Кіріспе

5 ғасырдағы Су-Рим Британиясындағы билеуші

Вортигерн (Vorttigern, Guorthegern, Gwrtheyrn, Ежелгі бретон: Gurdiern, Gurthiern, Vortigernus, Vertigernus, Uuertigernus және т.б.), сондай-ақ Vortiger, Vortigan, Voertigern және Vortigen деп те жазылады, 5-ші ғасырдағы Британиядағы соғыс басшысы, британдықтардың патшасы болған немесе кем дегенде Беда мен Гилдастың еңбектерінде осылай сипатталған. Оның өмір сүргені ғалымдар тарапынан даулы, ал оның туралы ақпараттар тым аз. Ол пикттер мен шотландтарға қарсы күресу үшін Хенгист пен Хорсаны шақырған "мақтаншақ тиран" болуы мүмкін, бірақ олар көтеріліс жасап, оның ұлын өлтіріп, Кент Корольдігін құрған. Ол Солтүстік Уэльсте жасырынған және оның қабірі Дифедте немесе Ллин түбегінде орналасқан делінеді. Гилдас кейін Вортигернді дұрыс шешім қабылдамағаны үшін сынап, Британияның жоғалуына оны кінәлады. Ол Поуис патшаларының алғашқы тегінің басында есімдері тізілген.

Англосаксон жылнамасы

Англо-саксон хроникасы Хеңгест пен оның ағасы Хорсаның Кент графтығында британдықтарға қарсы соғысқан төрт шайқастың күні мен орнын көрсетеді. Бесінші ғасырға қатысты жылнамалар үшін дереккөздер бұлыңғыр; алайда, мәтіннің талдауы кейбір поэтикалық ережелерді көрсетеді, сондықтан олар эпикалық өлеңдер түріндегі сагалар сияқты ауызша дәстүрден туындаған болуы мүмкін. Historia Brittonum құрамына кіретін материалдың қашан жазылғаны туралы пікірталас бар, және ол Хроникадан кейін жазылған болуы мүмкін. Кейбір тарихшылар Historia Brittonum материалы Хроникаға жақын дереккөзден алынған деп санайды.

Монмут қаласының Жеффри

Вортигерн тарихы ең танымал түрін Джеффридің тарихи емес "Historia Regum Britanniae" еңбегінде алды. Геффри Констансты Аврелий Амброзий мен Утер Пендрагонның үлкен ағасы деп атайды. Әкесі Константин III қайтыс болған соң, Вортигерн Констансты монастырьдан шақырып, тәжді иеленуге көндіреді. Констанс әлсіз және беделсіз марионетка монарх болып шықты, ал Вортигерн елді оның арқылы биледі, сосын Констанстың көтерілісші пикттерден қаза табуын қамтамасыз етті. Одан кейін ол Поуис патшалық отбасына тегін байланыстырып, олар крест орнатты.

Vortigern жеке аты емес, лауазым ретінде

Кейде ғалымдар Вортигерн жеке есім емес, патшалық атау болуы мүмкін деген пікір айтады. Бритон тіліндегі бұл атау сөзбе-сөз "Ұлы патша" немесе "Бас билеуші" деген мағынаны білдіреді, ол *wor ("үстінен, жоғары") және *tigerno ("патша, мырза, басшы, билеуші") элементтерінен құралған (ортағасырлық Бретань мен Корнуоллдағы Ескі бретон тіліндегі machtiern және корнуоллдық myghtygern – жергілікті билеушінің түрі, сөзбе-сөз "кепіл басшы"). Дегенмен, *tigerno элементі бриттондық жеке есімдерде жиі кездесетін элемент болған (Кентигерн, Катигерн, Ритигерн, Тигернмаглус сияқты есімдерді қараңыз). Ал *wortigernos (немесе оның туындылары) жалпы зат есім ретінде кездеспегендіктен, оны жеке есімнен басқа мақсатта қолданды деуге негіз жоқ. Шындысы, оның көне ирланд тіліндегі туысы Foirtchern ортағасырлық Ирландияда кең таралған жеке есім болған, бұл Вортигерн жеке есім екенін, атау емес екенін көрсетеді.

Жергілікті аңыздар

Льен түбегінің солтүстік жағалауындағы Нант Гвартейрн немесе "Вортигерн ойысы" деп аталатын аңғар Вортигерн есімімен аталған. Бұрынғы уақыттарда жергілікті халық оны "Вортигерн қабірі" деп білген кішкентай оба болған, сондай-ақ "Вортигерн бекінісі" деп танылған қиратылыс болған. Алайда, бұл Дифедтегі Теифи өзеніндегі ("Ненний") немесе Херефордширдегі Довардтағы мұнарасында (Монмут Геофри) қайтыс болғаны туралы сенімсіз хабарларға қайшы келеді. Вортигернмен байланысты басқа да бекіністер: Гвинеддтегі Арфон, Уилтширдегі Брэдфорд-он-Эйвон, Гвинеддтегі Карн Фадрин, Поуистегі Клвид, Дифедтегі Лландисул, Камберлендтегі Ескі Карлайл, Уилтширдегі Ескі Сарум, Поуистегі Раядер, Сноудон және Уилтширдегі Стоунхендж.

Кейінгі суреттер

Вортигерннің оқиғасы орта ғасырдан кейін де, әсіресе Ұлыбританияда, кеңінен танымал болды. Ол екі Якоб пьесасының маңызды кейіпкері: анонимді «Мерлиннің тууы» және Томас Миддлтонның «Кент патшасы Хенгист», алғаш рет 1661 жылы жарық көрген. Оның Ровенамен кездесуі 17 ғасырдағы гравюра және сурет салуда сүйікті тақырыпқа айналды, мысалы, Уильям Гамильтонның 1793 жылғы «Вортигерн мен Ровена» (оң жақта) туындысы. Ол сондай-ақ әдебиетте де кездеседі, мысалы, Джон Лессли Холлдың Англияның басталуы туралы өлеңдерінде. Вортигерннің ең әйгілі әдеби көріністерінің бірі – «Вортигерн мен Ровена» пьесасы, ол 1796 жылы алғаш рет пайда болғанда Уильям Шекспирдің жоғалған туындысы деп жарияланды. Бірақ, көп ұзамай, пьесаны тапқан деп мәлімдеген Уильям Генри Ирландияның әдеби жалғандығы болғаны анықталды, ол бұрын Шекспирдің бірнеше басқа қолжазбаларын да жалғандаған еді. Әдеби ортаның бір бөлігі бұл пьесаны бастапқыда Шекспирдің туындысы деп қабылдады және 1796 жылдың 2 сәуірінде Лондонның Дрюри Лейн театрында қойды. Дегенмен, пьесаның әлжуаз жазылуы оның жалған екенін көрсетті, оны сахнадан күлдіріп, қайта қойылмады. Ирландия ақырында алдағанын мойындап, пьесаны өз атымен шығаруға тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады.