Agenda: A Policy Statement on American Competitiveness". This paper summarizes the ideas expressed at the 2007 IEDC Federal Forum and provides policy recommendations for both economic developers and federal policy makers that aim to ensure America remains globally competitive in light of current domestic and international challenges. International comparisons of national competition are conducted by the World Economic Forum, in its Global Competitiveness Report, and the Institute for Management Development, in its World Competitiveness Yearbook. Scholarly analyses of national competition have largely been qualitatively descriptive. Systematic efforts by academics to define meaningfully and to quantitatively analyze national competitiveness have been made, with the determinants of national competitiveness econometrically modeled. A US government sponsored program under the Reagan administration called Project Socrates, was initiated to, 1) determine why US competition was declining, 2) create a solution to restore US competition. The Socrates Team headed by Michael Sekora, a physicist, built an all source intelligence system to research all competition of mankind from the beginning of time. The research resulted in ten findings which served as the framework for the "Socrates Competitive Strategy System". Among the ten finding on competition was that 'the source of all competitive advantage is the ability to access and utilize technology to satisfy one or more customer needs better than competitors, where technology is defined as any use of science to achieve a function".

Саудадағы бәсекелестік

Бәсекелестік макро деңгейде елдің халықаралық нарықта өнім сатудағы артықшылығы немесе кемшілігінің өлшемі ретінде түсініледі. Сауда бәсекелестігі – фирманың, саланың, қаланың, штаттың немесе елдің импортқа қарағанда қосылған құн есебімен көбірек экспорттау мүмкіндігі деп анықталады. Кәсіпорындардың жетістіктеріне жету биіктігін өлшеуге арналған қарапайым ұғым стратегияларды іске асыруды жақсартуға көмектеседі. Халықаралық бәсекелестікті бірнеше критерий бойынша бағалауға болады, бірақ деңгейлер бойынша қолдануға оңай және әмбебап болып табылатын Сауда бәсекеге қабілеттілік индексі (ТКИ) сияқтысы аз.

Сауда бәсекеге қабілеттілігі индексі (TCI)

ТКИ – бұл валюталық (FX) баланстың жалпы валюталық қорға қатынасы ретінде қарастырылатын көрсеткіш, ол төмендегі теңдеуде көрсетілген. Ол сыртқы сауданың жағдайын бағалау үшін пайдалы шама ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл қатынас -1-ден +1-ге дейін өзгереді, ал жоғарырақ мән халықаралық саудадағы бәсекеге қабілеттіліктің артуын көрсетеді. Нақтырақ айтқанда, ерекше компанияларды анықтау үшін ТКИ-нің әр компания және ел үшін уақыт өте келе қалай өзгеретінін бағалауға болады. Сауда бәсекеге қабілеттілік индексі (ТКИ) – бұл мақсаттарды қоюға, үлгілерді анықтауға және түрлі деңгейлерде проблемаларды диагностикалауға көмектесетін қуатты құрал. Экспорт көлемімен бірге сақтандырып қолданғанда, ТКИ трендтерді, көрсеткіштерді және мүмкіндіктерді жылдам бағалауға мүмкіндік береді. Пайда мен валюталық түсім арасындағы оң корреляция анықталғанымен, пайданың өсуіне валюталық түсімнің өсуі себеп болды деп толығымен қорытынды жасауға болмайды. ТКИ тиімді критерий болып табылады, бірақ дұрыс шешімдерге келу үшін оны басқа критерийлермен толықтыру қажет.

Толық бәсекелестікті сынға алу

Экономистердің барлығы кемелді бәсекелестіктің мүмкін екендігіне келіспейді. Нақты әлемдік нарықтарға оның қаншалықты қатысты екендігі және оны эталон ретінде пайдалануға болатын нарық құрылымы болуы керек пе деген пікірталас бар. Неоклассикалық экономистер кемелді бәсекелестік тұтынушылар мен қоғам үшін ең жақсы экономикалық нәтижелер беретін кемелді нарық құрылымын қалыптастырады деп санайды. Бірақ, жалпы алғанда, олар бұл модельдің нақты әлемді бейнелейтінін айтпайды. Неоклассикалық экономистер кемелді бәсекелестік пайдалы болуы мүмкін екенін және олардың көптеген талдаулары оның қағидаларына негізделгенін көрсетеді. Экономикалық талдауда кемелді бәсекелестікке неоклассикалық тәсілге сын көзбен қарайтын экономистер, модельге енгізілген болжамдардың өте шынайы еместігіне және модельдің ешқандай мағыналы түсінік бере алмайтынына сенімді. Кемелді бәсекелестікті сынаудың екінші бағыты – оның тіпті теориялық тұрғыдан да қажетті нәтиже емес деген пікір. Кругман өзінің айқын, шабуылдай стилімен былай дейді: "Егер сіз біреудің "Америка бүгінгі жаһандық экономикада бәсекелесу үшін өнімділігін арттыруы керек" деген сөзін естісеңіз, ол кім екеніне немесе оның сөзі қаншалықты сенімді естілгеніне қарамастан, ол "Мен не айтып тұрғанымды білмеймін" деп жарқырап тұрған жазуы бар белгіні кигендей болады". Егер ұлттық бәсекелестік ұғымының нақты мағынасы болса, онда ол өнімділікті арттыратын елдің факторларында болуы керек. Сондай-ақ, ұлттық бәсекелестік туралы тұйық және қате түсініктерді сынаумен қатар, Томпсонның жүйелі және қатаң талпыныстарын кеңейту қажет.